सर्वसामान्यांच्या समस्याही ऐकल्या पाहिजेत

अलीकडेच केंद्र सरकारने घोषणा केली आहे की, ते विद्यापीठ अनुदान आयोगाच्या नियमांवर पुनर्विचार करत आहेत. हे नियम उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये समानता वाढवण्यासाठी आणि भेदभाव रोखण्यासाठी तयार करण्यात आले होते, ज्यांना सर्वोच्च न्यायालयाने या वर्षी जानेवारीमध्ये ‘अस्पष्ट आणि गैरवापरास प्रवण’ असे संबोधून स्थगित केले होते. त्यामुळे ही प्रक्रिया पूर्ण होईपर्यंत न्यायालय या याचिकांवरील सुनावणी पुढे ढकलू शकते. आंदोलन करणाºया विद्यार्थ्यांनी तेव्हा असा दावा केला होता की, यूजीसीचे नियम त्यांच्यासाठी भेदभावपूर्ण आणि अन्यायकारक आहेत.

दरम्यान, एका महत्त्वपूर्ण निर्णयात बिहार सरकारने गठित केलेल्या उच्च जाती आयोगाने प्रत्येक जिल्ह्यात एक नोडल अधिकारी नियुक्त करण्याचा निर्णय घेतला आहे. उच्च जातीच्या (सर्वसाधारण प्रवर्गाच्या) तक्रारींचे त्वरित निराकरण करणे आणि त्यांना सरकारी कार्यालयांमध्ये धावपळ करण्याच्या त्रासापासून वाचवणे हा याचा उद्देश आहे. आयोगाचा असा विश्वास आहे की, या प्रवर्गातील ५० टक्क्यांहून अधिक लोक आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ आहेत. अशा लोकांना सरकारी योजनांचे लाभ आणि प्रशासकीय मदत वेळेवर मिळावी, हे सुनिश्चित करण्यासाठी आयोग ही नवीन प्रणाली लागू करत आहे. हा सरकारी निर्णय बांकीपूर विधानसभा जागेच्या पोटनिवडणुकीच्या निकालांच्या संदर्भात पाहिला जात आहे, परंतु हे लक्षात घेतले पाहिजे की इतर राज्यांमध्येही सर्वसाधारण प्रवर्ग विविध कारणांमुळे चिंतेत आहे.

देशातील पहिला उच्च जाती आयोग २०११ मध्ये बिहारचे माजी मुख्यमंत्री नितीश कुमार यांच्या नेतृत्वाखाली सर्वसाधारण प्रवर्गाच्या शैक्षणिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमीची चौकशी करण्यासाठी स्थापन करण्यात आला होता. २०१३ मध्ये आयोगाने ११ जिल्ह्यांच्या सर्वेक्षणावर आधारित आपला अहवाल सरकारला सादर केला, ज्यात असे म्हटले होते की, वार्षिक १.५ लाख रुपये कमावणारी उच्चवर्णीय कुटुंबे गरीब मानली जावीत. गरीब उच्चवर्णीयांचा सर्व कल्याणकारी योजनांमध्ये समावेश केला पाहिजे. इयत्ता पहिली ते दहावीतील सामान्य जातीच्या ज्या विद्यार्थ्यांच्या कुटुंबाचे उत्पन्न १.५ लाख रुपये किंवा त्यापेक्षा कमी आहे, त्यांनाही शिष्यवृत्ती मिळाली पाहिजे.

नितीश कुमार सरकारने आयोगाच्या शिफारशींची अंमलबजावणी सुरू केली आणि वार्षिक १.५ लाख रुपयांपेक्षा कमी उत्पन्न असलेल्या उच्चवर्णीय कुटुंबांतील जी मुले दहावीची परीक्षा प्रथम श्रेणीत उत्तीर्ण होतात, त्यांना १०,००० रुपयांचे प्रोत्साहन मिळू लागले. एनडीए सरकारच्या गेल्या १२ वर्षांच्या राजवटीत एनडीएला सातत्याने उच्चवर्णीय मतांचे बहुमत मिळाले आहे. बांकीपूरमध्ये एनडीए उमेदवाराच्या पराभवामुळे राजकीय पक्षांना सामान्य जातीतील अस्वस्थतेची जाणीव झाली आहे. या पराभवाचा परिणाम इतर राज्यांमध्येही पोहोचला आहे, जिथे सपा अध्यक्ष अखिलेश यादव यांनी अलीकडेच आपल्या आघाडीचे नाव बदलून सर्वांना आश्चर्यचकित केले. उत्तर प्रदेशात ‘पीडीए’ (राजकीय विकास योजना) मोठ्या प्रमाणावर प्रसिद्ध करण्यात आली आहे, ज्यात मागास वर्ग, दलित आणि अल्पसंख्याक यांची व्याख्या करण्यात आली आहे. अलीकडेच, समाजवादी नेते जनेश्वर मिश्रा यांच्या जयंतीनिमित्त, अखिलेश यादव यांनी ‘पी’ (मागास वर्ग)चा उल्लेख ‘पंडित’ असा करून संपूर्ण व्याख्याच बदलून टाकली. आता, सप आणि बसप हे उच्च जातींना आकर्षित करण्याच्या बाबतीत आपल्या प्रतिस्पर्धी पक्षांपेक्षा पुढे जात आहेत.

बिहार हे सामाजिक बदलांसाठी एक सुपीक भूमी म्हणून ओळखले जाते. भारतरत्न पुरस्कार विजेते कपूर्री ठाकूर हे उच्च जातींमधील दुर्बळ घटकांसाठी आरक्षणाची मागणी करणारे पहिले राजकारणी होते. १९७१ मध्ये, याच घटकांना आरक्षण देण्यासाठी मुंगेरीलाल आयोग स्थापन करण्यात आला. त्याच्या शिफारसी केवळ कागदावरच राहिल्या. १९७७ मध्ये जनता पक्षाच्या स्थापनेनंतर, कपूर्री बिहारचे मुख्यमंत्री झाले आणि मागासलेल्या वर्गांसाठी आरक्षण लागू करताना त्यांनी एक महत्त्वाचा प्रयोग सुरू केला. या प्रयोगाचा उद्देश हा होता की, आरक्षणाचे फायदे केवळ तुलनेने सशक्त मागासलेल्या जातींपुरते मर्यादित न राहता, उच्च जातींमधील अत्यंत मागासलेल्या आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ असलेल्या जाती-समूहांपर्यंतही पोहोचावेत.

सामाजिक न्यायाच्या राजकारणातील एक मैलाचा दगड मानल्या जाणाºया कपूर्री-ठाकूर सूत्राने गरीब उच्च जाती आणि महिलांसाठी तीन टक्के स्वतंत्र आरक्षणाची तरतूद केली. यामुळे आर्थिकदृष्ट्या गरीब उच्च जातींसाठी आरक्षणाचा मार्ग मोकळा झाला. १९९१ मध्ये पी.व्ही. नरसिंह राव पंतप्रधान असताना, काँग्रेस सरकारने सर्वसाधारण प्रवगार्तील गरिबांना १० टक्के आरक्षण देण्याचा निर्णय घेतला. यापूर्वी, १९९० मध्ये, मंडलविरोधी तीव्र आंदोलनांमुळे व्ही. पी. सिंग यांनीही या वर्गांसाठी १० टक्के आरक्षणाची मागणी केली होती.

नरसिंह राव सरकारचा निर्णय १९९२ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने रद्द केला. त्यानंतर, २००३ मध्ये वाजपेयी सरकारने यासंदर्भात एक मंत्रिगट स्थापन केला. अखेरीस, २०१९ मध्ये पंतप्रधान मोदींच्या नेतृत्वाखालील एनडीए सरकारने दोन पावले पुढे टाकत आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ घटकांना १० टक्के आरक्षण देणारा कायदा लागू केला. २०११ मध्ये बिहारमध्ये स्थापन झालेल्या उच्च जाती आयोगाच्या सर्व शिफारशींची अंमलबजावणी झाली नसली तरी, त्याच्या स्थापनेमुळे केवळ बिहारमध्येच नव्हे, तर देशाच्या इतर भागांमध्येही सामान्य प्रवर्गात एक महत्त्वाकांक्षी गट तयार झाला आहे. हा गट आता सक्रियपणे आपल्या हितासाठी प्रयत्न करत आहे. इतर वर्गांप्रमाणेच सामान्य प्रवर्गाच्या रास्त मागण्या ऐकून घेणे हे समाज आणि राष्ट्राच्या हिताचे आहे.

दशक पाचवा : मंत्रांचा : समास दुसरा : गुरुलक्षण (३)

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील पाचव्या दशकातील दुसºया समासात गुरुलक्षणे सांगितलेली आहेत. ती आपण सविस्तर पाहात आहोत. समर्थ इथे म्हणतात, काही वेळा असे दिसते की, एखादा माणूस अद्वैत वेदांत सांगण्यामध्ये अचंबा वाटण्यासारखे वक्तेपण गाजवितो. पण त्याचे मन इंद्रियसुखाला लालचावलेले असते. अशा माणसाला गुरू केल्याने आपले सार्थक होणार नाही. वेदांत उत्तम रीतीने सांगणे ही बुद्धीची करामत आहे. वेदांत उत्तम रीतीने जगणे ही परमार्थाची गुरुकिल्ली आहे. दोन्ही एके ठिकाणी असले तर उत्तमच, पण परमार्थाला पहिले नसले तरी चालते. दुसरे मात्र हवेच हवे.
समर्थ पुढे म्हणतात, उत्तम वक्त्याची कला अशी की, जसा प्रसंग तसा रंग त्याच्या निरुपणाला चढतो. प्रसंगाला अनुरूप अशा कल्पना त्याच्या मनात आपोआप येतात. परंतु देहबुद्धीचे सारे संदेह नाहीसे होऊन त्याच्या अंतर्यामी आत्मबुद्धीचा जय झालेला नसतो. स्वस्वरूपाबद्दल त्याला निश्चयात्मक ज्ञान नसते. आत्मसाक्षात्कार होऊन स्वस्वरूपाबद्दल जे संपूर्ण संशयरहित ज्ञान होते त्यास श्री समर्थ निश्वय असा शब्द वापरतात. पुष्कळ वेळा असे होते की, निरुपणामध्ये वक्ता आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य सांगतो, त्याने प्राप्त होणा‍ºया सिद्धीचे वर्णन करतो. ते निरुपण ऐकून श्रोत्यांच्या मनात भलत्याच कल्पना येऊ लागतात. चमत्कारांचे वर्णन ऐकून त्यांची बुद्धी आत्मज्ञानापासून ढळू लागते. ती हेलकावे खाऊ लागते. आत्मज्ञानी पुरुषाच्या हातून चमत्कार घडतात हे खरे. परंतु तो त्याच्या ज्ञानाचा एक गौण परिणाम असतो. निरुपणामध्ये त्यांच्यावर भर दिला तर श्रोते चमत्कारानेच आकर्षिले जातात. मग जो चमत्कार करतो तो साधू असे चुकीचे समीकरण धरून बसतात. आत्मज्ञानाबद्दल लागणारी बुद्धीची स्थिरता त्यांच्यापाशी राहात नाही.
इथे समर्थ सांगतात की, साधकाच्या मनात असा विचार येतो की, पूर्वी मोठे ज्ञाते, विरक्त आणि भक्त होऊन गेले. त्यांची योग्यता भगवंतांच्या बरोबरीने होती. सिद्धिवश झाल्याने त्यांच्या अंगी मोठे अद्भुत सामर्थ्य होते. त्यांच्या अंगी असे विलक्षण सामर्थ्य होते ते आपल्यापाशी नाही. म्हणून आपले हे नुसते ज्ञान व्यर्थ आहे. अशा प्रकारचा सामर्थ्यप्राप्तीचा स्वार्थी विचार साधकाच्या मनात दृढ होऊन राहतो. हा आत्मज्ञानाला मारक असतो. कारण त्याने देहबुद्धीचे पोषण होते. ज्ञानाची निष्ठा कमी होऊन दुराशाच बळावते. दृश्यामधून सुख घेण्याची वासना जेव्हा समूळ नाहीशी होते तेव्हाच भगवंतांची भेट होते. अशी वासना बाळगणारे शब्दज्ञानी लोक कामनेच्या अधीन असतात, एकंदर चांगले नसतात. त्यांच्या सांगण्याने लोकांमध्ये परमार्थाबद्दल खोट्या कल्पना प्रसार पावतात. म्हणून श्री समर्थ त्यांना वोखटे असे नरम निंदायुक्त विशेषण लावतात.
या समासात स्वामी पुढे सांगतात, कोणत्या तरी वासनेने वेडी झालेली अनेक शब्दज्ञानी माणसे परमार्थ न साधता फुकट गेली. आपली इच्छा तृप्त व्हावी म्हणून धडपडणारे ते मूर्ख बिचारे काही न कमविता मरुन गेले. ज्याला कशाचीही यत्किंचित वासना नाही असा संत विरळाच असतो. सर्व लोकांहून त्याचे मत वेगळेच असते. तो नेहमी अक्षय भगवंतांबद्दलच बोलतो. संताची ही एक मोठी खूण आहे. त्याला केव्हाही पाहा, कोठेही पाहा, कशाही परिस्थितीत पाहा, कोणत्याही अवस्थेत पाहा, एका भगवंतावाचून, शाश्वत ईश्वरावाचून तो काही बोलणार नाही, सांगणार नाही, मनात आणणार नाही. मला अमुक हवे असे त्याच्या तोंडून कधी निघणार नाही. अर्थात, असा पुरुष क्वचितच भेटतो.
समर्थ म्हणतात, खरोखर पाहिले तर भगवंत हा सर्वांचा कधी नाहीसा न होणारा असा कायमचा ठेवा आहे. परंतु देहातून सुख घेण्याची लालसा काही केल्या कमी होत नाही. त्यामुळे भगवंतांचा मार्ग बरोबर सापडत नाही. दृश्यामध्ये माझे सुख मला सापडेल ही कल्पना जोपर्यंत घट्ट आहे तोपर्यंत अदृश्य भगवंतापाशी सुखाचा शोध माणूस करीत नाही. आणि हे उमजण्यास सद्गुरूखेरीज अन्य उपाय नाही. समजा एखाद्याने काही साधना केली व त्याला सिद्धी प्राप्त झाल्या. त्यामुळे त्याचे सामर्थ्य वाढेल यात शंका नाही. परंतु त्या सामर्थ्याने त्याच्या देहास महत्त्व येते. देहाला महत्त्व आल्याकारणाने त्याच्या देहबुद्धीचे झुंबाड वाढते. मी देहच आहे हा भ्रम भगवंतांच्या आड येतो. तो नाहीसा करण्यासाठी सारी साधने असतात. पण साधनाने तो भ्रम जर अधिक घट्ट झाला तर मग परमार्थदृष्टा मिळविले काय? चांगल्यापैकी साधकांचा असा अध:पात होतो असे श्री समर्थ सुचवितात. वासना भगवंतांपासून दूर करते. ती संपूर्ण नाहीशी करून जो भगवंतांवर सुदृढ निष्ठा ठेवून राहतो तोच सद्गुरू होण्यास लायक असतो. भगवंतांचे सुख अक्षय आहे, कायम टिकणारे आहे. त्याला कधीही विनाश नाही. ते बाजूस सारून जे सामर्थ्य संपादन करण्याच्या मागे लागतात ते मूर्ख असतात. वासनेसारखे दुसरे कोणतेच दु:ख नाही. मला भगवंत हवा ही एकच वासना तापदायक नाही. त्या वासनेखेरीज इतर सर्व वासना अनेक प्रकारची दु:खे निर्माण करतात. त्यांच्या मागे लागल्याने माणसाचा अखेर अध:पात होतो. हा मुद्दा फार महत्त्वाचा आहे. आपण सामान्य माणसे वासनेवाचून राहू शकत नाही. हे जर खरे तर श्री समर्थ असे सांगतात की, वासना ठेवायचीच झाली तर ती भगवंतांच्या दर्शनाची ठेवावी. त्या वासनेपासून दु:ख निर्माण होणार नाही आणि आपल्या जीवनाचे सार्थक होईल.
आता समर्थ म्हणतात, मृत्यूमुळे देहाचा शेवट झाला की त्या देहाबरोबर त्यांत राहणारे सामर्थ्य देखील नाहीसे होते. वासनेच्या नादी लागल्याने अखेर भगवंतच मात्र अंतरतो. वासना जीवाला अशाश्वत वस्तूंमध्ये गुंतविते. अशाश्वत देहाचा शेवट झाला की वासनेचा, सगळा पसारा विलयास जातो. भगवंतांकडे मन कधीच वळविले नसल्याने तो दूरच राहतो. अशा प्रकारे जीव दोन्ही बाजूंनी नागवला जातो. यावरून असे दिसते की, जो अत्यंत निष्काम आहे, वासनारहित आहे, आणि ज्याच्या बुद्धीमध्ये आत्मस्वरूपाविषयी अत्यंत दृढ निश्चय आहे, असा स्वानुभवी सद्गुरू माणसाला या अशाश्वत दृश्यसागरांतून पलीकडे नेऊन सोडतो.
प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

विरोधी पक्ष आणखी एक अयशस्वी लढाई लढत आहेत

विरोधी पक्षांनी, विशेषत: काँग्रेसने मतदार याद्यांच्या विशेष सखोल पुनरावलोकन (SIR) आणि मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार यांच्या विरोधात आपली मोहीम पुन्हा तीव्र केली आहे. इतर काही विरोधी पक्षही याला पाठिंबा देत आहेत. जरी अलीकडेच तीन निवडणूक आयुक्त एकत्र भेटले आणि त्यामुळे दोन्ही निवडणूक आयुक्त मुख्य निवडणूक आयुक्तांच्या कार्यपद्धतीवर नाराज होते हा समज मोठ्या प्रमाणात दूर झाला असला, तरी विरोधी पक्ष याला एक मोठा मुद्दा मानण्यास मागे हटत नाहीत.

एसआयआरद्वारे त्यांच्या मतदारांची नावे वगळली जात आहेत, हे सिद्ध करण्याचा विरोधी पक्ष प्रयत्न करत आहेत. ते हे सिद्ध करण्यासाठी खूप प्रयत्न करत आहेत, परंतु ज्यांची नावे मतदार यादीतून हेतुपुरस्सर वगळली जात असल्याचा आरोप आहे, ते प्रत्यक्षात त्यांनाच मतदान करतात हे त्यांना कसे कळते, हे स्पष्ट करण्यास ते असमर्थ आहेत.

बिहारमध्ये ही प्रक्रिया सुरू होताच एसआयआर विरोधात मोहीम सुरू करण्यात आली. काँग्रेस आणि विरोधी पक्षांनी दिल्लीपासून पाटणापर्यंत एसआयआर विरोधात निदर्शने केली आणि राहुल गांधींनी तर तेजस्वी यादव यांच्यासोबत बिहारमध्ये ‘मतदार हक्क यात्रा’ काढली. तरीही बिहारमधील जनता या वस्तुस्थितीपासून अनभिज्ञ राहिली की, त्यांचे मतदानाचे हक्क कमी केले जात आहेत. बिहारमधील एसआयआर विरोधातील मोहिमेला काँग्रेस नेते शकील अहमद यांच्या वक्तव्यामुळेही बळ मिळाले. शकील अहमद म्हणाले होते की, जर ६५ लाख मतदारांची नावे चुकीने वगळण्यात आली होती, तर ६५ लोक रस्त्यावर उतरून निषेध का करत नाहीत की ते जिवंत आणि वैध मतदार असूनही त्यांची नावे मतदार यादीतून वगळण्यात आली?

त्यानंतर बंगाल, तामिळनाडू, पुद्दुचेरी, केरळ आणि आसाममध्ये एसआयआर लागू करण्यात आले. बंगालमध्ये याला विरोध झाला, तर इतर राज्यांमध्ये कोणतीही लक्षणीय प्रतिक्रिया उमटली नाही. या राज्यांपैकी तामिळनाडूमध्ये नव्याने स्थापन झालेल्या टीव्हीके पक्षाने आणि केरळमध्ये काँग्रेसने विजय मिळवला. निवडणुकांनंतर केरळ काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते रमेश चेन्नीथला म्हणाले की, एसआयआर प्रक्रिया खूप उपयुक्त ठरली, कारण त्यामुळे मृत व्यक्ती आणि सीपीआय(एम) यांच्याशी संबंधित बनावट मते काढून टाकण्यात आली आणि निष्पक्ष निवडणुका सुनिश्चित झाल्या. त्यानंतर जेव्हा इतर राज्यांमध्ये एसआयआर लागू करण्यात आले आणि उत्तर प्रदेशात २ कोटींहून अधिक मते वगळण्यात आल्याचे वृत्त समोर आले, तेव्हा सपा प्रमुख अखिलेश यादव म्हणाले की, यामुळे भाजपला प्रत्येक जागेमागे अंदाजे ६१,००० मतांचे नुकसान होईल. एसआयआर प्रक्रियेबद्दल काही प्रश्न असतील, तर ते बंगालमध्ये आहेत. येथील ३७ लाख लोकांची प्रकरणे वैध मतदार आहेत की नाही, हे ठरवले जात आहे. त्यांच्या सुनावण्या संथ गतीने सुरू आहेत, ही चिंतेची बाब आहे. तथापि, सर्वोच्च न्यायालयाला याची जाणीव आहे आणि ते यावर सुनावणी घेत आहेत. एसआयआर प्रक्रिया गुंतागुंतीची आणि चुकांनी भरलेली आहे, हे नाकारता येणार नाही. शिवाय, लोकांना जुना तपशील आणि आवश्यक कागदपत्रे सादर करण्यात अडचणी येत आहेत. तथापि, विरोधी पक्ष, विशेषत: काँग्रेस, जसा प्रचार करत आहेत, त्याप्रमाणे या प्रक्रियेमुळे मतचोरी होत असल्याचा कोणताही पुरावा जनतेकडून आलेला नाही.

त्याचप्रमाणे हे देखील लक्षात घेण्यासारखे आहे की, सर्वोच्च न्यायालयाने एसआयआरला वारंवार मान्यता दिली आहे, परंतु विरोधी पक्षांचे समाधान झालेले नाही. ते सर्वोच्च न्यायालयाचे म्हणणे ऐकायलाही तयार नाहीत. निवडणूक आयोगाचा दावा आहे की, मतदार यादीतून वगळलेली नावे मृत व्यक्तींची, विस्थापित लोकांची किंवा ज्यांची नावे दोन ठिकाणी नोंदणीकृत आहेत अशा लोकांची आहेत, परंतु विरोधी पक्ष हे मान्य करण्यास नकार देत आहेत. त्यांना वाटते की, मतचोरीचा नारा जनतेला आकर्षित करत आहे आणि एसआयआर विरोधातील आपल्या मोहिमेतून त्यांना राजकीय फायदा मिळवता येईल, पण याची शक्यता फारच कमी आहे. राफेल करारातील लाचखोरीच्या आरोपांचा जसा काही परिणाम झाला नाही, तसाच मतचोरीचा नाराही निष्प्रभ ठरेल अशी शक्यता आहे.

राहुल गांधींच्या म्हणण्यानुसार, २०२४च्या लोकसभा निवडणुकीपासून मतचोरी होत आहे. पण जर तसे असेल, तर ४०० जागांचा टप्पा ओलांडण्याचे आश्वासन देणाºया भाजपला केवळ २४० जागा आणि काँग्रेसला ९९ जागा कशा मिळाल्या? एसआयआर विरोधातील मोहीम ईव्हीएम विरोधातील मोहिमेइतकीच निष्फळ ठरेल यात आश्चर्य नाही. वास्तविक पाहता, सामान्य जनतेचा पाठिंबा नसलेली कोणतीही मोहीम कोणत्याही राजकीय पक्षाला फायदेशीर ठरू शकत नाही.

जोपर्यंत जनतेचा विश्वास बसत नाही की विरोधी पक्षाला हानी पोहोचेल अशा पद्धतीने वैध मतदारांची नावे वगळली जात आहेत, तोपर्यंत काँग्रेस आणि इतर पक्षांनी कितीही आरडाओरडा केला तरी ते यशस्वी होणार नाहीत. कदाचित काँग्रेस पक्षाला याची जाणीव आहे आणि म्हणूनच, निराशेच्या भरात त्यांचे कार्यकर्ते केवळ मुख्य निवडणूक आयुक्तांना शिवीगाळच करत नाहीत, तर आग्रा येथील त्यांच्या वडिलोपार्जित घरी जाऊन तिथे अश्लील घोषणाही देत ​​आहेत. ते गौतम बुद्ध नगरच्या जिल्हाधिकारी असलेल्या त्यांच्या आयएएस मुलीलाही लक्ष्य करत आहेत. विरोधी पक्षाने हे लक्षात ठेवणे शहाणपणाचे ठरेल की, कोणत्याही मुद्द्यावरील आक्रमकता जर असभ्यतेत बदलली, तर ती उलटण्याची शक्यता असते. यातून नुकसान विरोधकांचे होणार आहे. आज त्या झुरळांनी २ आॅक्टोबरला आंदोलन करण्याचे जाहीर केल्यावर विरोधकांना हे सुचले. याचे कारण कोणतेही आंदोलन करायचे झाले तर गर्दी जमवता आली पाहिजे. ही गर्दी जमवण्याची क्षमता नसलेले पक्ष आणि नेते अशा झुरळांच्या गर्दीत घुसून ही आमची शक्ती असा डांगोरा पिटत असतील तरी त्यात त्यांचे हासे होते. राम मंदिरातील तथाकथित दानपेटी घोटाळ्याच्या विरोधात एका राजकीय पक्षाने रामरक्षा आंदोलन करण्याचे आवाहन केले. पण रामरक्षा आणि रामाची आरतीही माहिती नसल्याने ते बासनात गुंडाळून ठेवण्याची नामुष्की त्यांच्यावर आली आणि तोंडावर पडले. तसाच प्रकार इथे होणार आहे. निवडणुका ईव्हीएमने घेतल्या किंवा मतपत्रिकेवर घेतल्या तरी जनाधार असलेलेच सत्तेत येणार. ज्यांना जनतेने नाकारले आहे ते निवडणूक आयोगाच्या अधिकाºयांना हटवून सत्तेत येतील असे स्वप्न पाहणे वेडेपणाचे ठरेल.

दशक पाचवा : मंत्रांचा : समास दुसरा : गुरुलक्षण (२)

समर्थ रामदास स्वामींनी मंत्रांचा असलेल्या दशक पाचव्यातील दुसºया समासात गुरुलक्षणाचे वर्णन करताना पुढे सांगितले आहे की, वेदांच्या अंतरंगात म्हणजे अर्थात उपनिषदांमध्ये जे ब्रह्मज्ञान गुप्तपणे वास करते ते ज्ञान सद्गुरू बाहेर काढतात. लहान मुलाला लहान लहान घास जसे भरवावे तसे ते ज्ञान सद्गुरू आपल्या बोलण्याने हळूहळू शिष्याच्या कानामध्ये घालतात, त्याला श्रवण करवितात. शिष्याचा अधिकार व धारणाशक्ती पाहून सद्गुरू त्याला आत्मज्ञानाची गूढ रहस्ये सोपी करून सांगतात. वेद असोत, शास्त्रे असोत किंवा थोर सत्पुरुष असोत, या सर्वांचा आत्मस्वरूपाचा अनुभव एकच असतो. ज्ञान या दृष्टीने सर्वांचे आत्मज्ञानसारखेच असते. साक्षात्कार या दृष्टीने सर्वांचा आत्मसाक्षात्कार समान असतो. अगदी तोच अनुभव, अगदी तेच ज्ञान आणि तोच साक्षात्कार सद्गुरूला झालेला असतो. त्याच्या ठिकाणी वेद, शास्त्र व सत्पुरुष ज्ञानानुभवाने एकरूप झालेले असतात. म्हणून वेदांचे रहस्य, शास्त्रांचे विवेचन, सत्पुरुषांचा अनुभव आणि सद्गुरूचा उपदेश सर्व अगदी एकरूप असले पाहिजेत. सद्गुरू सर्व प्रकारचे संशय अगदी मुळासकट नष्ट करून टाकतो. तो मोठ्या आदराने स्वधर्माचे आचरण करतो. वेदाला विरुद्ध असणारे म्हणजेच आत्मज्ञानाला सोडून असणारे मिथ्या भाषण करणे त्याला माहीतच नसते.

आत्मज्ञान फारच सुक्ष्म असल्याने सद्गुरूच्या देहावर अथवा त्याच्या दैनंदिन व्यवहारात त्याचे अमूक चिन्ह दाखविता येत नाही. याचा फायदा घेऊन खोटे गुरू जगात बोकाळतात. म्हणून सद्गुरू नाही कोण हे श्री समर्थ पुनश्च सांगतात. समर्थ म्हणतात की, मनात जे जे येते ते ते कोणाची लाज भीड न बाळगता जो उघडपणे करतो तो काही सद्गुरू नव्हे. तो भिकारी आपल्या मागे लागण्यासाठी आला असे समजावे. सद्गुरू मुक्त असतो म्हणजे बंधनरहित असतो याचा अर्थ तो आपल्या मनाला गुरासारखे मोकाट सोडतो असे नव्हे. सत्पुरुषाची मुक्तावस्था ही आत्मज्ञानातून प्रगट होणारी अतिमानवी अवस्था असते, वासनेच्या अधीन होऊन बेशरमपणे इंद्रियभोग भोगण्याची हीनमानव पशुवृत्ती नसत. जो आपल्या शिष्याला साधनात कसे राहावे हे शिकवीत नाही, इंद्रिये आवरून ताब्यात कशी ठेवावी ते दाखवीत नाही, असले गुरू दमडीला तीन मिळाले, इतके स्वस्त मिळाले तरी त्याच्या नादी लागू नये. त्यांना सोडून दूर राहावे.

समर्थ म्हणतात की, इंद्रियदमन करून साधनेत कसे राहावे ही अनुभवाची विद्या सद्गुरूपाशी असावयास पाहिजे. जो आत्मज्ञान समजावून देतो, सगळीच्या सगळी अविद्या नाहीशी करतो, इंद्रिये ताब्यात ठेवण्याचा अभ्यास सांगतो तोच खरा सद्गुरू समजावा. अविद्येचा अंमल चालत असल्यामुळे दृश्य जग सर्वस्वी सत्य वाटते. त्यामुळे इंद्रियांना आवर घालण्याची शक्ती व युक्ती शिष्याला शिकविणे हे सद्गुरूचे प्रधान कार्य आहे. काय सांगावे! काही गुरू सद्गुरू म्हणवून घेतात आणि पैशांसाठी लाचार होतात, शिष्याच्या अधीन होतात, वासनेच्या नादी लागून दीनवाणे बनतात.

या समासात स्वामी म्हणतात की, असे गुरू शिष्याच्या अधीन होतात. शिष्याच्या मनाला जे जे आवडेल ते ते करून शिष्याला प्रसन्न ठेवण्यासाठी धडपडतात. याचे कारण पापिणी वासना त्यांच्या मानगुटीस बसलेली असते, येथे सगळा उलटा प्रकार आढळतो. वास्तविक शिष्याने सद्गुरूच्या अधीन राहून त्याची मनधरणी करावयास हवी. शिष्य वासनेच्या नादी असायला हवा. पण गुरूच जेव्हा वासनेने झपाटतो तेव्हा तेथे परमार्थ कसला! सगळा स्वार्थाचाच बाजार असतो! शिष्याच्या भिडेला बळी पडून त्याची मनधरणी करणारा गुरू अधमांत अति अधम असतो. असा गुरू चोरटा, द्रव्याचा लोभी, दुष्ट आणि फसवा आणि नीच असतो. गुरुबाजीला यापेक्षा आणखी कोणत्या शिव्या द्यावयाच्या शिल्लक आहेत! वैद्यकीचे ज्ञान नसणारा एखादा दुष्ट वैद्य रोग्याला सर्वस्वी नागवितो आणि त्यात पुन: भीड घालून शेवटी रोग्याचा सर्वस्वी घात करतो. तसे हे नामधारी गुरू असतात. ज्याच्यामुळे आपण आणि देव यांच्यामधील अंतर वाढते, आपण देवापासून दुरावतो व जो भीड घालून आपल्याला देहबुद्धीच्या बंधनांत अधिकच गुंतवतो, असा गुरू नसावा. अलीकडेच चार, पाच महिन्यांपूर्वी आपल्याकडे घडलेले अशोक खरात प्रकरणातील गुरू आणि शिष्य याच्या भोंदुगिरीचे दर्शन समर्थांनी चारशे वर्षांपूर्वी दाखवून दिले आहे. असे भोंदुगिरी करणारे आपण अनेक गुरू नियमित पाहत असतो.

म्हणून समर्थ म्हणतात की, ज्याच्याजवळ शुद्ध ब्रह्मज्ञान आहे आणि प्रत्यक्ष व्यवहारात साधनेचे आचरण आहे, असा सद्गुरूच आपल्याला आपले गुप्त आत्मस्वरूप दाखवितो. अंतर्यामी खरे खरे ब्रह्मज्ञान आणि नित्याच्या बाह्य किंवा दृश्य व्यवहारात साधकाला शोभेल असे आचरण, या दोन गोष्टींनी संपन्न पुरुषच शिष्याला उपयोगी पडतो. त्यापैकी एक उणे असेल तर निदान सामान्य प्रापंचिक शिष्याला तरी परमार्थ प्राप्त होणे कठीण जाते. काही गुरू आपल्या शिष्यांना मोठ्या कौतुकाने प्रकाश, नाद व सुगंध यांचे अतींद्रिय अनुभव दाखवितात. काही शिष्यांच्या कानात मात्र मंत्र सांगतात. एवढेच ज्ञान ज्याच्यापाशी असते ते बिचारे स्वत:च भगवंतापासून दूर असतात.

समर्थ पुढे सांगतात की, शास्त्रप्रचिती, गुरुप्रचिती आणि आत्मप्रचिती यांचा मनोहर संगम ज्या पुरुषाच्या ठिकाणी आढळेल तीच उत्तम लक्षणांनी संपन्न अशा सद्गुरूची खूण आहे. जो मुमुक्षु आहे म्हणजे खरोखर हवा अशा जिज्ञासूने त्याला अगदी मनापासून व आदराने शरण जावे, त्याच्या चरणी लीन व्हावे. तीन प्रचितीचा भावार्थ असा, उदा. शरद ऋतूमधील पौर्णिमेचा मनोहर चंद्रमा घ्या. वेदांच्या काळापासून अनेक स्त्री-पुरुष त्याचे दर्शन घेत आले. आपण सुद्धा त्याचे दर्शन घेतो. प्रत्येकाचे मन त्याच्या सौंदर्याने भारून जाते. त्याचप्रमाणे वेदांच्या काळापासून मोठमोठे आत्मज्ञानी होऊन गेले, आजही मोठे आत्मज्ञानी आहेत. आणि साधना करून आपणही आत्मज्ञानी होऊ . सर्व आत्मज्ञानी पुरुषांना सच्चिदानंदाचे होणारे दर्शन सारखेच असले पाहिजे. पौर्णिमेचा चंद्रमा दृश्य विश्वाचा भाग असल्याने त्यात कदाचित फरक पडेल. परंतु शाश्वत सच्चिदानंदस्वरूपामध्ये यत्किंचितही फरक होणार नाही. म्हणून श्रुतीमध्ये आणि संतांच्या ग्रंथामध्ये वर्णिलेला स्वरूपानुभव, आपल्या सद्गुरूचा स्वानुभव आणि आपला स्वत:चा अनुभव मूलत: एकरूपच असले पाहिजेत.

प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा