व्यावसायिक न्यायाधिकरणांमधील मंद न्यायिक प्रक्रियेवर दक्षने अलीकडेच प्रसिद्ध केलेला अहवाल डोळे उघडणारा आहे. या अहवालानुसार,NCLT, NCLAT, DRT, ITAT, TDSAT, SAT इत्यादींमध्ये एकूण ३.५६ लाख प्रकरणे प्रलंबित आहेत. ही प्रलंबित प्रकरणे २४.७२ लाख कोटी इतकी आहेत. ही रक्कम २०२४-२०२५च्या GDP (एकूण देशांतर्गत उत्पादन)च्या ७.४८ टक्के आहे.
याचा थेट अर्थ असा की, हे प्रलंबित खटले देशाच्या आर्थिक विकासावर परिणाम करत आहेत. विशेष तज्ज्ञ न्यायाधीशांकडून कंपनी आणि इतर आर्थिक बाबींचे वेळेवर निराकरण करण्यासाठी न्यायपालिकेबाहेरील न्यायाधिकरणांची स्थापना करण्यात आली होती. आर्थिक प्रशासन सुलभ करणे आणि आर्थिक बाबींचे वेळेवर निराकरण करून गुंतवणूकदारांचा विश्वास राखणे याशिवाय, या न्यायाधिकरणांचे आणखी एक उद्दिष्ट सामान्य न्यायालयांवरील भार कमी करणे हे होते.
दक्ष या थिंक टँकच्या अहवालात असे सूचित केले आहे की, न्यायाधिकरण ज्या उद्देशासाठी स्थापन केले गेले होते ते पूर्ण करण्यात अपयशी ठरत आहेत. अशी अपेक्षा होती की, न्यायाधिकरण कंपन्या, भागधारक आणि करदात्यांमधील वाद लवकर सोडवतील, परंतु असे होत नाही. हे यावरून दिसून येते की, राष्ट्रीय कंपनी कायदा न्यायाधिकरण कडे वाद सोडवण्यासाठी ३३० दिवसांची मुदत आहे, परंतु प्रकरणे सोडवण्यासाठी सरासरी ७५२ दिवस लागतात.
त्याचप्रमाणे, कर्ज वसुली न्यायाधिकरणकडे खटल्याचे निराकरण करण्यासाठी १८० दिवसांची मुदत आहे, परंतु ८५ टक्क्यांहून अधिक प्रकरणे खूप जास्त वेळ घेतात. इतर न्यायाधिकरणांसाठीही परिस्थिती अशीच आहे. स्पष्टपणे, न्यायाधिकरण स्थापन करण्याचे फायदे प्रत्यक्षात येत नाहीत. समस्या केवळ अशी नाही की, न्यायाधिकरण वेळेवर वाद सोडवू शकत नाहीत. समस्या अशी आहे की, त्यांच्या निर्णयांच्या गुणवत्तेवर अनेकदा प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले जाते. आर्थिक बाबी गुंतागुंतीच्या असतात. गुंतागुंतीच्या बाबी सोडवण्यासाठी आवश्यक असलेल्या तज्ज्ञतेचा अनेकदा अभाव असतो. उर्वरित उणीवा वेळेवर काम पूर्ण न झाल्यामुळे आणि वकिलांच्या युक्तीमुळे वाढतात. दक्ष अहवालात असेही नमूद केले आहे की, न्यायाधिकरणांना कर्मचाºयांची कमतरता भासते आणि ते कंत्राटी कर्मचाºयांवर जास्त अवलंबून असतात.
जरी सर्वोच्च न्यायालयाला न्यायाधिकरणांमधील मंद न्यायिक प्रक्रियेची जाणीव असली तरी, समस्या सोडवण्याची त्यांची क्षमता मर्यादित आहे. या समस्येची जाणीव असूनही, सरकार ठोस उपाय शोधण्यास उत्सुक दिसत नाही. आपण या वस्तुस्थितीकडे दुर्लक्ष करू शकत नाही की, न्यायाधिकरणांप्रमाणेच, सामान्य न्यायालयांमध्येही खटल्यांचा मोठा प्रलंबित भाग असतो. कनिष्ठ न्यायालयांपासून सर्वोच्च न्यायालयापर्यंत लाखो खटल्यांचा प्रलंबित भाग केवळ पायाभूत सुविधा आणि मनुष्यबळाच्या कमतरतेमुळेच नाही तर वेळेवर खटले पुढे ढकलण्यामुळे देखील आहे.
सर्वोच्च न्यायालयाच्या अनेक विद्यमान आणि निवृत्त न्यायाधीशांनी वेळेवर न्याय मिळण्याच्या समस्येवर चिंता व्यक्त केली आहे. कार्यकारी आणि कायदेमंडळाच्या सदस्यांनीही अशाच प्रकारची चिंता व्यक्त केली आहे. कधीकधी न्यायपालिका न्यायाच्या विलंबासाठी सरकारला दोष देते, तर कधीकधी सरकार न्यायपालिकेला दोष देते. हे समजून घेतले पाहिजे की एकमेकांकडे बोट दाखवून काहीही साध्य होणार नाही.
सरकार आणि न्यायपालिका दोघेही आपापल्या जबाबदाºया पार पाडण्यासाठी पुढे येतील, तेव्हाच ही समस्या सुटेल. दोन्ही पक्षांनी समन्वय साधून समस्येवर तोडगा काढावा, परंतु सध्या असे होताना दिसत नाही. ज्यांचे खटले न्यायालये किंवा न्यायाधिकरणांमध्ये प्रलंबित आहेत त्यांना याचे प्रतिकूल परिणाम सहन करावे लागत आहेत. देश स्थिर आर्थिक प्रगती करत आहे हे नाकारता येत नाही. पुढील दोन ते तीन दशकांत आपण विकसित राष्ट्र बनण्याच्या जवळ पोहोचू असे मानण्याची चांगली कारणे आहेत. तथापि, विकासाच्या या प्रवासात जर न्यायालयीन प्रक्रिया मजबूत केली नाही, तर ध्येय गाठण्यास आणखी विलंब होऊ शकतो. न्यायालयीन प्रक्रिया आर्थिक विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावते, परंतु विलंबित निर्णयांमुळे ती अनेकदा अडथळा ठरते असे दिसते.
न्याय मिळण्यास विलंब झाल्यामुळे समाजातील ज्यांचे खटले प्रलंबित आहेत, त्यांच्यामध्ये निराशा निर्माण होते. त्याच वेळी, देशाच्या न्यायालयांमध्ये वेळेवर न्याय मिळत नाही हे सतत पाहणारे आणि ऐकणारेदेखील निराश होतात. यामुळे लोकांचा न्यायव्यवस्थेवरील तसेच सरकारवरील विश्वास कमी होतो. ही परिस्थिती कोणत्याही देशासाठी शुभ मानता येत नाही. ती लोकशाही कमकुवत करते. लोकांना वेळेवर आणि सुलभ पद्धतीने न्याय मिळावा यासाठी कार्यकारी, कायदेमंडळ आणि न्यायपालिका यांनी संयुक्त पावले उचलली पाहिजेत.
आज, देशाच्या न्यायालये आणि न्यायाधिकरणांमध्ये प्रलंबित खटल्यांचा आकडा इतका वाढला आहे की, विविध मूल्यांकनांवरून असे दिसून येते की, सध्याच्या व्यवस्थेत त्यांचे वेळेवर निपटारा करणे कठीण आहे. न्यायालये आणि न्यायाधिकरणांमध्ये खटले निकाली काढता येतील त्यापेक्षा जास्त प्रकरणे दाखल होतात. काही देशांनी प्रलंबित खटले सोडवण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वापराला प्रोत्साहन देण्यास सुरुवात केली आहे. आपल्या देशात चर्चा सुरू असताना, कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा योग्य वापर अद्याप लक्षणीयरीत्या प्रगती करू शकलेला नाही.
काही कायदा संस्थांनी कागदपत्रे तयार करण्यासाठी आणि डेटा पुनरावलोकनासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करण्यास सुरुवात केली आहे, परंतु हे अद्याप पुरेसे नाही. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वापराला प्रोत्साहन देणे आणि ई-कोर्ट प्रकल्पाची अंमलबजावणी अशा प्रकारे करणे फायदेशीर ठरेल ज्यामुळे प्रलंबित खटल्यांचे जलद निराकरण होण्यास मदत होईल. यामुळे जनतेला आणि गुंतवणूकदारांना दिलासा मिळेल आणि पर्यायाने आर्थिक प्रक्रियेला चालना मिळेल. न्यायव्यवस्थेने कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करण्यासाठी आणि न्यायालये व न्यायाधिकरणांच्या संसाधनांना बळकटी देण्यासाठी उपाययोजना केल्या पाहिजेत.
