मागील (नवव्या) समासाच्या शेवटी श्रोत्याने समर्थांना विचारलेला प्रश्न होता की, ‘प्रापंचिक माणसाला त्याग केल्याशिवाय परमार्थ साध्य होत नाही का?’ या शंकेचे निराकरण करून, समर्थ या ‘सिद्धलक्षण निरुपण’ समासात खरा त्याग काय असतो, संशयाचे दुष्परिणाम कोणते आणि पूर्णत्वाला पोहोचलेल्या ‘सिद्ध’ पुरुषाची लक्षणे काय असतात, याचे अत्यंत स्पष्ट आणि अंतर्मुख करणारे विवेचन करत आहेत.
समर्थ म्हणतात, प्रापंचिक साधकाचा त्याग आणि संशयाचे समाधान (ओव्या १ ते ८) या ओव्यांमधून करतात. यात सर्वात प्रथम सूक्ष्म अंतर्त्यागाबाबत ते बोलतात. समर्थ स्पष्ट करतात की, त्याग म्हणजे केवळ घरदार सोडून जंगलात जाणे नव्हे. कुबुद्धी, अज्ञान, असत् मार्ग आणि संशयाचा त्याग करणे हा सूक्ष्म ‘अंतर्त्याग’ (मनाचा त्याग) प्रापंचिक असो वा विरक्त, दोघांनाही करावाच लागतो. संसारात राहून त्याग करता येतो. वाईट मार्गाचा त्याग करून सन्मार्गाचा स्वीकार करणे, विषयांची आसक्ती कमी करणे आणि देवावर व परमार्थावर निष्ठा ठेवणे हा त्याग प्रापंचिक माणसाला सहज शक्य आहे. बाह्य त्याग (घर सोडणे) विरक्तांसाठी विशेष असला, तरी प्रापंचिक साधकालाही श्रवण, नित्यनेम आणि साधना करण्यासाठी वेळेचा व प्रपंचातील कामांचा थोडा बाह्य त्याग करावाच लागतो.
पुढच्या टप्प्यात संशयाची व्यर्थता आणि निश्चयाचे महत्त्व (ओव्या ९ ते २७) समर्थ या समासात सांगतात. ते म्हणतात, संशय हाच विनाशाचे मूळ आहे. या समासात समर्थांनी संशयावर जोरदार प्रहार केला आहे. संशययुक्त ज्ञान, संशययुक्त वैराग्य, संशयाची भक्ती, व्रत, तीर्थक्षेत्र, वाचन आणि संशयाने भरलेले जिणे हे सर्व पूर्णपणे व्यर्थ आणि निष्फळ आहे. संशयामुळे मानवी समाधानाचा पूर्ण नाश होतो. संशयी माणसाला कधीही मोक्ष किंवा शांती मिळू शकत नाही.
समर्थ म्हणतात, नि:संदेह ज्ञान हेच सिद्धाचे लक्षण आहे. निश्चयाशिवाय केलेली कोणतीही बडबड निरर्थक असते. म्हणून संदेहरहित, दृढ निश्चयाचे ज्ञान आणि त्यातून मिळणारे समाधान हेच सिद्धाचे खरे लक्षण आहे.
यानंतर मुख्य निश्चय कसा करावा? (ओव्या २८ ते ३९) याबाबत समर्थ भाष्य करतात. ते म्हणतात, मुख्य देव ओळखावा. श्रोत्याच्या प्रश्नावर उत्तर देताना समर्थ सांगतात की, खरा निश्चय म्हणजे ‘मुख्य देव कोण आहे’ हे शुद्ध विवेकाने ओळखणे. हजारो देवतांच्या वळशात न पडता, ज्याने हे सर्व चराचर निर्माण केले आहे त्या निर्गुण परमात्म्याला ओळखावे.
‘अहं ब्रह्मास्मि’ (आत्मनिश्चय) हे लक्षात घेतले पाहिजे. ‘मी केवळ हे हाडामांसाचे शरीर (देह) आहे’ हा भाव सोडून, ‘मी शुद्ध आत्मा आहे’ हा भाव दृढ करणे म्हणजे मोक्षश्रीची प्राप्ती होय. देहाभिमानामुळे संशय वाढतो; म्हणून संतसंगाने व गुरुमुखाने आपल्या आत्मस्वरूपाचा शोध घेऊन दृढ निश्चय करावा.
यानंतर समर्थ या समासात सिद्ध पुरुषाची खरी लक्षणे (ओव्या ४० ते ४५) वर्णन करतात. ते म्हणतात, गुणातीत व देहातीत अवस्था समजली पाहिजे. जो संशयातून पूर्ण मुक्त झाला आहे, ज्याचा आत्मस्वरूपाचा निश्चय कधीही ढळत नाही आणि जो ब्रह्मरूप होऊन राहिला आहे, त्याला ‘सिद्ध’ म्हणतात. या लक्षणांच्या पलीकडची स्थिती सांगताना समर्थ म्हणतात की, सिद्ध पुरुष हा देहातीत आणि गुणातीत (त्रिगुणांच्या पलीकडे) असतो. ज्या गोष्टीला डोळ्यांनी पाहता येत नाही (अदृश्य आत्मवस्तू), तिचे वर्णन शब्दांत कसे करणार? लक्षणे ही गुणांची असतात, तर सिद्ध पुरुष हा स्वयंसिद्ध, निर्मळ निर्गुण परब्रह्माशी एकरूप झालेला असतो.
या समासाचा आणि दशकाचा समारोप करताना समर्थ म्हणतात की, सिद्ध पुरुषाच्या सविस्तर ज्ञानाचे वर्णन पुढे ‘ज्ञानदशकात’ येणार असल्याने, समर्थ येथे आपले वक्तृत्व आटोपते घेतात आणि काही उणेअधिक झाले असल्यास श्रोत्यांकडे क्षमा मागून दशक पाचवा समाप्त करतात. म्हणजे, प्रपंचात असो वा परमार्थात, संशय माणसाचे पतन करतो. कुबुद्धी व संशयाचा अंतर्त्याग करून ‘मी आत्मा आहे’ या दृढ निश्चयात स्थिर होणे आणि सर्व संशय नष्ट होऊन परमात्मस्वरूपाशी तदाकार होणे, हीच ‘सिद्ध’ अवस्था होय.
हा समास आपल्याला शिकवतो की, संसारात राहूनही कुबुद्धीचा त्याग करून, संशय बाजूला सारून, ‘मी शुद्ध आत्मा आहे’ या आत्मज्ञानाचा दृढ निश्चय करणे आणि शेवटी परब्रह्माशी तदाकार होऊन पूर्णत्व (सिद्धी) प्राप्त करणे हेच मानवी जीवनाचे अंतिम ध्येय आहे. माणूस आयुष्यभर ‘मी हे शरीर आहे, मी या कुळाचा आहे, मी धनवान आहे’ असा देहाभिमान बाळगतो. हाच सर्व दु:खाचा मूळ स्रोत आहे. याच्या विपरीत, ‘मी हा नाशिवंत देह नसून देहात असणारा अमर चैतन्य आत्मा आहे’ हा दृढनिश्चय करणे म्हणजेच खरी मोक्षप्राप्ती होय. हा निश्चय एकदा झाला की मनातील सर्व संशय कायमचे जळून खाक होतात.
प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा
