सर्वसामान्यांच्या समस्याही ऐकल्या पाहिजेत

अलीकडेच केंद्र सरकारने घोषणा केली आहे की, ते विद्यापीठ अनुदान आयोगाच्या नियमांवर पुनर्विचार करत आहेत. हे नियम उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये समानता वाढवण्यासाठी आणि भेदभाव रोखण्यासाठी तयार करण्यात आले होते, ज्यांना सर्वोच्च न्यायालयाने या वर्षी जानेवारीमध्ये ‘अस्पष्ट आणि गैरवापरास प्रवण’ असे संबोधून स्थगित केले होते. त्यामुळे ही प्रक्रिया पूर्ण होईपर्यंत न्यायालय या याचिकांवरील सुनावणी पुढे ढकलू शकते. आंदोलन करणाºया विद्यार्थ्यांनी तेव्हा असा दावा केला होता की, यूजीसीचे नियम त्यांच्यासाठी भेदभावपूर्ण आणि अन्यायकारक आहेत.

दरम्यान, एका महत्त्वपूर्ण निर्णयात बिहार सरकारने गठित केलेल्या उच्च जाती आयोगाने प्रत्येक जिल्ह्यात एक नोडल अधिकारी नियुक्त करण्याचा निर्णय घेतला आहे. उच्च जातीच्या (सर्वसाधारण प्रवर्गाच्या) तक्रारींचे त्वरित निराकरण करणे आणि त्यांना सरकारी कार्यालयांमध्ये धावपळ करण्याच्या त्रासापासून वाचवणे हा याचा उद्देश आहे. आयोगाचा असा विश्वास आहे की, या प्रवर्गातील ५० टक्क्यांहून अधिक लोक आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ आहेत. अशा लोकांना सरकारी योजनांचे लाभ आणि प्रशासकीय मदत वेळेवर मिळावी, हे सुनिश्चित करण्यासाठी आयोग ही नवीन प्रणाली लागू करत आहे. हा सरकारी निर्णय बांकीपूर विधानसभा जागेच्या पोटनिवडणुकीच्या निकालांच्या संदर्भात पाहिला जात आहे, परंतु हे लक्षात घेतले पाहिजे की इतर राज्यांमध्येही सर्वसाधारण प्रवर्ग विविध कारणांमुळे चिंतेत आहे.

देशातील पहिला उच्च जाती आयोग २०११ मध्ये बिहारचे माजी मुख्यमंत्री नितीश कुमार यांच्या नेतृत्वाखाली सर्वसाधारण प्रवर्गाच्या शैक्षणिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमीची चौकशी करण्यासाठी स्थापन करण्यात आला होता. २०१३ मध्ये आयोगाने ११ जिल्ह्यांच्या सर्वेक्षणावर आधारित आपला अहवाल सरकारला सादर केला, ज्यात असे म्हटले होते की, वार्षिक १.५ लाख रुपये कमावणारी उच्चवर्णीय कुटुंबे गरीब मानली जावीत. गरीब उच्चवर्णीयांचा सर्व कल्याणकारी योजनांमध्ये समावेश केला पाहिजे. इयत्ता पहिली ते दहावीतील सामान्य जातीच्या ज्या विद्यार्थ्यांच्या कुटुंबाचे उत्पन्न १.५ लाख रुपये किंवा त्यापेक्षा कमी आहे, त्यांनाही शिष्यवृत्ती मिळाली पाहिजे.

नितीश कुमार सरकारने आयोगाच्या शिफारशींची अंमलबजावणी सुरू केली आणि वार्षिक १.५ लाख रुपयांपेक्षा कमी उत्पन्न असलेल्या उच्चवर्णीय कुटुंबांतील जी मुले दहावीची परीक्षा प्रथम श्रेणीत उत्तीर्ण होतात, त्यांना १०,००० रुपयांचे प्रोत्साहन मिळू लागले. एनडीए सरकारच्या गेल्या १२ वर्षांच्या राजवटीत एनडीएला सातत्याने उच्चवर्णीय मतांचे बहुमत मिळाले आहे. बांकीपूरमध्ये एनडीए उमेदवाराच्या पराभवामुळे राजकीय पक्षांना सामान्य जातीतील अस्वस्थतेची जाणीव झाली आहे. या पराभवाचा परिणाम इतर राज्यांमध्येही पोहोचला आहे, जिथे सपा अध्यक्ष अखिलेश यादव यांनी अलीकडेच आपल्या आघाडीचे नाव बदलून सर्वांना आश्चर्यचकित केले. उत्तर प्रदेशात ‘पीडीए’ (राजकीय विकास योजना) मोठ्या प्रमाणावर प्रसिद्ध करण्यात आली आहे, ज्यात मागास वर्ग, दलित आणि अल्पसंख्याक यांची व्याख्या करण्यात आली आहे. अलीकडेच, समाजवादी नेते जनेश्वर मिश्रा यांच्या जयंतीनिमित्त, अखिलेश यादव यांनी ‘पी’ (मागास वर्ग)चा उल्लेख ‘पंडित’ असा करून संपूर्ण व्याख्याच बदलून टाकली. आता, सप आणि बसप हे उच्च जातींना आकर्षित करण्याच्या बाबतीत आपल्या प्रतिस्पर्धी पक्षांपेक्षा पुढे जात आहेत.

बिहार हे सामाजिक बदलांसाठी एक सुपीक भूमी म्हणून ओळखले जाते. भारतरत्न पुरस्कार विजेते कपूर्री ठाकूर हे उच्च जातींमधील दुर्बळ घटकांसाठी आरक्षणाची मागणी करणारे पहिले राजकारणी होते. १९७१ मध्ये, याच घटकांना आरक्षण देण्यासाठी मुंगेरीलाल आयोग स्थापन करण्यात आला. त्याच्या शिफारसी केवळ कागदावरच राहिल्या. १९७७ मध्ये जनता पक्षाच्या स्थापनेनंतर, कपूर्री बिहारचे मुख्यमंत्री झाले आणि मागासलेल्या वर्गांसाठी आरक्षण लागू करताना त्यांनी एक महत्त्वाचा प्रयोग सुरू केला. या प्रयोगाचा उद्देश हा होता की, आरक्षणाचे फायदे केवळ तुलनेने सशक्त मागासलेल्या जातींपुरते मर्यादित न राहता, उच्च जातींमधील अत्यंत मागासलेल्या आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ असलेल्या जाती-समूहांपर्यंतही पोहोचावेत.

सामाजिक न्यायाच्या राजकारणातील एक मैलाचा दगड मानल्या जाणाºया कपूर्री-ठाकूर सूत्राने गरीब उच्च जाती आणि महिलांसाठी तीन टक्के स्वतंत्र आरक्षणाची तरतूद केली. यामुळे आर्थिकदृष्ट्या गरीब उच्च जातींसाठी आरक्षणाचा मार्ग मोकळा झाला. १९९१ मध्ये पी.व्ही. नरसिंह राव पंतप्रधान असताना, काँग्रेस सरकारने सर्वसाधारण प्रवगार्तील गरिबांना १० टक्के आरक्षण देण्याचा निर्णय घेतला. यापूर्वी, १९९० मध्ये, मंडलविरोधी तीव्र आंदोलनांमुळे व्ही. पी. सिंग यांनीही या वर्गांसाठी १० टक्के आरक्षणाची मागणी केली होती.

नरसिंह राव सरकारचा निर्णय १९९२ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने रद्द केला. त्यानंतर, २००३ मध्ये वाजपेयी सरकारने यासंदर्भात एक मंत्रिगट स्थापन केला. अखेरीस, २०१९ मध्ये पंतप्रधान मोदींच्या नेतृत्वाखालील एनडीए सरकारने दोन पावले पुढे टाकत आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ घटकांना १० टक्के आरक्षण देणारा कायदा लागू केला. २०११ मध्ये बिहारमध्ये स्थापन झालेल्या उच्च जाती आयोगाच्या सर्व शिफारशींची अंमलबजावणी झाली नसली तरी, त्याच्या स्थापनेमुळे केवळ बिहारमध्येच नव्हे, तर देशाच्या इतर भागांमध्येही सामान्य प्रवर्गात एक महत्त्वाकांक्षी गट तयार झाला आहे. हा गट आता सक्रियपणे आपल्या हितासाठी प्रयत्न करत आहे. इतर वर्गांप्रमाणेच सामान्य प्रवर्गाच्या रास्त मागण्या ऐकून घेणे हे समाज आणि राष्ट्राच्या हिताचे आहे.

दशक पाचवा : मंत्रांचा : समास दुसरा : गुरुलक्षण (३)

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील पाचव्या दशकातील दुसºया समासात गुरुलक्षणे सांगितलेली आहेत. ती आपण सविस्तर पाहात आहोत. समर्थ इथे म्हणतात, काही वेळा असे दिसते की, एखादा माणूस अद्वैत वेदांत सांगण्यामध्ये अचंबा वाटण्यासारखे वक्तेपण गाजवितो. पण त्याचे मन इंद्रियसुखाला लालचावलेले असते. अशा माणसाला गुरू केल्याने आपले सार्थक होणार नाही. वेदांत उत्तम रीतीने सांगणे ही बुद्धीची करामत आहे. वेदांत उत्तम रीतीने जगणे ही परमार्थाची गुरुकिल्ली आहे. दोन्ही एके ठिकाणी असले तर उत्तमच, पण परमार्थाला पहिले नसले तरी चालते. दुसरे मात्र हवेच हवे.
समर्थ पुढे म्हणतात, उत्तम वक्त्याची कला अशी की, जसा प्रसंग तसा रंग त्याच्या निरुपणाला चढतो. प्रसंगाला अनुरूप अशा कल्पना त्याच्या मनात आपोआप येतात. परंतु देहबुद्धीचे सारे संदेह नाहीसे होऊन त्याच्या अंतर्यामी आत्मबुद्धीचा जय झालेला नसतो. स्वस्वरूपाबद्दल त्याला निश्चयात्मक ज्ञान नसते. आत्मसाक्षात्कार होऊन स्वस्वरूपाबद्दल जे संपूर्ण संशयरहित ज्ञान होते त्यास श्री समर्थ निश्वय असा शब्द वापरतात. पुष्कळ वेळा असे होते की, निरुपणामध्ये वक्ता आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य सांगतो, त्याने प्राप्त होणा‍ºया सिद्धीचे वर्णन करतो. ते निरुपण ऐकून श्रोत्यांच्या मनात भलत्याच कल्पना येऊ लागतात. चमत्कारांचे वर्णन ऐकून त्यांची बुद्धी आत्मज्ञानापासून ढळू लागते. ती हेलकावे खाऊ लागते. आत्मज्ञानी पुरुषाच्या हातून चमत्कार घडतात हे खरे. परंतु तो त्याच्या ज्ञानाचा एक गौण परिणाम असतो. निरुपणामध्ये त्यांच्यावर भर दिला तर श्रोते चमत्कारानेच आकर्षिले जातात. मग जो चमत्कार करतो तो साधू असे चुकीचे समीकरण धरून बसतात. आत्मज्ञानाबद्दल लागणारी बुद्धीची स्थिरता त्यांच्यापाशी राहात नाही.
इथे समर्थ सांगतात की, साधकाच्या मनात असा विचार येतो की, पूर्वी मोठे ज्ञाते, विरक्त आणि भक्त होऊन गेले. त्यांची योग्यता भगवंतांच्या बरोबरीने होती. सिद्धिवश झाल्याने त्यांच्या अंगी मोठे अद्भुत सामर्थ्य होते. त्यांच्या अंगी असे विलक्षण सामर्थ्य होते ते आपल्यापाशी नाही. म्हणून आपले हे नुसते ज्ञान व्यर्थ आहे. अशा प्रकारचा सामर्थ्यप्राप्तीचा स्वार्थी विचार साधकाच्या मनात दृढ होऊन राहतो. हा आत्मज्ञानाला मारक असतो. कारण त्याने देहबुद्धीचे पोषण होते. ज्ञानाची निष्ठा कमी होऊन दुराशाच बळावते. दृश्यामधून सुख घेण्याची वासना जेव्हा समूळ नाहीशी होते तेव्हाच भगवंतांची भेट होते. अशी वासना बाळगणारे शब्दज्ञानी लोक कामनेच्या अधीन असतात, एकंदर चांगले नसतात. त्यांच्या सांगण्याने लोकांमध्ये परमार्थाबद्दल खोट्या कल्पना प्रसार पावतात. म्हणून श्री समर्थ त्यांना वोखटे असे नरम निंदायुक्त विशेषण लावतात.
या समासात स्वामी पुढे सांगतात, कोणत्या तरी वासनेने वेडी झालेली अनेक शब्दज्ञानी माणसे परमार्थ न साधता फुकट गेली. आपली इच्छा तृप्त व्हावी म्हणून धडपडणारे ते मूर्ख बिचारे काही न कमविता मरुन गेले. ज्याला कशाचीही यत्किंचित वासना नाही असा संत विरळाच असतो. सर्व लोकांहून त्याचे मत वेगळेच असते. तो नेहमी अक्षय भगवंतांबद्दलच बोलतो. संताची ही एक मोठी खूण आहे. त्याला केव्हाही पाहा, कोठेही पाहा, कशाही परिस्थितीत पाहा, कोणत्याही अवस्थेत पाहा, एका भगवंतावाचून, शाश्वत ईश्वरावाचून तो काही बोलणार नाही, सांगणार नाही, मनात आणणार नाही. मला अमुक हवे असे त्याच्या तोंडून कधी निघणार नाही. अर्थात, असा पुरुष क्वचितच भेटतो.
समर्थ म्हणतात, खरोखर पाहिले तर भगवंत हा सर्वांचा कधी नाहीसा न होणारा असा कायमचा ठेवा आहे. परंतु देहातून सुख घेण्याची लालसा काही केल्या कमी होत नाही. त्यामुळे भगवंतांचा मार्ग बरोबर सापडत नाही. दृश्यामध्ये माझे सुख मला सापडेल ही कल्पना जोपर्यंत घट्ट आहे तोपर्यंत अदृश्य भगवंतापाशी सुखाचा शोध माणूस करीत नाही. आणि हे उमजण्यास सद्गुरूखेरीज अन्य उपाय नाही. समजा एखाद्याने काही साधना केली व त्याला सिद्धी प्राप्त झाल्या. त्यामुळे त्याचे सामर्थ्य वाढेल यात शंका नाही. परंतु त्या सामर्थ्याने त्याच्या देहास महत्त्व येते. देहाला महत्त्व आल्याकारणाने त्याच्या देहबुद्धीचे झुंबाड वाढते. मी देहच आहे हा भ्रम भगवंतांच्या आड येतो. तो नाहीसा करण्यासाठी सारी साधने असतात. पण साधनाने तो भ्रम जर अधिक घट्ट झाला तर मग परमार्थदृष्टा मिळविले काय? चांगल्यापैकी साधकांचा असा अध:पात होतो असे श्री समर्थ सुचवितात. वासना भगवंतांपासून दूर करते. ती संपूर्ण नाहीशी करून जो भगवंतांवर सुदृढ निष्ठा ठेवून राहतो तोच सद्गुरू होण्यास लायक असतो. भगवंतांचे सुख अक्षय आहे, कायम टिकणारे आहे. त्याला कधीही विनाश नाही. ते बाजूस सारून जे सामर्थ्य संपादन करण्याच्या मागे लागतात ते मूर्ख असतात. वासनेसारखे दुसरे कोणतेच दु:ख नाही. मला भगवंत हवा ही एकच वासना तापदायक नाही. त्या वासनेखेरीज इतर सर्व वासना अनेक प्रकारची दु:खे निर्माण करतात. त्यांच्या मागे लागल्याने माणसाचा अखेर अध:पात होतो. हा मुद्दा फार महत्त्वाचा आहे. आपण सामान्य माणसे वासनेवाचून राहू शकत नाही. हे जर खरे तर श्री समर्थ असे सांगतात की, वासना ठेवायचीच झाली तर ती भगवंतांच्या दर्शनाची ठेवावी. त्या वासनेपासून दु:ख निर्माण होणार नाही आणि आपल्या जीवनाचे सार्थक होईल.
आता समर्थ म्हणतात, मृत्यूमुळे देहाचा शेवट झाला की त्या देहाबरोबर त्यांत राहणारे सामर्थ्य देखील नाहीसे होते. वासनेच्या नादी लागल्याने अखेर भगवंतच मात्र अंतरतो. वासना जीवाला अशाश्वत वस्तूंमध्ये गुंतविते. अशाश्वत देहाचा शेवट झाला की वासनेचा, सगळा पसारा विलयास जातो. भगवंतांकडे मन कधीच वळविले नसल्याने तो दूरच राहतो. अशा प्रकारे जीव दोन्ही बाजूंनी नागवला जातो. यावरून असे दिसते की, जो अत्यंत निष्काम आहे, वासनारहित आहे, आणि ज्याच्या बुद्धीमध्ये आत्मस्वरूपाविषयी अत्यंत दृढ निश्चय आहे, असा स्वानुभवी सद्गुरू माणसाला या अशाश्वत दृश्यसागरांतून पलीकडे नेऊन सोडतो.
प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

विरोधी पक्ष आणखी एक अयशस्वी लढाई लढत आहेत

विरोधी पक्षांनी, विशेषत: काँग्रेसने मतदार याद्यांच्या विशेष सखोल पुनरावलोकन (SIR) आणि मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार यांच्या विरोधात आपली मोहीम पुन्हा तीव्र केली आहे. इतर काही विरोधी पक्षही याला पाठिंबा देत आहेत. जरी अलीकडेच तीन निवडणूक आयुक्त एकत्र भेटले आणि त्यामुळे दोन्ही निवडणूक आयुक्त मुख्य निवडणूक आयुक्तांच्या कार्यपद्धतीवर नाराज होते हा समज मोठ्या प्रमाणात दूर झाला असला, तरी विरोधी पक्ष याला एक मोठा मुद्दा मानण्यास मागे हटत नाहीत.

एसआयआरद्वारे त्यांच्या मतदारांची नावे वगळली जात आहेत, हे सिद्ध करण्याचा विरोधी पक्ष प्रयत्न करत आहेत. ते हे सिद्ध करण्यासाठी खूप प्रयत्न करत आहेत, परंतु ज्यांची नावे मतदार यादीतून हेतुपुरस्सर वगळली जात असल्याचा आरोप आहे, ते प्रत्यक्षात त्यांनाच मतदान करतात हे त्यांना कसे कळते, हे स्पष्ट करण्यास ते असमर्थ आहेत.

बिहारमध्ये ही प्रक्रिया सुरू होताच एसआयआर विरोधात मोहीम सुरू करण्यात आली. काँग्रेस आणि विरोधी पक्षांनी दिल्लीपासून पाटणापर्यंत एसआयआर विरोधात निदर्शने केली आणि राहुल गांधींनी तर तेजस्वी यादव यांच्यासोबत बिहारमध्ये ‘मतदार हक्क यात्रा’ काढली. तरीही बिहारमधील जनता या वस्तुस्थितीपासून अनभिज्ञ राहिली की, त्यांचे मतदानाचे हक्क कमी केले जात आहेत. बिहारमधील एसआयआर विरोधातील मोहिमेला काँग्रेस नेते शकील अहमद यांच्या वक्तव्यामुळेही बळ मिळाले. शकील अहमद म्हणाले होते की, जर ६५ लाख मतदारांची नावे चुकीने वगळण्यात आली होती, तर ६५ लोक रस्त्यावर उतरून निषेध का करत नाहीत की ते जिवंत आणि वैध मतदार असूनही त्यांची नावे मतदार यादीतून वगळण्यात आली?

त्यानंतर बंगाल, तामिळनाडू, पुद्दुचेरी, केरळ आणि आसाममध्ये एसआयआर लागू करण्यात आले. बंगालमध्ये याला विरोध झाला, तर इतर राज्यांमध्ये कोणतीही लक्षणीय प्रतिक्रिया उमटली नाही. या राज्यांपैकी तामिळनाडूमध्ये नव्याने स्थापन झालेल्या टीव्हीके पक्षाने आणि केरळमध्ये काँग्रेसने विजय मिळवला. निवडणुकांनंतर केरळ काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते रमेश चेन्नीथला म्हणाले की, एसआयआर प्रक्रिया खूप उपयुक्त ठरली, कारण त्यामुळे मृत व्यक्ती आणि सीपीआय(एम) यांच्याशी संबंधित बनावट मते काढून टाकण्यात आली आणि निष्पक्ष निवडणुका सुनिश्चित झाल्या. त्यानंतर जेव्हा इतर राज्यांमध्ये एसआयआर लागू करण्यात आले आणि उत्तर प्रदेशात २ कोटींहून अधिक मते वगळण्यात आल्याचे वृत्त समोर आले, तेव्हा सपा प्रमुख अखिलेश यादव म्हणाले की, यामुळे भाजपला प्रत्येक जागेमागे अंदाजे ६१,००० मतांचे नुकसान होईल. एसआयआर प्रक्रियेबद्दल काही प्रश्न असतील, तर ते बंगालमध्ये आहेत. येथील ३७ लाख लोकांची प्रकरणे वैध मतदार आहेत की नाही, हे ठरवले जात आहे. त्यांच्या सुनावण्या संथ गतीने सुरू आहेत, ही चिंतेची बाब आहे. तथापि, सर्वोच्च न्यायालयाला याची जाणीव आहे आणि ते यावर सुनावणी घेत आहेत. एसआयआर प्रक्रिया गुंतागुंतीची आणि चुकांनी भरलेली आहे, हे नाकारता येणार नाही. शिवाय, लोकांना जुना तपशील आणि आवश्यक कागदपत्रे सादर करण्यात अडचणी येत आहेत. तथापि, विरोधी पक्ष, विशेषत: काँग्रेस, जसा प्रचार करत आहेत, त्याप्रमाणे या प्रक्रियेमुळे मतचोरी होत असल्याचा कोणताही पुरावा जनतेकडून आलेला नाही.

त्याचप्रमाणे हे देखील लक्षात घेण्यासारखे आहे की, सर्वोच्च न्यायालयाने एसआयआरला वारंवार मान्यता दिली आहे, परंतु विरोधी पक्षांचे समाधान झालेले नाही. ते सर्वोच्च न्यायालयाचे म्हणणे ऐकायलाही तयार नाहीत. निवडणूक आयोगाचा दावा आहे की, मतदार यादीतून वगळलेली नावे मृत व्यक्तींची, विस्थापित लोकांची किंवा ज्यांची नावे दोन ठिकाणी नोंदणीकृत आहेत अशा लोकांची आहेत, परंतु विरोधी पक्ष हे मान्य करण्यास नकार देत आहेत. त्यांना वाटते की, मतचोरीचा नारा जनतेला आकर्षित करत आहे आणि एसआयआर विरोधातील आपल्या मोहिमेतून त्यांना राजकीय फायदा मिळवता येईल, पण याची शक्यता फारच कमी आहे. राफेल करारातील लाचखोरीच्या आरोपांचा जसा काही परिणाम झाला नाही, तसाच मतचोरीचा नाराही निष्प्रभ ठरेल अशी शक्यता आहे.

राहुल गांधींच्या म्हणण्यानुसार, २०२४च्या लोकसभा निवडणुकीपासून मतचोरी होत आहे. पण जर तसे असेल, तर ४०० जागांचा टप्पा ओलांडण्याचे आश्वासन देणाºया भाजपला केवळ २४० जागा आणि काँग्रेसला ९९ जागा कशा मिळाल्या? एसआयआर विरोधातील मोहीम ईव्हीएम विरोधातील मोहिमेइतकीच निष्फळ ठरेल यात आश्चर्य नाही. वास्तविक पाहता, सामान्य जनतेचा पाठिंबा नसलेली कोणतीही मोहीम कोणत्याही राजकीय पक्षाला फायदेशीर ठरू शकत नाही.

जोपर्यंत जनतेचा विश्वास बसत नाही की विरोधी पक्षाला हानी पोहोचेल अशा पद्धतीने वैध मतदारांची नावे वगळली जात आहेत, तोपर्यंत काँग्रेस आणि इतर पक्षांनी कितीही आरडाओरडा केला तरी ते यशस्वी होणार नाहीत. कदाचित काँग्रेस पक्षाला याची जाणीव आहे आणि म्हणूनच, निराशेच्या भरात त्यांचे कार्यकर्ते केवळ मुख्य निवडणूक आयुक्तांना शिवीगाळच करत नाहीत, तर आग्रा येथील त्यांच्या वडिलोपार्जित घरी जाऊन तिथे अश्लील घोषणाही देत ​​आहेत. ते गौतम बुद्ध नगरच्या जिल्हाधिकारी असलेल्या त्यांच्या आयएएस मुलीलाही लक्ष्य करत आहेत. विरोधी पक्षाने हे लक्षात ठेवणे शहाणपणाचे ठरेल की, कोणत्याही मुद्द्यावरील आक्रमकता जर असभ्यतेत बदलली, तर ती उलटण्याची शक्यता असते. यातून नुकसान विरोधकांचे होणार आहे. आज त्या झुरळांनी २ आॅक्टोबरला आंदोलन करण्याचे जाहीर केल्यावर विरोधकांना हे सुचले. याचे कारण कोणतेही आंदोलन करायचे झाले तर गर्दी जमवता आली पाहिजे. ही गर्दी जमवण्याची क्षमता नसलेले पक्ष आणि नेते अशा झुरळांच्या गर्दीत घुसून ही आमची शक्ती असा डांगोरा पिटत असतील तरी त्यात त्यांचे हासे होते. राम मंदिरातील तथाकथित दानपेटी घोटाळ्याच्या विरोधात एका राजकीय पक्षाने रामरक्षा आंदोलन करण्याचे आवाहन केले. पण रामरक्षा आणि रामाची आरतीही माहिती नसल्याने ते बासनात गुंडाळून ठेवण्याची नामुष्की त्यांच्यावर आली आणि तोंडावर पडले. तसाच प्रकार इथे होणार आहे. निवडणुका ईव्हीएमने घेतल्या किंवा मतपत्रिकेवर घेतल्या तरी जनाधार असलेलेच सत्तेत येणार. ज्यांना जनतेने नाकारले आहे ते निवडणूक आयोगाच्या अधिकाºयांना हटवून सत्तेत येतील असे स्वप्न पाहणे वेडेपणाचे ठरेल.

दशक पाचवा : मंत्रांचा : समास दुसरा : गुरुलक्षण (२)

समर्थ रामदास स्वामींनी मंत्रांचा असलेल्या दशक पाचव्यातील दुसºया समासात गुरुलक्षणाचे वर्णन करताना पुढे सांगितले आहे की, वेदांच्या अंतरंगात म्हणजे अर्थात उपनिषदांमध्ये जे ब्रह्मज्ञान गुप्तपणे वास करते ते ज्ञान सद्गुरू बाहेर काढतात. लहान मुलाला लहान लहान घास जसे भरवावे तसे ते ज्ञान सद्गुरू आपल्या बोलण्याने हळूहळू शिष्याच्या कानामध्ये घालतात, त्याला श्रवण करवितात. शिष्याचा अधिकार व धारणाशक्ती पाहून सद्गुरू त्याला आत्मज्ञानाची गूढ रहस्ये सोपी करून सांगतात. वेद असोत, शास्त्रे असोत किंवा थोर सत्पुरुष असोत, या सर्वांचा आत्मस्वरूपाचा अनुभव एकच असतो. ज्ञान या दृष्टीने सर्वांचे आत्मज्ञानसारखेच असते. साक्षात्कार या दृष्टीने सर्वांचा आत्मसाक्षात्कार समान असतो. अगदी तोच अनुभव, अगदी तेच ज्ञान आणि तोच साक्षात्कार सद्गुरूला झालेला असतो. त्याच्या ठिकाणी वेद, शास्त्र व सत्पुरुष ज्ञानानुभवाने एकरूप झालेले असतात. म्हणून वेदांचे रहस्य, शास्त्रांचे विवेचन, सत्पुरुषांचा अनुभव आणि सद्गुरूचा उपदेश सर्व अगदी एकरूप असले पाहिजेत. सद्गुरू सर्व प्रकारचे संशय अगदी मुळासकट नष्ट करून टाकतो. तो मोठ्या आदराने स्वधर्माचे आचरण करतो. वेदाला विरुद्ध असणारे म्हणजेच आत्मज्ञानाला सोडून असणारे मिथ्या भाषण करणे त्याला माहीतच नसते.

आत्मज्ञान फारच सुक्ष्म असल्याने सद्गुरूच्या देहावर अथवा त्याच्या दैनंदिन व्यवहारात त्याचे अमूक चिन्ह दाखविता येत नाही. याचा फायदा घेऊन खोटे गुरू जगात बोकाळतात. म्हणून सद्गुरू नाही कोण हे श्री समर्थ पुनश्च सांगतात. समर्थ म्हणतात की, मनात जे जे येते ते ते कोणाची लाज भीड न बाळगता जो उघडपणे करतो तो काही सद्गुरू नव्हे. तो भिकारी आपल्या मागे लागण्यासाठी आला असे समजावे. सद्गुरू मुक्त असतो म्हणजे बंधनरहित असतो याचा अर्थ तो आपल्या मनाला गुरासारखे मोकाट सोडतो असे नव्हे. सत्पुरुषाची मुक्तावस्था ही आत्मज्ञानातून प्रगट होणारी अतिमानवी अवस्था असते, वासनेच्या अधीन होऊन बेशरमपणे इंद्रियभोग भोगण्याची हीनमानव पशुवृत्ती नसत. जो आपल्या शिष्याला साधनात कसे राहावे हे शिकवीत नाही, इंद्रिये आवरून ताब्यात कशी ठेवावी ते दाखवीत नाही, असले गुरू दमडीला तीन मिळाले, इतके स्वस्त मिळाले तरी त्याच्या नादी लागू नये. त्यांना सोडून दूर राहावे.

समर्थ म्हणतात की, इंद्रियदमन करून साधनेत कसे राहावे ही अनुभवाची विद्या सद्गुरूपाशी असावयास पाहिजे. जो आत्मज्ञान समजावून देतो, सगळीच्या सगळी अविद्या नाहीशी करतो, इंद्रिये ताब्यात ठेवण्याचा अभ्यास सांगतो तोच खरा सद्गुरू समजावा. अविद्येचा अंमल चालत असल्यामुळे दृश्य जग सर्वस्वी सत्य वाटते. त्यामुळे इंद्रियांना आवर घालण्याची शक्ती व युक्ती शिष्याला शिकविणे हे सद्गुरूचे प्रधान कार्य आहे. काय सांगावे! काही गुरू सद्गुरू म्हणवून घेतात आणि पैशांसाठी लाचार होतात, शिष्याच्या अधीन होतात, वासनेच्या नादी लागून दीनवाणे बनतात.

या समासात स्वामी म्हणतात की, असे गुरू शिष्याच्या अधीन होतात. शिष्याच्या मनाला जे जे आवडेल ते ते करून शिष्याला प्रसन्न ठेवण्यासाठी धडपडतात. याचे कारण पापिणी वासना त्यांच्या मानगुटीस बसलेली असते, येथे सगळा उलटा प्रकार आढळतो. वास्तविक शिष्याने सद्गुरूच्या अधीन राहून त्याची मनधरणी करावयास हवी. शिष्य वासनेच्या नादी असायला हवा. पण गुरूच जेव्हा वासनेने झपाटतो तेव्हा तेथे परमार्थ कसला! सगळा स्वार्थाचाच बाजार असतो! शिष्याच्या भिडेला बळी पडून त्याची मनधरणी करणारा गुरू अधमांत अति अधम असतो. असा गुरू चोरटा, द्रव्याचा लोभी, दुष्ट आणि फसवा आणि नीच असतो. गुरुबाजीला यापेक्षा आणखी कोणत्या शिव्या द्यावयाच्या शिल्लक आहेत! वैद्यकीचे ज्ञान नसणारा एखादा दुष्ट वैद्य रोग्याला सर्वस्वी नागवितो आणि त्यात पुन: भीड घालून शेवटी रोग्याचा सर्वस्वी घात करतो. तसे हे नामधारी गुरू असतात. ज्याच्यामुळे आपण आणि देव यांच्यामधील अंतर वाढते, आपण देवापासून दुरावतो व जो भीड घालून आपल्याला देहबुद्धीच्या बंधनांत अधिकच गुंतवतो, असा गुरू नसावा. अलीकडेच चार, पाच महिन्यांपूर्वी आपल्याकडे घडलेले अशोक खरात प्रकरणातील गुरू आणि शिष्य याच्या भोंदुगिरीचे दर्शन समर्थांनी चारशे वर्षांपूर्वी दाखवून दिले आहे. असे भोंदुगिरी करणारे आपण अनेक गुरू नियमित पाहत असतो.

म्हणून समर्थ म्हणतात की, ज्याच्याजवळ शुद्ध ब्रह्मज्ञान आहे आणि प्रत्यक्ष व्यवहारात साधनेचे आचरण आहे, असा सद्गुरूच आपल्याला आपले गुप्त आत्मस्वरूप दाखवितो. अंतर्यामी खरे खरे ब्रह्मज्ञान आणि नित्याच्या बाह्य किंवा दृश्य व्यवहारात साधकाला शोभेल असे आचरण, या दोन गोष्टींनी संपन्न पुरुषच शिष्याला उपयोगी पडतो. त्यापैकी एक उणे असेल तर निदान सामान्य प्रापंचिक शिष्याला तरी परमार्थ प्राप्त होणे कठीण जाते. काही गुरू आपल्या शिष्यांना मोठ्या कौतुकाने प्रकाश, नाद व सुगंध यांचे अतींद्रिय अनुभव दाखवितात. काही शिष्यांच्या कानात मात्र मंत्र सांगतात. एवढेच ज्ञान ज्याच्यापाशी असते ते बिचारे स्वत:च भगवंतापासून दूर असतात.

समर्थ पुढे सांगतात की, शास्त्रप्रचिती, गुरुप्रचिती आणि आत्मप्रचिती यांचा मनोहर संगम ज्या पुरुषाच्या ठिकाणी आढळेल तीच उत्तम लक्षणांनी संपन्न अशा सद्गुरूची खूण आहे. जो मुमुक्षु आहे म्हणजे खरोखर हवा अशा जिज्ञासूने त्याला अगदी मनापासून व आदराने शरण जावे, त्याच्या चरणी लीन व्हावे. तीन प्रचितीचा भावार्थ असा, उदा. शरद ऋतूमधील पौर्णिमेचा मनोहर चंद्रमा घ्या. वेदांच्या काळापासून अनेक स्त्री-पुरुष त्याचे दर्शन घेत आले. आपण सुद्धा त्याचे दर्शन घेतो. प्रत्येकाचे मन त्याच्या सौंदर्याने भारून जाते. त्याचप्रमाणे वेदांच्या काळापासून मोठमोठे आत्मज्ञानी होऊन गेले, आजही मोठे आत्मज्ञानी आहेत. आणि साधना करून आपणही आत्मज्ञानी होऊ . सर्व आत्मज्ञानी पुरुषांना सच्चिदानंदाचे होणारे दर्शन सारखेच असले पाहिजे. पौर्णिमेचा चंद्रमा दृश्य विश्वाचा भाग असल्याने त्यात कदाचित फरक पडेल. परंतु शाश्वत सच्चिदानंदस्वरूपामध्ये यत्किंचितही फरक होणार नाही. म्हणून श्रुतीमध्ये आणि संतांच्या ग्रंथामध्ये वर्णिलेला स्वरूपानुभव, आपल्या सद्गुरूचा स्वानुभव आणि आपला स्वत:चा अनुभव मूलत: एकरूपच असले पाहिजेत.

प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा

भारताने अमेरिकेच्या बाजारपेठेला पर्याय शोधावेत

अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांनी मंजुरी दिल्यानंतर लिंडसे ओ. ग्रॅहम रशियावरील निर्बंध कायदा २०२६ हा कायदा बनला आहे. या कायद्याच्या अंमलबजावणीचे भारताच्या आर्थिक हितांवर गंभीर परिणाम होऊ शकतात. सर्वात चिंतेची बाब म्हणजे या कायद्यातील ती तरतूद, ज्यानुसार कायदा लागू झाल्यानंतरही रशियाकडून कच्चे तेल आणि नैसर्गिक वायूची आयात सुरू ठेवणाºया पहिल्या पाच देशांवर अमेरिका १०० टक्क्यांपर्यंत आयात शुल्क वाढवू शकते.

अलीकडेच, जागतिक अनिश्चिततेच्या काळात कच्च्या तेलावरील आयातीचा खर्च कमी करण्यासाठी आणि सामरिक फायदा मिळवण्यासाठी भारताने आपल्या ऊर्जा पुरवठ्याच्या स्रोतांमध्ये विविधता आणण्यास सुरुवात केली आहे, ज्यामुळे रशियाकडून होणाºया कच्च्या तेलाच्या आयातीत लक्षणीय वाढ झाली आहे. रशिया-युक्रेन संघर्षापूर्वी भारताच्या एकूण कच्च्या तेलाच्या आयातीत रशियन कच्च्या तेलाचा वाटा केवळ दोन टक्के होता, पण आता तो ५० टक्क्यांपर्यंत वाढला आहे. रशियाकडून होणारी कच्च्या तेलाची आयात जानेवारीतील ४.५४ दशलक्ष मेट्रिक टन (एमएमटी)वरून या वर्षी मे महिन्यात ८.९६ दशलक्ष मेट्रिक टनपर्यंत वाढली. पुरवठा सुरक्षित करण्यासाठी विविधीकरणाचे हे धोरण प्रभावी ठरले असले तरी, त्याचे राजनैतिक परिणामही आहेत, विशेषत: अमेरिकेसोबतची परिस्थिती संतुलित करण्याच्या बाबतीत, कारण अमेरिका या आयातीचा खंदा समर्थक नाही.

अमेरिका आधीच भारतासह ६० देशांवर सक्तीच्या मजुरीशी संबंधित आयात शुल्क लादते, ज्यामुळे विद्यमान अमेरिकन आयात शुल्कात १० टक्क्यांनी वाढ झाली आहे. जर रशिया निर्बंध कायदा लागू झाला आणि भारताने रशियाकडून कच्चे तेल आणि वायूची आयात सुरू ठेवली, तर भारताला ११० टक्के अतिरिक्त शुल्काचा सामना करावा लागेल, ज्यामुळे तो सर्वाधिक शुल्क आकारणाºया देशांपैकी एक बनेल. चीनवरील अमेरिकेचे शुल्कदेखील ११२.५ टक्क्यांपर्यंत वाढेल, कारण तो देशही रशियन तेलाचा एक प्रमुख आयातदार आहे.

अमेरिका हे भारताच्या प्रमुख निर्यात स्थळांपैकी एक आहे. अवाजवी शुल्कांमुळे भारत अमेरिकेत आपली स्पर्धात्मकता गमावू शकतो, ज्यामुळे आर्थिक नुकसान होऊ शकते. भारतासमोर एक आर्थिक पेचप्रसंग आहे. एकतर आपल्या ऊर्जेच्या गरजांसाठी रशियाकडून आयात सुरू ठेवून अमेरिकेच्या शुल्काचा सामना करणे किंवा अमेरिकेसारख्या प्रमुख निर्यात बाजारपेठेत प्रवेश कायम ठेवून ऊर्जा आघाडीवर अनिश्चिततेचा सामना करणे.

२०२५ मध्ये भारताची केवळ अमेरिकेला होणारी एकूण निर्यात ही एकूण निर्यातीच्या २० टक्के होती, ज्यात प्रामुख्याने इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे, औषधे, हिरे आणि दागिने आणि सागरी उत्पादने यांचा समावेश होता, जी अमेरिकेच्या एकूण निर्यातीच्या ४५ टक्के आहे. शुल्क लागू झाल्यास या वस्तूंच्या निर्यातीवर लक्षणीय परिणाम होईल. निर्यातीत घट झाल्यामुळे भारतातील उत्पादन कमी होईल, ज्यामुळे भांडवल आणि श्रमिकांचे वेतन कमी होईल आणि अनेक लहान व्यवसाय बंद पडू शकतात.

दुसरीकडे, आखाती देशांमधील सध्याच्या अशांततेमुळे कच्च्या तेलाच्या पुरवठ्यात घट झाली आहे, ज्यामुळे आयातीच्या किमती वाढल्या आहेत. जर रशियाकडून होणारी तेल आणि वायूची आयात कमी झाली, तर भारताला जागतिक बाजारात जास्त किंमत मोजावी लागेल, ज्याचा थेट परिणाम त्याच्या परकीय चलन साठ्यावर आणि व्यापार तुटीवर होईल. हे वाढत्या महागाईचे कारणही ठरू शकते. असे दिसते की, अमेरिका सध्याच्या व्यापार वाटाघाटींमध्ये भारतावर दबाव आणण्यासाठी ‘रशिया निर्बंध कायद्या’चा एक साधन म्हणून वापर करू इच्छिते, जेणेकरून त्यांना भारताच्या देशांतर्गत बाजारपेठेत सहज प्रवेश मिळू शकेल. भारताने कोणत्याही दबावाला बळी न पडता आपले व्यापारी हितसंबंध आणि धोरणे निश्चित केली पाहिजेत. फेब्रुवारीमध्ये झालेल्या द्विपक्षीय करारानुसार, अमेरिकेने भारतावर १८% आयात शुल्क लावण्यास सहमती दर्शवली आहे. असे करून अमेरिका स्वत:च्याच कराराचे उल्लंघन करत आहे. या आव्हानाला सामोरे जाण्यासाठी भारत अनेक उपाययोजना करू शकतो.

भारताने अमेरिकेच्या पलीकडे जाऊन पर्यायी बाजारपेठांमध्ये आपली उपस्थिती वाढवली पाहिजे. भारताने आपल्या निर्यातीसाठी अशा नवीन बाजारपेठा शोधल्या पाहिजेत, जिथे भारतीय मालाला मागणी आहे. या संदर्भात मुक्त व्यापार करार हे एक चांगले धोरण आहे. भारत-युरोपियन युनियन व्यापार करार उपयुक्त ठरू शकतो. त्याचप्रमाणे भारत-युनायटेड किंगडम, भारत-आॅस्ट्रेलिया आणि भारत-न्यूझीलंड करार देखील भारतीय निर्यातीसाठी मार्ग उपलब्ध करून देतील. तथापि, निर्यातीमध्ये विविधता आणणे हा काही रामबाण उपाय नाही.

हे यावर अवलंबून आहे की, इतर बाजारपेठा भारताची अतिरिक्त आयात कितपत सामावून घेऊ शकतात. जर बाह्य मागणी अपुरी असेल, तर विविधीकरण मर्यादित राहू शकते. भारताने आयात कर दरांमध्ये सुधारणा करून ते कमी करण्यावरही लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. स्वस्त आयात केलेल्या वस्तूंमुळे ग्राहकांची मागणी आणि व्यापार स्पर्धात्मकता या दोन्हींमध्ये सुधारणा होऊ शकते. यासोबतच व्यापार सुलभ करणे, गैर-शुल्क अडथळे दूर करणे, वाहतूक व्यवस्था आणि मानकांमध्ये सुधारणा करणे आणि मालाची गुणवत्ता वाढवणे यांसारख्या सातत्यपूर्ण देशांतर्गत सुधारणांची जोड दिली पाहिजे. अशा धोरणामुळे केवळ भविष्यातील भू-राजकीय धक्क्यांना तोंड देण्याची भारताची क्षमताच वाढणार नाही, तर दीर्घकाळात त्याची निर्यात स्पर्धात्मकताही मजबूत होईल.

दशक पाचवा : मंत्रांचा : समास दुसरा : गुरुलक्षण (१)

बºयाच वेळा गुरू आणि सद्गुरू यातील फरक आपल्याला माहिती नसतो. दासबोधाच्या पाचव्या दशकातील दुसºया समासात गुरुलक्षणाचे वर्णन समर्थ रामदास स्वामींनी केलेले आहे. समासाच्या आरंभी गुरू आणि सद्गुरू असा फरक करून गुरू सद्गुरू होऊ शकत नाहीत हे समर्थ सांगतात.

काही माणसे मोठ्या विलक्षण क्रिया करून दाखवितात. त्यांनाही गुरू म्हणतात. परंतु मोक्ष देणारे सद्गुरू ते नव्हेत. माणसांच्या समूहाची नजरबंदी करणे, चेटूक करून भुरळ पाडणे, साबरमंत्र व कोटाळे हे नाथपंथीयांचे मंत्रप्रयोग करून चमत्कार करणे, अशक्य वाटणा‍ºया गोष्टी शक्य करून दाखविणे, अनेक वनस्पतींचा व रसायनांचा औषधीप्रयोग सांगणे, इतर धातूंचे सोने बनविण्याचा मार्ग सांगणे, नजरबंदी करून ताबडतोब इच्छा पुरविण्याचा मार्ग सांगणारे असे लोकही गुरू समजले जातात. श्री समर्थांनी येथे भारतीय समाजाच्या मोठ्या दुखण्यावर किंवा रोगावर बरोबर बोट ठेवले आहे. थोडक्यात, अंधश्रद्धेवर त्यांनी प्रहार केलेला आहे. जो आत्मज्ञानी असतो आणि ते ज्ञान आपल्याला देतो तो खरा गुरू, शिवाय भारतामध्ये एवढे थोर ज्ञानी महात्मे होऊन गेले तरी सामान्य माणूस अजून जो वरील चमत्कार करतो त्यालाच साधू किंवा ज्ञानी समजतो. भारतीय समाजातील हा गैरसमज मोठा शापच आहे.

साहित्य, संगीत, रागज्ञान, गायन, नृत्य, तानापलते, अनेक वाद्ये यांचे शिक्षण देणारे लोक एक प्रकारचे गुरूच समजले जातात. काही मंत्रशास्त्री मंत्रविद्या शिकवितात, ताईत, गंडेदोरे देण्याचे शिकवितात, काही लोक पोट भरण्याची विद्या शिकवितात. ज्या जातीचा जो व्यापार असतो तो त्या जातीतील माणसांना पोट भरण्यासाठी शिकवितात. तो व्यापार शिकविणारे गुरू खरे, पण सद्गुरू नव्हेत. आपले आईबाप एका दृष्टीने आपले गुरूच असतात. पण संसारातून पैलतीराला पोहोचविणारा सद्गुरू निराळाच असतो. आपल्याला गायत्री मंत्र शिकविणारा भटजी हा एक गुरूच होतो. परंतु आत्मज्ञानावाचून संसाराच्या पैलतीराला जाता येत नाही. ते काही तो देत नाही म्हणून तो सद्गुरू नव्हे.

यानंतर समर्थ रामदास स्वामी श्री सद्गुरूची लक्षणे सांगतात. शिष्यांचे अज्ञान नाहीसे करून त्याला ब्रह्मपदी बसविण्याचे सामर्थ्य ज्याच्यापाशी असते तो खरा सद्गुरू होय. बाकीची सारी लक्षणे या मूलभूत लक्षणांतून प्रकट होतात. जो ब्रह्मज्ञानाचा उपदेश करतो, अज्ञानाचा अंधार नाहीसा करतो आणि जीवात्म्याचे परमात्म्याशी ऐक्य घडवून आणतो तो सद्गुरू असतो. हे सद्गुरूचे प्रधान लक्षण आहे. हे एक लक्षण असून इतर काही करामती नसतील तरी तो सद्गुरू राहतो. हे एकच लक्षण नसून इतर सा‍ºया करामती असतील तरी तो सद्गुरू राहात नाही.

देव आणि भक्त यांचा वियोग झालेला असतो. त्यामुळे एकीकडे जीव आणि दुसरीकडे शिव असे द्वैत निर्माण होते. तो वियोग आणि ते द्वैत नाहीसे करून देव आणि भक्त यांची गाठ घालून दोघाचे ऐक्य करून देतो तो सद्गुरू समजावा. भवरूपी वाघाने उडी घालून, गायवासराची ताटातूट केलेली पाहून ज्याला दया येते आणि जो त्यांना त्या वाघाच्या जबड्यातून सोडवितो तो सद्गुरू असतो. हा दृष्टांत फार अर्थपूर्ण आहे. गाय म्हणजे ईश्वर, वासरू म्हणजे जीव, वाघ म्हणजे अशाश्वत संसार. वास्तविक जीव निरंतर ईश्वरापाशी असावयास पाहिजे. पण मायेचा किंवा अविद्येचा आघात झाल्याने तो अशाश्वताच्या पसा‍ºयात गुरफटून जातो. अविद्येच्या तडाख्यातून सोडविणारा जर कोणी असेल तर तो सद्गुरूच असतो. जीव मायेच्या जाळ्यात अडकतात. त्या कारणाने प्रपंचातील दु:खाने दुखविले जातात, गांजून जातात. अशा दु:खी जीवांना जो मायेच्या जाळ्यातून सोडवितो तो सद्गुरू असतो. देहबुद्धीने व्यापल्यामुळे जीव ममत्व ठेवून अनेक ठिकाणी गुंतून जातो. त्यात जो अनेक दु:खे भोगतो, पण त्याचे त्याला त्यातून बाहेर पडता येत नाही. तेथे सद्गुरू मदतीला येतो. वासनारूपी नदीला महापूर आलेला असता जीव त्यामध्ये गटांगळ्या खात बुडण्याच्या बेतात येतो. अगदी दीनपणे तो मदत मागतो. त्यावेळी तेथे उडी घालून जो तारतो, बाहेर काढून वाचवितो तो सद्गुरू समजावा. या जगामध्ये राजा असो की रंक असो, प्रत्येक जण सारखे हवेपणाने वस्तूच्या मागे धावतो. जणू काय वासनेच्या प्रवाहामध्ये तो ढकलला जात असतो. वासना कधीच थांबत नाहीत, पण माणूस मात्र पाहता पाहता मृत्यूच्या छायेत सापडतो. म्हणून जबरदस्त अशा वासनेच्या पकडीतून जीवाला सोडवितो तो सद्गुरू असतो. वासनेच्या बंधनाची बेडी पडल्यामुळे जीवाला गर्भवासाचे मोठे दु:ख भोगावे लागते. आत्मज्ञान देऊन ती बेडी जो चटकन सोडवितो तो सद्गुरूसमजावा. अविद्येमुळे वासना निर्माण होते व वासनेमुळे कर्माचे कठीण बंधन जीवाला अडकवून ठेवते. कर्म भोगण्यासाठी त्याला जन्म घ्यावा लागतो. त्या मूळ अविद्येलाच ज्ञानाने नाहीशी करून पुढची दु:खपरंपरा टाळण्याचे मोठे काम सद्गुरू करतो.

समर्थ या समासात पुढे सांगतात की, अज्ञान नाहीसे करून आत्मज्ञान पदरात टाकण्याचे कार्य सद्गुरू कोणत्या रीतीने किंवा पद्धतीने करतात त्याचे वर्णन आता ऐकावे. समर्थ म्हणतात, उपदेश शब्दानेच करावा लागतो. पण अर्थ हे शब्दाचे अंतरंग असते. सद्गुरू प्रथम शब्दावरून अर्थाकडे नेतात, परमात्मा त्या अर्थाचा लक्ष्य असतो. तेच आपले सर्वस्व म्हणजे आत्मस्वरूप आहे. सद्गुरू नंतर अर्थावरून आत्मस्वरूपाकडे नेतात. अशा रीतीने स्वस्वरूपाकडे नेणारे सद्गुरू अनाथ जीवाचे विश्रांतिस्थान असतात. जीव बिचारा एकदेशी असतो. एकदेशी म्हणजे एकांगी, अपूर्ण, देश, काल परिस्थिती यांनी वेढलेला. तो परिच्छिन्न असतो, सीमित असतो. ब्रह्म सर्वदेशी, सर्वांगी, पूर्ण, स्थळ, काळ, परिस्थिती यांच्या पलीकडे व अपरिच्छिन्न असते. केवळ आपल्या उपदेशाने सद्गुरू जीवाला प्रत्यक्ष ब्रह्मस्वरूप बनवितो. त्याचे संसाराचे संकट नाहीसे करतो. सद्गुरूच्या शब्दांमागे त्याच्या तपश्चर्येचे मोठे सामर्थ्य असते. तो केवळ शब्दांनी शक्तिपात करतो. त्याचे शब्द जीवाच्या सूक्ष्म शरीरात घुसतात. जीवाची अंतरंग रचना बदलण्याइतका विलक्षण बदल तेथे घडवून आणतात. म्हणून सद्गुरूच्या शब्दांना फार मोल असते.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

दशक पाचवा : समास पहिला : गुरुनिश्चय (२)

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील पाचव्या दशकातील पहिल्या समासात अत्यंत स्पष्टपणे सांगितले आहे. ते म्हणतात ते आपल्याला सहज दिसून येते. विसावे शतक विज्ञानप्रधान युग आहे. या युगामध्ये परंपरा न मानता स्वतंत्रपणे बुद्धी चालविण्यात फार महत्त्व आहे. राजकारणी पुरुषांना समाजात मोठेपणा आहे. श्री समर्थ ज्या काळात जगले ते धर्मप्रधान युग होते. ज्या युगात परंपरेला फार महत्त्व असून, बहुजनसमाज श्रद्धावंत होता. त्यामुळे धर्मचाºयांना समाजामध्ये फार मोठेपणा होता. ब्राह्मण आपल्याकडील धर्माचार्य असल्याने व्यक्तीच्या खासगी जीवनात आणि सामाजिक समारंभात त्यांचा महत्त्वाचा कार्यभाग असे. त्यांच्या देखरेखीखाली चालणाºया अनेक कृत्यांचा उल्लेख करून ती कर्मे कदाचित पुण्य मिळेल, पण आत्मज्ञान होणार नाहीत असे श्री समर्थ स्पष्ट सांगत आहेत.

स्वामी म्हणतात की, वेडी, अज्ञानी माणसे सद्गुरूचे मार्गदर्शन नसल्यामुळे निरनिराळी हलक्या दर्जाची मामुली साधने करतात, पण सद्गुरूची कृपा नसल्याने त्यांचे श्रम वाया जातात. कोणी कार्तिकस्नाने व माघस्नाने करतात, कोणी व्रते उद्यापने व दाने करतात, कोणी गोरांजने धूम्रपाने करतात, तर कोणी पंचाग्निसाधन साधतात. गोरांजने म्हणजे स्वत:स जाळून घेणे, धूम्रपान म्हणजे झाडास उलटे टांगून घ्यायचे, खाली केलेला धूर पिऊन तप करायचे. पंचाग्निसाधन म्हणजे भर उन्हाळ्यांत चार बाजूला विस्तव पेटवायचा, पाचवा डोक्यावर सूर्याचा ताप सहन करून तप करायचे. अशा देहकाष्टांनी परमार्थ साधत नसतो. कोणी हरिकथा व पुराणे श्रवण करतात. कोणी मनापासून प्रवचने करतात, कोणी अतिशय कठीण असलेल्या तीर्थयात्रा करतात. कोणी देवाची अगदी झकपक पूजा करतात, कोणी स्नानसंध्या करतात, कोणी दर्भासने वापरतात, कोणी गोपीचंदनाचे टिळे लावून गळ्यांत माळा घालतात, तर कोणी वैष्णव मुद्रांचे ठसे लावतात. यांनी काही परमार्थ साधत नाही. अर्ध्यापत्रे म्हणजे देवतांना अर्ध्य देण्यासाठी ताम्हणे, संपुष्ट म्हणजे देव ठेवण्याचा करंडा, गोकर्णे म्हणजे गाईच्या कानासारखा आकार असलेली चांदीची किंवा तांब्याची भांडी, मंत्रयंत्रांची ताम्रपणे म्हणजे तांब्याच्या पत्र्यांवर शास्त्रविधीने लिहिलेले मंत्र आणि आकृती. त्या आकृतींना देवतांची यंत्रे म्हणतात. काही लोक ही भांडी, अनेक प्रकारची लहान मोठी पूजेची भांडी आणि इतर पूजासाहित्य अत्यंत सुंदर व सुशोभित ठेवतात. पण काही लोक भगवंतापर्यंत पोहोचवीत नाही. काही लोक घणघण घंटा वाजवितात, काही लोक स्तोत्रे म्हणतात, भगवंताचे स्तवन करतात, त्याची स्तुती गातात, काही लोक आसने करतात, मुद्रा करतात, ध्यान लावून असतात, तर काही लोक नुसत्या प्रदक्षिणाच घालतात. एवढ्याने परमार्थ पदरात पडत नाही. कोणी पंचायतनाची पूजा करतात. गणपती, शाळीग्राम, शंकर, सूर्य आणि देवी मिळून पंचायतन होते. कोणी मातीच्या लिंगांची लाखोली करतात. मातीचे शिवलिंग करायचे व त्यास बेल, नारळ, फळे, फुले, वाहून अगदी यथासांग पूजा करायची अशी एक लाख लिंगांची पूजा केली म्हणजे लाखोली होते. असल्या लाखोलीने भगवंताचे दर्शन होत नाही. काही लोक उपवास करतात, काही लोक एखादा नेम निष्ठेने चालवतात. सांगण्याचा हेतू असा की पुष्कळ लोक अशा प्रकारची कर्मे अतिशय कष्ट करून करतात. त्याचे काही फळही त्यांना मिळते. परंतु भगवंताच्या प्राप्तीचे खरे वर्म किंवा रहस्य या लोकांच्या हाती लागत नाही. त्या कर्माच्या पायी लोक आत्मज्ञानाचे वर्म चुकतात. आतापर्यंत सांगितलेली सारी कर्मे धर्माच्या दृष्टीने मोठी पुण्यकर्मे असतील. परंतु ती एकजात देहबुद्धीला धरून असल्याने दृश्याची आसक्ती अधिक घट्ट करतात. त्यांच्यामुळे माणूस भगवंताला प्रपंचातील वस्तू मिळविण्याचे साधन बनवितो. म्हणून अशी कर्मे जन्मभर केली तरी आत्मज्ञानाचे रहस्य उकलत नाही. समजा एखाद्याने स्वाहा, स्वधा, इत्यादी यज्ञ केले, होम हवन वगैरे वैदिक कर्मे केली, पण मनामध्ये फळाशा धरली, स्वर्गसुख मिळो, मुलेबाळे व्हावी किंवा कीर्ती मिळावी अशी इच्छा बाळगली, तर ती इच्छा कदाचित सफळ होईल. पण त्यामुळेच त्याने आपणहून पुढील विसार घेतला असे घडते.

समजा एखाद्याने पुष्कळ कष्ट घेतले आणि चौदा विद्यांचा अभ्यास केला, त्या विद्या हस्तगत करून घेतल्या. एखाद्याने खूप योगसाधना केली आणि त्याला यथावकाश ॠद्धी सिद्धी, अतींद्रिय शक्ती प्राप्त झाल्या. तरी सद्गुरूची कृपा झाल्याखेरीज त्याचे आत्महित होत नाही, त्याला आत्मज्ञान होत नाही. आणि ते नाही तोपर्यंत इतर काही केले तरी यमपुरीच्या यातना चुकत नाहीत. दृश्यातील सगळ्या विद्या प्राप्त झाल्या, तरी माणूस अज्ञानाच्या कक्षेतून बाहेर पडत नाही. इतकेच नव्हे तर प्रत्यक्ष योगाचा अभ्यास करून शरीराच्या, मनाच्या व वाणीच्या शक्ती अफाट वाढल्या तरी त्यांचा प्रभाव अज्ञानाच्या क्षेत्रांतच पडल्याने अखेर वर्म चुकते ते चुकतेच.

ज्ञानावाचून मानवी जीवनाची पूर्णता नाही ही गोष्ट श्री समर्थांनी येथे मोठ्या प्रभावीप्रमाने सांगितली आहे. आत्मज्ञान असो की विज्ञान म्हणजे सायन्स असो. ज्ञानातच खरे सामर्थ्य भरलेले आहे. ज्या व्यक्तीच्या आणि समाजाच्या जीवनात ज्ञानाचा प्रभाव नाही, ज्ञानाची उपासना नाही, वाढ नाही आणि लालसा नाही, ती व्यक्ती व तो समाज या जगात उत्तम जीवन जगणे शक्यच नाही. जोपर्यंत आत्मज्ञान होत नाही, तोपर्यंत जन्ममरणाचे चक्र काही केल्या सुटत नाही. सद्गुरूच्या कृपेखेरीज गर्भावास चुकत नाही व नरकात जाणे सुटत नाही. जोपर्यंत ब्रह्मज्ञान होत नाही, तोपर्यंत ध्यान, धारणा, मुद्रा, आसन, भक्ती, भाव आणि भजन या सगळ्या गोष्टी व्यर्थ ठरतात, निरुपयोगी होतात.

‘भक्तिचेनि योगे देव। निश्चये पावती मानव॥’ हे समजून सांगण्यासाठी दासबोध लिहिणारे श्री समर्थ आत्मज्ञानाचे महत्त्व किती ठासून सांगत आहेत हे ध्यानात घ्यावे. प्रपंचात काय आणि परमार्थात काय विवेक आणि त्यातून जन्मणारे ज्ञान यांनाच मानवी जीवनात खरी किंमत आहे. माणसाची सारी कर्मे ज्ञानपर्यवसायी झाली पाहिजेत. नाहीतर त्या कर्माचे कष्ट तेवढे पदरात पडतात आणि जीवन अर्धविकसित राहते.

- प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा

तंत्रज्ञान क्षेत्रात भारताची ओळख

एकविसाव्या शतकातील जागतिकीकृत आणि तंत्रज्ञान-चालित जगात, ज्याला आधुनिक सभ्यतेचे अदृश्य हृदय म्हणता येईल, ती म्हणजे अतिसूक्ष्म सेमीकंडक्टर चिप. ज्याप्रमाणे विसाव्या शतकात कच्च्या तेलाच्या उपलब्धतेने आणि नियंत्रणाने जागतिक भू-राजकीय आणि आर्थिक घडामोडींना आकार दिला, त्याचप्रमाणे आजच्या डिजिटल आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित जगात सेमीकंडक्टर चिप्स जागतिक सत्तेचे नवीन केंद्र बनले आहेत. स्मार्टफोन आणि इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांपासून ते आॅटोमोबाइल, संरक्षण प्रणाली, एरोस्पेस, वैद्यकीय उपकरणे, दळणवळण आणि प्रगत सुपरकम्प्युटिंगपर्यंत, आधुनिक जीवनातील असे क्वचितच एखादे क्षेत्र असेल जे या लहान सिलिकॉन चिप्सवर अवलंबून नाही. या महत्त्वपूर्ण टप्प्यावर, भारताने केवळ एक ग्राहक राष्ट्र न राहता, सेमीकंडक्टर उत्पादनाच्या जागतिक नकाशावर स्वत:ला स्थापित करण्याचा निर्धार केला आहे. हा उपक्रम ‘सेमिकॉन इंडिया’ म्हणून ओळखला जातो.

देशाला सेमीकंडक्टर उत्पादनाचे एक मजबूत जागतिक केंद्र बनवण्यासाठी भारत सरकारने १०० दशलक्ष डॉलर्सच्या प्रारंभिक आर्थिक गुंतवणुकीसह ‘राष्ट्रीय सेमीकंडक्टर मिशन’ आणि ‘सेमिकॉन इंडिया’ कार्यक्रमाचा पाया घातला आहे. ‘सेमिकॉन इंडिया २०२६’ या जागतिक सेमीकंडक्टर परिषदेच्या व्यासपीठावरून पंतप्रधान मोदींनी केलेल्या भाषणाने भारताच्या परिवर्तनवादी निर्धाराला जागतिक विश्वासार्हता प्राप्त झाली. सेमीकंडक्टर उत्पादन प्रक्रिया ढोबळमानाने तीन टप्प्यांमध्ये विभागली जाते. डिझाइन, फॅब्रिकेशन आणि असेम्ब्ली व पॅकेजिंग. या तिन्ही टप्प्यांना समांतरपणे मजबूत करणे ही भारताची धोरणात्मक योजना आहे. भारताकडे आधीपासूनच चिप डिझाइन करण्याची क्षमता आहे. जगातील जवळपास सर्व आघाडीच्या चिप डिझाइन कंपन्यांची मोठी संशोधन आणि विकास केंद्रे भारतात आहेत. सेमीकॉन इंडिया अंतर्गत सुरू करण्यात आलेल्या ‘डिझाइन-लिंक्ड इन्सेंटिव्ह’ योजनेचा उद्देश भारतीय स्टार्टअप्स आणि सूक्ष्म, लघु व मध्यम उद्योगांना त्यांची बौद्धिक संपदा विकसित करण्यासाठी आणि देशांतर्गत स्वदेशी चिप्स डिझाइन करण्यासाठी आर्थिक आणि तांत्रिक संसाधने प्रदान करणे हा आहे.

जेव्हा भारतीय अभियंत्यांद्वारे भारतात चिप्स डिझाइन केल्या जातील आणि देशांतर्गत कारखान्यांमध्ये त्यांचे उत्पादन केले जाईल, तेव्हा तांत्रिक आत्मनिर्भरतेचे स्वप्न खºया अर्थाने साकार होईल. फॅब्रिकेशन आणि असेम्ब्लीमधील भारताची जलद प्रगती आधुनिक औद्योगिक इतिहासात अभूतपूर्व आहे. असेम्ब्ली, चाचणी आणि पॅकेजिंग युनिट्स हे सेमीकंडक्टर मूल्य साखळीचा एक महत्त्वाचा भाग आहेत. या युनिट्सच्या स्थापनेमुळे भारताला जलद यश मिळत आहे, देशाची औद्योगिक पायाभूत संरचना तयार होत आहे आणि हजारो उच्च कुशल रोजगाराच्या संधी निर्माण होत आहेत. त्याचबरोबर अत्याधुनिक सिलिकॉन वेफर फॅब्रिकेशन प्लांट्सच्या स्थापनेमुळे प्रगत नॅनोमीटर-स्केल चिप्स तयार करण्याची क्षमता असलेल्या देशांच्या निवडक गटात भारताला स्थान मिळत आहे.

सेमीकंडक्टर उद्योग हा जगातील सर्वात आव्हानात्मक आणि अनिश्चित उद्योगांपैकी एक मानला जातो. जे तंत्रज्ञान आज अत्याधुनिक आहे, ते पाच वर्षांत कालबाह्य आणि अप्रस्तूत होऊ शकते. त्यामुळे भारताने केवळ आॅटोमोबाइल्स आणि ऊर्जा उपकरणांमध्ये वापरल्या जाणाºया २८ नॅनोमीटर, ४० नॅनोमीटर किंवा त्याहून अधिकच्या पारंपरिक चिप्ससारख्या सध्याच्या तंत्रज्ञानावरच लक्ष केंद्रित करू नये, तर २ नॅनोमीटरवर आधारित कम्पाऊंड सेमीकंडक्टर्स, गॅलियम नायट्राइड, सिलिकॉन कार्बाइड आणि सिलिकॉन फोटोनिक्स यांसारख्या पुढच्या पिढीच्या तंत्रज्ञानातील संशोधन आणि विकासालाही गती दिली पाहिजे. यासाठी सातत्यपूर्ण आर्थिक गुंतवणूक, दीर्घकालीन धोरणात्मक सातत्य आणि खासगी उद्योगासोबत अढळ सहकार्याची आवश्यकता आहे. आणखी एक मोठे आव्हान पर्यावरण आणि पायाभूत सुविधांशी संबंधित आहे. सेमीकंडक्टर उत्पादनामध्ये प्रचंड प्रमाणात वीज आणि पाण्याचा वापर होतो. वीजपुरवठा खंडित झाल्यास किंवा पाण्यातील अगदी लहानशा अशुद्धतेमुळेही एका क्षणात अब्जावधी रुपयांच्या सिलिकॉन वेफर्सचे नुकसान होऊ शकते. त्यामुळे भारताने आपल्या सेमीकंडक्टर पार्क्समध्ये अखंड, जागतिक दर्जाच्या पायाभूत सुविधा आणि शून्य-दोष गुणवत्ता सुनिश्चित केली पाहिजे. याव्यतिरिक्त, भारताने हरित ऊर्जा आणि जल पुनर्वापर यांसारख्या शाश्वत तंत्रज्ञानाचा अवलंब केला पाहिजे, जेणेकरून या औद्योगिक प्रगतीचा पर्यावरणावर प्रतिकूल परिणाम होणार नाही.

सेमीकंडक्टर इंडियाचे ध्येय केवळ पारंपरिक सिलिकॉन-आधारित चिप्सपुरते मर्यादित नाही. क्वांटम कम्प्युटिंग, फोटोनिक्स, आॅप्टोइलेक्ट्रॉनिक्स आणि एआय  यांसारख्या भविष्यकालीन तंत्रज्ञानासाठी विशेषत: डिझाइन केलेल्या चिप्सच्या क्षेत्रातही भारत आपले स्थान प्रस्थापित करू पाहत आहे. जग जसे 6 G कम्युनिकेशन, स्वायत्त वाहने, स्मार्ट ग्रिड्स आणि रोबोटिक्सकडे वाटचाल करत आहे, तशी अत्यंत कार्यक्षम आणि कमी-ऊर्जा वापरणाºया चिप्सची मागणी झपाट्याने वाढेल. जर भारताने या उदयोन्मुख तंत्रज्ञानामध्ये वेळेत आपले नेतृत्व स्थान प्रस्थापित केले, तर तो पुढील औद्योगिक क्रांतीचे नेतृत्व करणाºया प्रमुख देशांपैकी एक असेल.

ही गोष्ट नक्कीच भारतासाठी अभिमानाची असेल. हे आव्हान आपण पेलू शकतो हे जगाला दाखवण्यासाठी भारत आता सज्ज झालेला आहे. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताची उज्ज्वल होत असलेली प्रतिमा आणि विविध देश भारतात गुंतवणुकीसाठी पुढे येत आहेत. त्यामुळे लवकरच भारत स्वबळावर मोठा होताना दिसणार आहे. नव्या पिढीला यातून संधी निर्माण होतील, त्याचा लाभ घेता आला पाहिजे.

निवडणूक आयोगाच्या वादावर पडदा

एका इंग्रजी दैनिकातील वृत्तामुळे अलीकडे जो गदारोळ झाला होता, तो निवडणूक आयोगाच्या ताज्या बैठकीमुळे शमला. या बैठकीत मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार यांनी घेतलेल्या अनेक निर्णयांवर विवेक जोशी आणि सुखबीर सिंग संधू या दोन निवडणूक आयुक्तांनी असहमती दर्शवली होती आणि त्यांनी कॅबिनेट सचिवांकडे तक्रारही दाखल केली होती, असे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. या वृत्तामुळे विरोधी पक्षांनी मुख्य निवडणूक आयुक्त आणि मोदी सरकारला लक्ष्य केले होते, परंतु या वृत्तामुळे निर्माण झालेल्या प्रश्नांवरही चर्चा झाली. मुख्य निवडणूक आयुक्तांसोबतच हे दोन्ही मुख्य निवडणूक आयुक्तही निवडणूक आयोगाच्या बैठकीला उपस्थित राहिल्याने, या तिघांमध्ये मतभेद असल्याच्या अफवांना पूर्णविराम मिळाला. बैठकीनंतर जारी केलेल्या एका प्रसिद्धीपत्रकात स्पष्ट करण्यात आले की, दोन्ही निवडणूक आयुक्तांनी कॅबिनेट सचिवांना लिहिलेले पत्र आयोगाच्या कोणत्याही धोरणाशी संबंधित नसून, आयोगात प्रतिनियुक्तीवर असलेल्या एका अधिकाºयाच्या कामाशी संबंधित होते.

या प्रसिद्धीपत्रकात हेही स्पष्ट करण्यात आले की, मतदार याद्यांच्या विशेष सखोल पुनरावलोकनासंदर्भातील (SIR)  सर्व निर्णय एकमताने घेण्यात आले होते. निवडणूक आयोगाने यापूर्वीच्या अहवालांमध्येही हीच बाब नमूद केली होती. त्यांच्यावर अविश्वास ठेवण्याचे काहीच कारण नव्हते, कारण निवडणूक आयोगाच्या नियमांनुसार निर्णय एकतर एकमताने किंवा बहुमताने घेतले जातात. मतभेदांबद्दल बोलायचे झाल्यास कोणत्याही संस्थेतील विचारविनिमयादरम्यान मतांतर होणे स्वाभाविक आहे. हे मतभेद वाढवण्याचे कोणतेही समर्थन नव्हते, पण नेमके तेच केले गेले. निवडणूक आयोगाच्या ताज्या प्रसिद्धीपत्रकातून हेही उघड झाले आहे की, फॉर्म ६ मधील बदलांवर दोन निवडणूक आयुक्तांनी घेतलेले कथित आक्षेप निराधार होते. हे देखील निराधार होते, कारण बिहार विधानसभा निवडणुकीदरम्यान दाखल केलेल्या एसआयआरमध्ये, सर्वोच्च न्यायालयाने फॉर्म ६ मध्ये जोडलेली अतिरिक्त घोषणा वैध असल्याचा निकाल दिला होता. अखेर, सर्वोच्च न्यायालयाने कायदेशीर आणि आवश्यक मानलेल्या बदलावर कोणताही निवडणूक आयुक्त आक्षेप कसा घेऊ शकतो?

देशातील प्रत्येक पात्र मतदाराला मतदानाचा अधिकार देणे आणि अपात्र मतदारांची नावे मतदार यादीतून काढून टाकणे हे निवडणूक आयोगाच्या प्राथमिक कार्यांपैकी एक आहे. सध्याच्या मतदार यादीत स्थलांतरित झालेल्या किंवा निधन पावलेल्या लोकांची अनेक नावे आहेत, हे कोणीही नाकारू शकत नाही. त्याचप्रमाणे नावांची अनेक वेळा पुनरावृत्ती झाली आहे. मतदार याद्यांमध्ये घुसखोरांचीही अनेक नावे समाविष्ट आहेत. ही वस्तुस्थिती आहे की, गेल्या काही दशकांमध्ये देशात मोठ्या प्रमाणावर घुसखोरी झाली आहे आणि घुसखोरांनी आधार व इतर कागदपत्रांसह मतदार ओळखपत्रे फसवणुकीने मिळवली आहेत. हे विशेषत: देशाच्या सीमावर्ती राज्यांमध्ये प्रचलित आहे आणि याचे कारण असे आहे की, या राज्यांमधील राजकीय पक्षांनी निवडणुकीत फायदा मिळवण्यासाठी हेतुपुरस्सर घुसखोरांना यादीत समाविष्ट केले आहे.

सत्तेवर आल्यापासून मोदी सरकारने सातत्याने हे स्पष्ट केले आहे की, ते घुसखोरांना हाकलून देतील. हे तेव्हाच शक्य आहे, जेव्हा त्यांची ओळख पटवली जाईल. हे खरे आहे की, अशा व्यक्तींची ओळख पटवण्याची जबाबदारी निवडणूक आयोगाची नाही, तसेच सरकारने निवडणूक आयोगाला तसे करण्याचे निर्देशही दिलेले नाहीत. तथापि, मतदार यादीतील नावे भारतीय नागरिकांचीच आहेत, याची खात्री करणे ही त्याची जबाबदारी आहे. हे सुनिश्चित करण्यासाठी, निवडणूक आयोग लोकांना आवश्यक कागदपत्रे सादर करण्यास सांगत आहे आणि त्यांना नोटिसा पाठवत आहे, जे चुकीचे नाही. निवडणूक आयोगाने हे सुनिश्चित केले पाहिजे की, जो नागरिक भारतीय नागरिक नाही, तो मतदार बनू नये. हे साध्य करण्यासाठी निवडणूक आयोगाला फॉर्म ६ द्वारे लोकांकडून आवश्यक माहिती घ्यावी लागेल आणि त्यांच्या कागदपत्रांची पडताळणीही करावी लागेल, कारण अनेक लोकांनी बनावट किंवा फसवणुकीने ओळखपत्रे मिळवली आहेत.

एसआयआर  प्रक्रिया बिहार विधानसभा निवडणुकीपासून सुरू झाली. त्यानंतर निवडणुका झालेल्या बंगाल, केरळ आणि तामिळनाडू या राज्यांमध्ये ती लागू करण्यात आली. केरळ आणि तामिळनाडूमध्ये कोणताही वाद निर्माण झाला नाही. हे देखील उल्लेखनीय आहे की, या दोन राज्यांमध्ये अनुक्रमे काँग्रेस आणि टीव्हीके  विजयी झाले. या राज्यांनंतर इतर अनेक राज्यांमध्येही एसआयआर प्रक्रिया लागू करण्यात आली. उर्वरित राज्यांमध्ये ती सुरू आहे. एसआयआर भोवती असलेल्या वादाचे कारण म्हणजे, जवळपास दोन दशकांपासून ही प्रक्रिया पूर्ण झालेली नाही. ती नियमितपणे आयोजित करणे आवश्यक आहे, कारण केवळ यामुळेच मतदार याद्या शुद्ध होऊ शकतात.

ही चांगली गोष्ट आहे की, एसआयआर संदर्भात उपस्थित केलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देण्यासाठी तीन निवडणूक आयुक्तांनी बैठक घेतली आणि या प्रक्रियेत निर्माण होणाºया कोणत्याही समस्या जनतेला कमीत कमी गैरसोय होईल अशा पद्धतीने सोडवल्या जातील, हे देखील स्पष्ट केले. आता जर विरोधी पक्षाने मुख्य निवडणूक आयुक्तांना विरोध करणे आणि त्यांच्या विरोधात रस्त्यावर उतरून आंदोलन करणे सुरू ठेवले, तर ते निरर्थक ठरेल. विरोधी पक्षाचा आरोप आहे की, एसआयआर  असलेल्या राज्यांमधील लाखो मतदारांची नावे अयोग्यरीत्या वगळण्यात आली. प्रश्न असा आहे की, हे लोक आपला निषेध व्यक्त करण्यासाठी रस्त्यावर का उतरत नाहीत? प्रश्न असा आहे की, विरोधी पक्ष या लोकांना समोर का आणत नाही? केवळ राजकारण करायचे म्हणून विरोधक हे करत आहेत. खोट्या अफवा पसरवून समाजात, नागरिकांत संभ्रम निर्माण करणे हे विरोधकांचे कारस्थान आहे. त्यासाठी सीजेपी (ही झुरळे) शस्त्र म्हणून वापरले जात आहे. आंदोनल फसले आणि त्यात काही तत्थ्य नाही हे समोर आले की त्याचे खापर झुरळांवर फोडता येईल हा विरोधकांचा डाव आहे, बाकी काहीही नाही.

दशक पाचवा : समास पहिला : गुरुनिश्चय (१)

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधाच्या पाचव्या दशकातील पहिल्या समासात गुरुनिश्चयाबाबत वर्णन केलेले आहे. सद्गुरूचा महिमा सांगताना समर्थ म्हणतात की, श्रीसद्गुरू ब्रह्मज्ञानी पुरुष असतो. तो परमात्म्याशी अभिन्न असतो. तो चालते बोलते ब्रह्मच समजा. तो स्वरूपभूत असल्याने त्याचे वर्णन तरी कसे करणार! हे सद्गुरूराया, तुमचा जयजयकार असो! तुम्ही पूर्णकाम आहात, कारण तुमच्या वासना तृप्त झालेल्या आहेत. तुम्ही सर्वोत्तम पुरुष म्हणजे ईश्वर आहात. सर्वांच्या हृदयात राहणारे आत्मस्वरूप तुम्हीच आहात. तुमचा महिमा शब्दांनी सांगण्यासारखा नाही. म्हणून तो वर्णन करता येत नाही.

समर्थ पुढे म्हणतात की, परमात्म वस्तु अतींद्रिय व अचिंत्य आहे, अदृश्य व अलक्षण आहे, अति गूढ व दुर्लभ आहे. सद्गुरूच्या कृपेने ती वस्तु तद्रूपतेने अनुभवतो. - जे परमात्मस्वरूप वेदांना अवघड वाटते, शब्दांच्या क्षेत्रांच्या पलीकडे राहते, आणि दुर्लभ आहे ते सतशिष्याला, मात्र अगदी रोकठोक प्राप्त होते. जे परमात्मस्वरूप योगी लोकाचे खास रहस्य आहे, जे शंकराचे खास राहण्याचे ठिकाण आहे, जेथे विश्रांतीलाही खास विश्रांती मिळते, जे अतिशय गूढ आणि तसेच खोल आहे, ते ब्रह्म तुमच्या कृपेने शिष्य स्वत: आपण बनून जातो, त्याच्याशी शिष्य तदाकार बनतो. मग या अतिकठीण संसाराच्या यातायातीने तो मुळीच कष्टी होत नाही. या तीन ओव्यांमध्ये श्री समर्थांनी फार महत्त्वाच्या गोष्टी सांगितल्या.

यातील पहिली गोष्ट म्हणजे, दुर्लभ परमात्मा सतशिष्याला साक्षात अनुभवास येतो. दुसरी गोष्ट म्हणजे, ते स्वरूप अतिशय गूढ व अत्यंत समाधान देणारे आहे. तसेच, तिसरी गोष्ट अशी की, शिष्य स्वत: ते बनतो. आणि चौथी म्हणजे त्यानंतर त्याच्या जीवनात दु:ख उरत नाही.

यानंतर समर्थ गुरुशिष्यांच्या लक्षणांची प्रस्तावना करतात. ते म्हणतात की, श्रोते म्हणतात की स्वामींनी आता आमचे लाड पुरवावे आणि गुरुशिष्यांची लक्षणे सांगावी. पण, ती अशी सांगावी की त्यांचे श्रवण करून मोक्षाची तळमळ असणाºयांनी लगेच सद्गुरूला शरण जावे.

श्री समर्थांच्या काळी समाजरचनेमध्ये ब्राह्मणाला फार महत्त्व होते. तो बुद्धिमान होता व विद्येने पुढारलेला होता. वैदिक जीवनपद्धतीची परंपरा त्याने कशीतरी टिकवून धरली होती. व्यवहारामधील धर्मकर्मामध्ये त्याच्या शब्दाला फार किंमत असल्याने तो एकप्रकारे गुरुत्व मिरवीत होता. पण, भगवंताच्या बाबतीत तो मार्गदर्शन करू शकत नव्हता. उलट असे मार्गदर्शन करणा‍ºया संतांना त्याने वेडेपणाने विनाकारण विरोध केला आणि तो स्वत:चे महत्त्व घालवून बसला. संतांनी त्याला न दुखवता लोकसंग्रह केला. म्हणून या समासामध्ये श्री समर्थांनी व्यवहारात त्याचे मोठेपण मान्य केल्यासारखे दाखवून परमार्थात ते चालणार नाही, असे मोठ्या खुबीने पण स्पष्टपणे सांगितले आहे. ब्राह्मण हा सगळ्यांचा गुरू आहे. तो क्रियाहीन असला तरी म्हणजे तो ब्राह्मणधर्माने वागत नसला तरी त्यालाच अगदी मनापासून शरण जावे. अहो या ब्राह्मणांसाठी नारायणाने अवतार घेतला. विष्णूने श्रीवत्स म्हणजे भृगूने मारलेल्या लाथेची खूण मिरविली. तेथे इतरांची किंमत किती?

समर्थ म्हणतात की, ब्राह्मनांचे वचन प्रमाण मानतात. त्याच्या वचनाने शूद्रसुद्धा ब्राह्मणाच्या योग्यतेस चढतात. ब्राह्मणाच्या वचनाने, मंत्राने दगडामध्ये देवपण अवतरते. ज्याची मुंज झाली नाही तो जन्माने ब्राह्मण असला तरी नि:संशपणे शूद्रच असतो. मुंज म्हणजे दुसरा जन्म. म्हणून ब्राह्मणाला द्विज असे म्हणतात. सर्वांनी ब्राह्मणाला पूज्य मानावे अशी वेदाज्ञा आहे. ती सगळ्यांनी प्रमाण मानावी. जे वेदाच्या उलट आहे ते अप्रमाण मानावे. ते भगवंताला पण आवडत नाही. ब्राह्मणांच्या मदतीने ज्योतिषांतील योग, होम, हवन, व्रते, दाने, तीर्थयात्रा व तेथील कर्मे होतात. ब्राह्मणांवाचून कर्ममार्गांचे आचरण होणार नाही. ब्राह्मण म्हणजे मूर्तिमंत वेदच होय. ब्राह्मणालाच देव समजावा. त्याच्या वचनाने सर्व इच्छा सफल होतात. ब्राह्मणाची पूजा केली तर मन शुद्ध होते व वृत्ती भगवंताच्या ठिकाणी जडते. ब्राह्मणाचे तीर्थ घेतल्याने माणसाला उत्तम गती लाभते. लक्षभोजन घालण्यासाठी ब्राह्मणच लागतात. भगवंत फक्त अंत:करणातील शुद्ध भाव तेवढा पाहतो. इतर गोष्टींची तो किंमत ठेवीत नाही.

असे सांगून समर्थ म्हणतात, असो. ब्राह्मणाला मोठमोठे देवदेखील नमस्कार करतात. तेथे माणसांना बिचा‍ºयांना कोण विचारतो. लोकरीतीला सोडून कांही वेगळे करणे वेदाला मान्य नसते. म्हणून त्याला पाखंड म्हणतात. जे शिवाचे व विष्णुचे भक्त आहेत, त्यांची ब्राह्मणांवर श्रद्धा असते. ब्राह्मणांना पूज्य मानल्याने पुष्कळ लोक पावन झाले.

वेद परंपरेचे व लोकपरंपरेचे वर्णन आतापर्यंत झाले. ब्राह्मणांची बाजू उचलून धरावी हा कांही श्री समर्थांचा हेतू येथे नाही. लोकपरंपरेमध्ये ब्राह्मणाला गुरुत्व असताना आणखी सद्गुरू कशास हवा त्याचे कारण सांगतात. ब्राह्मणाला पूज्य मानल्याने जर मोठ्या देवापर्यंत पोहोचता येते, तर सद्गुरू कशाला करावा? त्याची जरूर काय? असा प्रश्न येतो. आपला आत्मस्वरूपाचा जो ठेवा आहे तो सद्गुरूशिवाय मिळत नाही, म्हणून सद्गुरू करावा, हे त्याचे उत्तर आहे. आपण जी धार्मिक कृत्ये करतो त्यांच्यापुरता ब्राह्मण पूज्य मानावा हेबरोबर आहे. पण, आत्मज्ञान मात्र सद्गुरूंवाचून प्राप्त होत नाही. आणि ब्रह्मज्ञान होत नाही तोपर्यंत जन्ममृत्यू कांही चुकत नाहीत व नुसते दु:ख मात्र भोगावे लागते. ब्राह्मण कितीही चांगला असला तरी तो देहबुद्धीमध्ये राहणारा सामान्य स्वार्थी माणूस असतो. तो कांही कोणाला भगवत्-स्वरूपापर्यंत पोहोचवू शकत नाही. ब्रह्मज्ञानी सत्पुरुषच ती गोष्ट करू शकतात. सद्गुरूंनी कृपा केल्याखेरीज ब्रह्मज्ञान होणे शक्य नाही. आणि ते ज्ञान नाही तोपर्यत अज्ञानी माणसे या दृश्याच्या प्रवाहांत वाहून जातात. आत्मज्ञान करून न घेता जे जे कांही माणूस करतो ते ते अज्ञानांतून होत असल्याने पुन: जन्म घेण्याचे कारण होऊन बसते, म्हणून ज्ञानी होण्यासाठी सद्गुरूंची पाउले घट्ट धरावी, सद्गुरूला शरण जाऊन ज्ञान करून देण्याबद्दल प्रार्थना करावी. भगवंताचे दर्शन व्हावे असे ज्यास खरोखर वाटते त्याने संतांची संगत धरावी. सत्संग केल्याखेरीज भगवंतापर्यंत पोहोचता येत नाही. संत हाच सद्गुरू होऊ शकतो. म्हणून सत्संग करावा असे सांगत असता सद्गुरूचा सहवास करावा हा खरा हेतू आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

।। दशक तिसरा : समास सहावा : आध्यात्मिक ताप ।।

दासबोधातील तिसºया दशकातील सहाव्या समासात समर्थ आध्यात्मिक तापाचे वर्णन करतात. जीवनातील नाना प्रकारच्या दु:खांनी माणूस गांजला म्हणजेच तो जीवनाचा खरा अर्थ किंवा परमार्थ शोधू लागतो. त्यात त्याला सत्संगती लाभली की बरोबर भगवंतांच्या मार्गाला लागतो. समर्थ म्हणतात, मी आता तापत्रयाच्या लक्षणांचे वर्णन करतो. जो तापत्रयाने पोळलेला असतो तो संतांच्या संगतीने निवतो, म्हणजे शांत होतो. त्याला समाधान लाभते. एखादी वस्तू हवी म्हणून विव्हळ झालेल्या माणसाला ती वस्तू मिळाली की संतोष होतो. तसे दु:खी माणसाला सत्संगाने समाधान मिळते. एखाद्या रोग्याला अनुभवसिद्ध म्हणजे खात्रीचे आणि उत्तम औषध मिळाले म्हणजे त्याचा रोग नाहीसा होऊन त्याला आनंद होतो. त्याचप्रमाणे संसारातील दु:खाने गांजलेला आणि त्रिविधतापाने पोळलेला माणूसच परमार्थ मिळविण्यास लायक होतो.

त्रिविधतापांची लक्षणे सांगणारे तीन श्लोक दिले आहेत. ते त्रिविधताप कसे आहेत तर, देह, इंद्रिये आणि प्राण यांच्यामुळे जे सुखदु:ख प्राप्त होते, म्हणजे भोगावे लागते त्याला आध्यात्मिक ताप असे म्हणतात. माणसांना त्यापासून दु:खच होते. सर्व भुतांच्या संयोगाने जे सुखदु:ख उत्पन्न होते तो दुसरा ताप असून तो मोठा क्लेशदायक आहे. तो खरोखर आधिभौतिक ताप होय. माणसाच्या चांगल्यावाईट कर्माप्रमाणे मेल्यावर यात्रा, स्वर्ग, नरक वगैरे जे भोग भोगावे लागतात त्यांना आधिदैविक ताप असे म्हणतात. एक ताप आध्यात्मिक, दुसरा ताप आधिभौतिक आणि तिसरा ताप आधिदैविक असे तीन ताप समजावेत.

यातील आध्यात्मिक तापाची व्याख्या म्हणजे प्रधान लक्षण. या समासात समर्थ सांगतात, देह, इंद्रिये आणि प्राण यांच्या योगाने माणूस सुखदु:खे भोगतो आणि त्यामुळे त्रस्त होतो. त्या तापाला आध्यात्मिक असे नाव आहे. जे दु:ख देहातून निर्माण होते आणि इंद्रिये व प्राण यांच्याद्वारा भोगावे लागते, त्याला तीन तापांपैकी आध्यात्मिक ताप असे म्हणतात. शरीरांतून काय निर्माण होते आणि प्राणामुळे कोणते दु:ख होते हे स्पष्ट करून सांगणे जरूर आहे.

या समासात पुढील जवळजवळ चाळीस ओव्यांमध्ये समर्थांनी आध्यात्मिक तापाखाली येणाºया दु:खाचे वर्णन केले आहे. श्री समर्थांचे निरीक्षण किती सूक्ष्म होते, त्यांचे व्यवहारज्ञान केवढे अवाढव्य होतें आणि त्यांची स्मृती कशी विलक्षण होती हे यातून दिसून येते.

खरुज, कवडे, अंगावर उठणा‍ºया पुळ्या, नारू, नखुरडे, मांज‍ºया, देवी व गोवर हे देहामध्येच उत्पन्न होणारे विकार आहेत. म्हणून त्यांना आध्यात्मिक ताप म्हणायचे. कांखमांजरी, केस्तुड, साधणारा व्रण, काळपुळी, रोगांमध्ये अति दु:सह असा मूळव्याध, बोटांचे दुखणे, गालफुगी, उगीच अंगभर सुटणारी खाज, हिरड्यांची सूज, दातात भरणारे कस्पट, अंगावर उगीच फोड उठणे, अंगावर सूज येणे, वाट होणे, तिडका लागणे, नयते, हाड्याव्रण, गजकर्ण, जलोदराने फुगलेले पोट, कानठळ्या बसून कान फुटणे, पांढरे कोड, महारोग, रोगांत श्रेष्ठ असा पांडुरोग किंवा रक्तक्षय, क्षयरोगाचे कष्ट, गाठ सरकणे, दूध प्यायल्यावर मुलाला लगेच होणारी वांती, हातापायांत येणा‍ºया कळा, वारंवार चक्कर, घेºया येणे, वोलांडा, वळ, पोटशूळाच्या यातना, अर्धशीशी, कपाळदुखी, कंबर, मान, पाठ, गळा, तोंड दुखणे, हाडांचे दुखणे, मोडशी, अजीर्णाची हागओक, कवील, पुरळ, गळवे, गंडमाळा, परदेशी पाणी बाधणे, कोरड पडणे, हिवताप, गरगरणे, डोळ्यापुढे अंधेरी येणे, ताप, दुखणे उलटणे, अंगावर उगाच शहारे येणे, थंडी, उकाडा, तहान, भूक, झोप, हगवण, अति संभोगाने होणारी वाईट अवस्था, आळशी, मूर्ख, अपयशी, मनात भय उत्पन्न होणे, विसराळू, सर्वकाळ उद्विग्न असणे, लघवी अडणे, परमा, रक्तपिती, रक्तपरमा, मूतखड्याच्या यातना, मुरडा, हगवण, उन्हाळ्या लागणे, शौच कोंडल्यामुळे होणारी तगमग, रोग असून तो कोणता ते न कळणे, गाठ सरकणे, जंत होणे, आव व रक्त पडणे, अन्न पचन न होता जसेच्या तसेच पडणे, पोट फुगणे, तडस लागणे, ठसका लागणे, घास लागणे, फोडाला धक्का लागून जीव कासावीस होणे, उचकी लागणे, घास अडकणे, पित्त उसळून वांती होणे, जीभकाटे येणे, पडसे, खोकला होणे, दमा उसळणे, धाप लागणे, पडजिभेची ढास, कफ होणे, मोवाज्वर येणे, अंगाची आग होणे, कोणी शेंदूर खायला घातल्याने मनावर परिणाम होणे, घशामध्ये फोड होणे, घटसर्प, जीभ झडणे, सदा तोंडाला अति घाण येणे, दात पडून हिरड्यांत कृमी होणे, पांथरी वाढणे, घोळणा फुटणे, गंडमाळा, आपोआप एकाएकी डोळा फुटणे, आपणच आपले बोट कापून घेणे, कळा व तिडीक लागणे, दात उपटले जाणे, ओठ व जीभ चावली जाणे.

कान ठणकणे, डोळे दुखणे, नाना प्रकारच्या दु:खाने ओरडणे, जन्मांध असणे, नपुंसक असणे, डोळ्यांत फूल पडणे, वडस वाढणे, मोतीबिंदू व कांचबिंदू होणे, डोळ्याच्या पापण्यांना कीड लागणे, डोळे असून न दिसणे, रातांधळेपणा असणे, दुश्चितपणा, भ्रमिष्टपणा आणि खुळेपणा असणे, मुकेपणा, बहिरेपणा, ओठ तुटके, हात तुटके, वृत्ती चळलेली, वेडेपणा, पांगालेपणा, कुबड, आखूड पाय, तारवटलेले डोळे, वाकडी मान, काणा, तिरवा, घारे डोळे, अति ठेंगूपणा, ठेचाळणे, सहा बोटे, गेंगना, विद्रुप, मोठे दात, पुढे आलेले दात, फार लांब नाक, नाक नसणे, कान नसणे, अर्थहीन बडबड, अति रोड, अति लठ्ठ, तोतरा, बोबडा, अशक्त, रोगी, कुरूप, वांकड्या बुद्धीचा, मत्सरी, खादाड, तापट, संतापी, अनुतापी, मत्सरी, कामुक, हेवेदावे करणारा, तिरस्कारी, पापी, अवगुणी, विकारांच्या अधीन, ज्याला नीट उठता-बसता येत नाही, अंग ताटणे, अवघडणे, लचक भरणे, सूज येणे, पायाचा संधिवात, न वाढणारा गर्भ, मूल आडवे येणे, गर्भपात, स्तनांतील गाठी, सन्निपात, संसारांतील अडचणी, अपमृत्यू, नखाचे विष बाधणे, नाखुडे, शिळे व कुपथ्याचे खाण्याने प्रकृती बिघडणे, उगीच दातखीळ बसणे, डोळ्याच्या पापण्या झडणे, भुवया सुजणे, डोळ्यांत रांजणवड्या होणे, चष्मा लागणे, अंगावर काळ्या पुळ्या येणे, तीळ, पांढरे चट्टे, काळे चट्टे, चामखीळ, गालगुंड, अंगावर मांस वाढणे, मनाला भ्रम होणे, अंगावर येणारे फुगवटे, आवाळे, अंगाला फार दुर्गंधी येणे, डोक्यावरचे केस गळणे, तोंडातून लाळ गळणे, अनेक काळज्यांनी काळवंडणे, अनेक दु:खांनी मानसिक यातना होणे, काही रोग नसताना जीवाची तगमग होणे, म्हातारपणाच्या यातना, सदा काहीना काही रोग होणे, देह नेहमी अशक्त असणे, अनेक रोग, अनेक दु:खे, अनेक भोग, अनेक जखमा, या सर्वांमुळे माणसाला दु:ख होऊन त्याच्या जीवाची ती तळमळ होते त्याला आध्यात्मिक ताप असे म्हणतात. आध्यात्मिक ताप हा असा आहे. पूर्वी केलेले पाप भडकल्याने हा ताप भोगावा लागतो. त्याचे कितीही वर्णन केले तरी तो संपणारा अफाट दु:खसागर आहे. हा आध्यात्मिक ताप वर्णन करताना समर्थांनी सर्व शरीराचा अभ्यास केलेला दिसून येतो.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा