अराजकता निर्माण करणाºयांना विशेष सूट

अलीकडेच, भारत सरकारच्या विनंतीनुसार, सर्वोच्च न्यायालयाने कॉक्ररोच जनता पक्षाच्या संसद मोर्चादरम्यान झालेल्या हिंसाचारासंदर्भात नोंदवलेले सर्व एफआयआर रद्द केले. ज्या प्रकरणांमध्ये गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेल्या व्यक्तींचा हिंसाचारात सहभाग असल्याचा संशय होता, केवळ त्याच प्रकरणांमध्ये नवीन एफआयआर दाखल करण्याची परवानगी होती. सर्वोच्च न्यायालयाच्या या निर्णयामुळे दिल्ली, महाराष्ट्र, गुजरात, आसाम आणि बिहारमधील सीजेपीच्या आंदोलकांना दिलासा मिळाला, ज्यांच्या विरोधात एफआयआर दाखल करण्यात आले होते. सर्वोच्च न्यायालयाने कलम १४२अंतर्गत हे एफआयआर रद्द करण्यासाठी आपल्या घटनात्मक अधिकाराचा वापर केला, पण हा खरोखरच संपूर्ण न्याय आहे का?

या निर्णयावर प्रश्न उपस्थित केले गेले असले तरी, ते आवश्यक मानले गेले नाहीत. कदाचित याचे कारण असे की, सरकारने स्वत:च हे एफआयआर रद्द करण्याची विनंती केली होती आणि सीजेपीने, विरोधी पक्षांसोबत मिळून, या निर्णयाला एक विजय मानले. शिवाय, असे दिसते की, हा निर्णय आला, कारण सर्वोच्च न्यायालयाला अपराधीपणाची भावना सतावत होती की, त्यांच्या ज्या टिप्पण्या खºया संदर्भात समजल्या गेल्या नाहीत, त्यामुळे झुरळ जनता पक्षाचा जन्म झाला. कारण काहीही असो, या निर्णयाला संपूर्ण न्याय म्हणणे कठीण आहे.

जरी सत्ताधारी पक्ष आणि विरोधी पक्ष सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयावर समाधान व्यक्त करत असले तरी, तथाकथित शांततापूर्ण आंदोलकांकडून जखमी झालेले शंभरहून अधिक दिल्ली पोलीस कर्मचारी आणि अधिकारी यामुळे संतप्त होतील. यातील काही जण तर मरणासन्न अवस्थेत होते. काहींचे दात तुटले, तर काहींच्या हातात सळ्या घालाव्या लागल्या. काही पोलीस आणि अधिकाºयांना कित्येक दिवस रुग्णालयात दाखल करण्यात आले होते. काही जण अजूनही त्यांच्या जखमांमधून बरे झालेले नाहीत. या पोलिसांना न्यायाचा हक्क नाही का, किंवा ते पूर्ण न्यायाच्या कक्षेत येत नाहीत का?

एक लक्षात घेतले पाहिजे की, दिल्ली पोलिसांनी त्यांच्यावर हल्ला करणाºया आणि सार्वजनिक मालमत्तेची तोडफोड करणाºयांविरुद्ध नावे नमूद करून एफआयआर दाखल केला नाही. हिंसाचार कोणी केला हे निश्चित करण्यासाठी हा तपासाचा विषय होता. सीजेपीच्या संसद मोर्चादरम्यान हिंसाचार करणारे केवळ गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेलेच होते आणि त्यांच्याव्यतिरिक्त इतर सर्व जण, ज्यात विद्यार्थी, रील-मेकर्स, कार्यकर्ते, राजकीय पक्षांचे कार्यकर्ते किंवा समर्थक यांचा समावेश आहे, ते सर्व देव होते, असा निष्कर्ष सरकार आणि सर्वोच्च न्यायालयाने कसा काढला? हा प्रश्नही उपस्थित होतो की, न्यायशास्त्रात असे काही लिहिले आहे का, की ज्याचा कोणताही गुन्हेगारी इतिहास नाही, जो विद्यार्थी आहे, किंवा जो पहिल्यांदाच आंदोलनात सहभागी होत आहे, तो हिंसाचार करू शकत नाही? हिंसाचार केवळ गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेल्यांनीच केला आहे, याची हमी देण्यास कोणी तयार आहे का?

सरकार आणि सर्वोच्च न्यायालयाने पोलिसांना त्यांच्या नशिबावर सोडून देण्यापेक्षा मोठा विरोधाभास असू शकतो का? असे यासाठी केले गेले का, की एक असे कथानक तयार केले गेले की, संसद मोर्चादरम्यान, बॅरिकेड्स तोडून संसद परिसरात प्रवेश करण्याचा निर्धार केलेला जमाव शांततेची गाणी गात पुढे जात होता, तरीही पोलिसांनी आपला संयम गमावून कोणताही लगाम न धरता त्यांच्यावर हल्ला केला? ज्यांनी असे कथानक तयार केले ते कदाचित आनंदित होतील, परंतु ज्या देशात पोलिसांना अशा प्रकारे मारहाण केली जाते आणि त्यांना मारहाण करणाºयांना संपूर्ण न्यायाच्या नावाखाली विशेष सूट मिळते, तिथे सीजेपीसारख्या संघटनांमुळे अराजकतेच्या वाढीसाठी केवळ जमीन तयार केली जाते. जर सीजेपीचे आंदोलक संसद परिसरात घुसले असते, तर काय घडले असते याची सरकारला आणि सर्वोच्च न्यायालयाला जाणीव आहे का, की दिल्ली पोलीस त्या हिंसक जमावाला संसद परिसरात आनंदाने प्रवेश करू देतील अशी अपेक्षा होती?

जर एकाच देशात दोन राज्यघटना नसतील, तर विधानसभेच्या वेढ्यादरम्यान सरकारी मालमत्तेचे नुकसान केल्याचा आणि पोलिसांवर दगडफेक केल्याचा आरोप असलेल्या झारखंडच्या विद्यार्थ्यांविरुद्ध दाखल केलेले एफआयआर सर्वोच्च न्यायालय रद्द करेल का? दिल्ली पोलिसांवरही तेच आरोप होते. आरोप सारखेच आहेत, पण न्याय वेगळा आहे, हे विचित्र नाही का? सीजेपीच्या संसद मोर्चादरम्यान केवळ कथित गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेल्यांवरच कारवाई केली जाईल, असा निष्कर्ष सर्वोच्च न्यायालयाने काढला असेल, तर दिल्ली पोलिसांच्या कठोर कारवाईची चौकशी करणे हा त्यांचा अपमान नाही का? सीजेपीच्या जमावाची हिंसा आणि पोलिसांनी केलेल्या बळाच्या वापराचीही चौकशी व्हावी, अशी न्यायाची मागणी नाही का? पहिल्यांदाच हिंसाचार करणाºया, विशेषत: विद्यार्थ्यांप्रति सौम्य भूमिका घेणे ही एक गोष्ट आहे आणि त्यांना अभय देणे ही पूर्णपणे वेगळी गोष्ट आहे.

नि:संशयपणे, सर्वोच्च न्यायालयाचा निर्णय अंतिम आहे, परंतु या निर्णयावर पुनर्विचार करणे शहाणपणाचे ठरेल. संपूर्ण न्यायाची व्याख्या करण्याचीही हीच वेळ आहे, कारण ती संविधानाच्या मूलभूत संरचनेच्या संकल्पनेपेक्षाही अधिक गुंतागुंतीची आहे. दुर्दैवाने, सरकार, सर्वोच्च न्यायालय किंवा दोन्ही, एखाद्या गटाच्या अराजक वर्तनापुढे झुकण्याची ही पहिली वेळ नाही. नागरिकत्व सुधारणा कायदा आणि तीन कृषी कायद्यांविरुद्ध झालेल्या आंदोलनांच्या वेळीही असेच घडले होते. ही आता प्रथा पडत गेली तर संविधान वाचवले कसे म्हणता येईल? कायद्याचे राज्य असेल की अराजकतेचे?

दशक दुसरा : समास सातवा : सत्त्वगुण लक्षण (१)

समर्थ रामदास स्वामींनी ‘दासबोधा’तील दुसºया दशकातील सातव्या समासात सत्त्वगुणाची लक्षणे सांगितलेली आहेत. अज्ञानाचा शेवट करून परमानंद देणारा हा सत्त्वगुण परमार्थाचे सौंदर्य आहे असे समर्थ म्हणतात. भजनाला सत्त्वगुणाचा आधार लागतो, योग्यांना त्याचा आश्रय करून सिद्धी मिळते आणि दु:खाचे मूळ असलेला संसार सत्त्वगुणच नाहीसा करतो. सत्त्वगुणाने उत्तम गती मिळते, भगवंतांच्या दर्शनाचा मार्ग सापडतो आणि सायुज्यमुक्ती हाती येते. सत्त्वगुण भक्तांचा आधार आहे, त्याच्या भरवशावर भवसागर तरून जाता येतो आणि मोक्षरूपी लक्ष्मीचे तो ऐश्वर्य आहे, म्हणजे मुक्त पुरुषाच्या वागण्यात तो दिसतो.

तो परमार्थाचे सौंदर्य आहे, तो माहात्म्याचे भूषण आहे. म्हणजे सत्त्वगुणामुळे परमार्थ मन हरण करून नेतो, आकर्षण करतो आणि स्वानुभवी पुरुषाच्या वागण्याला त्याच्यामुळे शोभा येते. त्याच्यामुळे रज, तम या गुणांचे निरसन घडते. सत्त्वगुण अत्यंत सुख देणारा आहे. परमानंदाचा अनुभव देऊन तो जन्ममृत्यूचे निवारण करतो.

समर्थ म्हणतात, सत्त्वगुण अज्ञानाचा नाश करतो, तो सर्व पुण्याचे मूळ स्थान आहे, म्हणजे सत्त्वगुणांतून सर्व पुण्य उदय पावते, सत्त्वगुणानेच परमार्थ मार्ग दिसू लागतो. ईश्वरावर प्रेम, विवेकी वृत्ती, परमार्थाची आवड, हरिकथेची गोडी ही सत्त्वगुणाची महत्त्वाची लक्षणे आहेत. इतर सर्वांपेक्षा ईश्वरावर अधिक प्रेम असणे, चार लोकांप्रमाणे प्रपंच सांभाळणे, आणि हृदयात सदैव विवेक जागा ठेवणे म्हणजे सत्त्वगुण होय. जो संसारातील दु:खाचा विसर पाडतो, भक्तिमार्ग स्पष्टपणे दाखवितो आणि प्रत्यक्ष भजन करायला लावतो तो सत्त्वगुण असतो.

जो परमार्थाची आवड उत्पन्न करतो, आत्मतत्त्वाची गोडी निर्माण करतो आणि परोपकार करण्याची उत्सुकता देतो तो सत्त्वगुण होय. जो पुण्यकर्मे सहज करतो. ज्याचे अंत:करण निर्मळ असते तसेच बाह्यांग म्हणजे शरीर व कपडे स्वच्छ असतात तो सत्त्वगुण होय. यजन म्हणजे स्वत: यज्ञ करणे, यजन म्हणजे दुस‍ºयाकडून यज्ञ करविणे, अध्ययन म्हणजे स्वत: अभ्यास करणे. अध्यापन म्हणजे दुस‍ºयास शिकविणे, दान करण्याचे पुण्यकर्म करणे, ही लक्षणे जेथे आहेत तो सत्त्वगुण समजावा. परमार्थ व तत्त्वज्ञान किंवा वेदांत ऐकण्याची आवड, भगवंतांच्या सगुण चरित्राची गोडी, आणि श्रवण केलेल्या उपदेशानुसार आपल्या वागण्यात ताबडतोब बदल करण्याची शक्ती असणे तो सत्त्वगुण असतो.

सत्त्वगुणी माणूस नाना प्रकारची दाने करतो, व्रते करतो, मंदिरांना मदत करतो, इतकेच नव्हे तर स्वत: देवाच्या सेवेत झिजतो. घोडे, हत्ती, गाई, भूमी, अनेक प्रकारची रत्ने दान करतो तो सत्त्वगुण होय. धन, वस्त्र, अन्न, पाणी यांचे दान करतो, तसेच जो ब्राह्मणांस भोजन घालतो तो सत्त्वगुण होय. कार्तिक व माघ महिन्यांतील स्नाने, व्रते, उद्यापने व अनेक दाने जो करतो, काही कामना न ठेवता जो तीर्थाटन व उपवास करतो तो सत्त्वगुण होय.

सहस्र भोजने, लक्ष भोजने, तशीच नाना प्रकारची दाने माणूस सत्त्वगुणामुळे अत्यंत निष्काम मनाने करतो, त्यात कामना असेल तर तो रजोगुण होय. तीर्थाच्या ठिकाणी जाऊन जो गरिबांना अग्रहारे म्हणजे इनाम जमीन अर्पण करतो, विहिरी व तळी बांधतो, देवळे व शिखरे बांधतो तो सत्त्वगुण होय. देवाच्या दारापाशी देवळाला लागून जो धर्मशाळा बांधतो, पाय‍ºया, दीपमाला, वृंदावने आणि पिंपळाचे पार बांधतो तो सत्त्वगुण होय. देवासाठी जो लहानमोठ्या बागा लावतो, बगीचे तयार करतो, पाण्याची सोय करतो, जो तपस्वी लोकांच्या मनास शांती देतो तो सत्त्वगुण होय.

जो संध्येचे मठ आणि भुयारे बांधतो, नदीकाठी पाय‍ºया बांधतो व देवाच्या दारी जो कोठारे बांधतो तो सत्त्वगुण होय. निरनिराळ्या देवांची जी स्थाने आहेत तेथे नंदादीप ठेवतो आणि देवाला दागिने, वस्त्रे, भूषणे अर्पण करतो तो सत्त्वगुण होय. तबला, मृदंग, टाळ, दमामे (मोठे नगारे) नगारे, ढोल, डफ इत्यादी गोड आवाजांची अनेक वाद्ये, आणि अनेक प्रकारची सुंदर सामग्री देवळाला अर्पण करतो व जो भगवंतांच्या भजनासाठी उत्सुक असतो तो सत्त्वगुण होय. छत्रे, पालख्या, दिंड्या, पताका, निशाणे, चव‍ºया, अवदागि‍ºया इत्यादी देवाला अर्पण करतो तो सत्त्वगुण होय. वृंदावने, तुळशीची वने म्हणजे मोठ्या बागा, रांगोळ्या, संमार्जने म्हणजे जागा झाडून सावरून स्वच्छ करावयाची साधने देवाला अर्पण करण्याची आवड तो सत्त्वगुण होय. नाना प्रकारची पूजेची भांडी, मंडप, चांदवे व आसने देवळाला अर्पण करणे तो सत्त्वगुण होय. देवाला खायला देतो व जो देवाला नाना प्रकारचे नैवेद्य करतो, दुर्मीळ व सुंदर अशी फळे जो देवाला अर्पण करतो तो सत्त्वगुण होय. अशा प्रकारची भक्तीची आवड ज्याला असते, देवांचे अगदी हलके काम सेवा म्हणून करणे ज्याला मनापासून गोड वाटते, जो स्वत: देऊळ झाडतो तो सत्त्वगुण होय.

मनुष्य उत्सवप्रिय असतो. एरवी नियमाने उपासना करणा‍ºया भक्ताला उत्सवामध्ये भगवंतांचे विशेष प्रेम येते. अनेक लोकांची सेवा करण्याची संधी मिळते, चांगले श्रवण घडते. संतांचा समागम होतो. म्हणून सत्त्वगुणी माणसाला उत्सवाची आवड असते :

पुण्यतिथी, पर्वणी व महोत्सव यामध्ये ज्याचा जीव गुंतलेला असतो, ते येण्याची जो वाट पाहतो आणि कायावाचामनाने जो आपले सगळे अर्पण करतो तो सत्त्वगुण होय. जो भगवंतांची कथा ऐकण्यास उत्सुक असतो, सुवासिक गंध, फुलांच्या माळा व बुक्का घेउन जो सारखा देवापुढे उभा असतो तो सत्त्वगुण होय. स्त्री असो वा पुरुष असो, प्रत्येक जण आपल्या अनुकूलतेप्रमाणे देवाला आवडणारे साहित्य घेऊन देवालयात उभा असतो तो सत्त्वगुण होय.

जो कधी कठोर शब्द बोलत नाही, जो अतिशय नियमाने वागतो, जो योग्यांना खूश करतो तो सत्त्वगुण होय. जो अभिमान सोडतो व अत्यंत निष्काम वृत्तीने कीर्तन करतो आणि कीर्तन करताना घाम, रोमांच, वगैरे सात्त्विक भाव ज्याच्या अंगावर उमटतात तो सत्त्वगुण होय. जो अंतर्यामी देवाचे ध्यान करतो आणि त्यामुळे ज्याचे डोळे अश्रूंनी भरून येतात व त्या प्रेमामध्ये ज्याला स्वत:च्या देहाचे विस्मरण घडते तो सत्त्वगुण होय.

स्वत:चे विस्मरण होणे हीच साधना बरोबर चालण्याची खूण आहे. भगवंतांचे स्मरण अधिकाधिक स्थिर होऊन त्याच्या प्रेमाचा उत्कर्ष होऊ लागला की वैराग्याला जोर चढतो, भोगाचा वीट येतो आणि दृशांतून मन निवृत्त होते. ज्याला भगवंतांच्या सगुण चरित्राची फार गोडी असते, त्या प्रेमामध्ये कधीही बिघाड उत्पन्न होत नाही, आणि भगवंतांचे प्रेम आरंभापासून शेवटपर्यंत जास्त वाढतच जाते तो सत्त्वगुण होय. जो मुखाने भगवंतांचे नाम गातो, हाताने टाळ्या वाजवितो, नाचत नाचत भगवंतांची ब्रीदे म्हणतो आणि भक्तांची पायधूळ घेऊन आपल्या कपाळी लावतो तो सत्त्वगुण होय.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

भारताला अंतराळ महासत्ता बनवण्याची रणनीती

भारताची अंतराळ संस्था, इस्रो, हळूहळू खासगी हातात सोपवली जात आहे, की देश एका नवीन अंतराळ धोरणाकडे वाटचाल करत आहे, ज्यात इस्रो संशोधन आणि सामरिक मोहिमांसाठी कमांड सेंटर बनेल आणि उद्योग उत्पादन शक्तिकेंद्र बनेल? हा प्रश्न गेल्या काही दिवसांपासून भारतीय अंतराळ जगतात आणि त्याबाहेरही तीव्र चर्चेचा विषय बनला आहे. आता, इस्रोने स्वत: पुढे येऊन स्पष्ट केले आहे की, तिचे खासगीकरणही होणार नाही आणि तिची भूमिका किंवा महत्त्वही कमी केले जाणार नाही.

हे स्पष्टीकरण अशा वेळी आले आहे, जेव्हा इस्रोच्या नऊ कर्मचारी संघटनांनी ४ सप्टेंबर रोजी इस्रोचे अध्यक्ष व्ही. नारायणन यांना पत्र लिहून अंतराळ क्षेत्रातील सुरू असलेल्या सुधारणा, उत्पादन कार्यांचे खासगी कंपन्या आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांकडे हस्तांतरण आणि कर्मचाºयांच्या भविष्याबद्दल गंभीर प्रश्न उपस्थित केले आहेत. त्यांची चिंता २१ आॅगस्ट रोजी इन-स्पेसचे अध्यक्ष पवन गोएंका यांनी केलेल्या वक्तव्यावर केंद्रित होती, ज्यात त्यांनी सुचवले होते की, इस्रो भविष्यात प्रक्षेपण वाहनांचे उत्पादन थांबवू शकते आणि त्यांचे उत्पादन उद्योग किंवा सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांद्वारे हाताळले जाऊ शकते.

याबाबत इस्रोचे उत्तर स्पष्ट आहे की भूमिका बदलत आहे, महत्त्व नाही. ही संस्था आता आपली वैज्ञानिक संसाधने त्या ठिकाणी केंद्रित करू इच्छिते जिथे तिचे कौशल्य सर्वात महत्त्वाचे आहे. यामध्ये अग्रगण्य संशोधन, प्रगत तंत्रज्ञान, मानवी अंतराळ उड्डाण, पुढच्या पिढीतील प्रक्षेपण याने, खोल अंतराळ आणि ग्रहीय मोहिमा, तसेच राष्ट्रीय आणि सामरिक क्षमता यांचा समावेश आहे. प्रगत पेलोड्स, सेन्सर्स, प्रणोदन प्रणाली आणि दळणवळण, दिशादर्शन व पृथ्वी निरीक्षणासाठीचे इतर महत्त्वपूर्ण तंत्रज्ञान हे इस्रोचे मुख्य लक्ष राहील.

दुसरीकडे, जे तंत्रज्ञान परिपक्व झाले आहे आणि मोठ्या प्रमाणावर, नियमित उत्पादनासाठी व्यवहार्य आहे, त्याचे उत्पादन उद्योग आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांद्वारे (PSUs) स्पर्धात्मक प्रक्रियांमधून वाढवता येऊ शकते. यामध्ये परिपक्व प्रक्षेपण याने, प्रमाणित उपग्रह आणि प्रस्थापित अंतराळ प्रणाली यांचा समावेश असू शकतो. इस्रोचा युक्तिवाद आहे की, यामुळे त्यांच्या शास्त्रज्ञ आणि तांत्रिक तज्ज्ञांचा वेळ उत्पादनाऐवजी भविष्यातील गुंतागुंतीच्या तंत्रज्ञानावर आणि महत्त्वाकांक्षी मोहिमांवर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी मोकळा होईल.

या बदलाचे हेच अंतिम सामरिक महत्त्व आहे. अंतराळ शक्ती बनण्यासाठी, इस्रोला केवळ एक ‘कारखाना’ न राहता ‘तंत्रज्ञानाच्या आघाडीवर’ उभे राहावे लागेल. भारताने २०३० पर्यंत दरवर्षी ५० प्रक्षेपणांचे लक्ष्य ठेवले आहे. पवन गोएंका म्हणतात की, कोणतीही एक संस्था इतके मोठे ध्येय एकटीने साध्य करू शकत नाही. यासाठी खासगी भांडवल, औद्योगिक उत्पादन क्षमता, उद्योजकता आणि जागतिक बाजारपेठांमध्ये प्रवेश आवश्यक आहे.

ही संपूर्ण प्रणाली भारतीय अंतराळ धोरण २०२३ आणि थेट परकीय गुंतवणुकीच्या (FDI) धोरणाच्या टप्प्याटप्प्याने होणाºया उदारीकरणाशी जोडलेली आहे. इस्रो याचे वर्णन खासगीकरण म्हणून नव्हे, तर ‘परिसंस्थेचा विस्तार आणि क्षमता गुणन’ असे करत आहे. अंतराळ मूल्य साखळीमध्ये उद्योग, स्टार्ट-अप्स आणि शैक्षणिक संस्थांना सामील करून इस्रोच्या क्षमतांना बदलण्याची नव्हे, तर त्यांना गुणित करण्याची योजना आहे.

नवीन रचनेमुळे विभागीय भूमिकाही स्पष्ट होतात. अंतराळ विभाग धोरणात्मक दिशा देईल, इस्रो प्रगत संशोधन, तंत्रज्ञान विकास आणि राष्ट्रीय मोहिमांसाठी प्रमुख केंद्र राहील, इन-स्पेस गैरसरकारी संस्थांच्या सहभागास सक्षम आणि अधिकृत करेल, तर एनएसआयएल (NSIL) परिपक्व क्षमतांचे व्यापारीकरण आणि उद्योग-नेतृत्वाखालील वापरास प्रोत्साहन देईल.

परंतु या बदलाशी संबंधित प्रश्न अनुत्तरित आहेत. कर्मचारी संघटनांनी विचारले आहे की, या धोरणाचा कायदेशीर आणि प्रशासकीय आधार काय आहे, त्याची अंमलबजावणी कधी होईल आणि त्याचा सध्याच्या कर्मचाºयांवर व भविष्यातील भरतीवर काय परिणाम होईल. त्यांचा सर्वात महत्त्वाचा युक्तिवाद हा आहे की, इस्रोचे अनेक दशकांपासून विकसित केलेले तंत्रज्ञान ही एक राष्ट्रीय संपत्ती आहे आणि म्हणूनच त्याचे हस्तांतरण पारदर्शक, उत्तरदायी आणि सामरिक व सुरक्षा हितांशी सुसंगत असले पाहिजे.

विरोधी पक्षानेही हा मुद्दा राजकीयदृष्ट्या उचलून धरला आहे. काँग्रेस पक्षाने असा आरोप केला आहे की, स्टार्टअप्सना प्रोत्साहन देण्याच्या नावाखाली इस्रोची भूमिका मर्यादित केली जात आहे आणि तिची अनेक दशके जुनी क्षमता खासगी कंपन्यांना हस्तांतरित केली जाऊ शकते. पक्षाचे नेते जयराम रमेश यांनी याला इस्रोची ‘साराभाई-धवन रचना’ कमकुवत करण्याची प्रक्रिया म्हटले आहे.

हा वाद यासाठीही महत्त्वाचा आहे, कारण भारताच्या अंतराळविषयक महत्त्वाकांक्षा आता अभूतपूर्व पातळीवर पोहोचल्या आहेत. २०३५ पर्यंत भारतीय अंतराळ स्थानक, २०४० पर्यंत भारतीय मानवी चंद्र मोहीम, पुनर्वापर करण्यायोग्य आणि अत्याधुनिक प्रक्षेपण प्रणाली, तसेच चंद्र आणि ग्रहांचे सातत्यपूर्ण अन्वेषण ही अशी उद्दिष्ट्ये आहेत, जी केवळ व्यावसायिक विस्ताराने साध्य करता येणार नाहीत. इस्रोचे म्हणणे आहे की, अशा क्षमता केवळ बाजारपेठेच्या शक्तींवर सोपवता येणार नाहीत.

भारताची अवकाश अर्थव्यवस्था सध्या अंदाजे ८.४ अब्ज डॉलर्सची असून, २०२३ पर्यंत ती ४४ अब्ज डॉलर्सपर्यंत पोहोचवण्याचे उद्दिष्ट आहे. त्यामुळे, खरे आव्हान खासगी क्षेत्र विरुद्ध इस्रो हे नसून, इस्रोच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रीय अवकाश परिसंस्थेचे यश हे आहे. भारतासाठी हा एक धोरणात्मक महत्त्वाचा टप्पा आहे. आता प्रश्न हा आहे की, भारत उत्पादन वाढवून आपल्या संवेदनशील गरजा पूर्ण करू शकेल का. यामुळे तंत्रज्ञान, सामरिक स्वायत्तता आणि वैज्ञानिक नेतृत्व टिकवून ठेवता येईल. जर योग्य संतुलन साधले गेले, तर खासगी उद्योग इस्रोला अधिक मजबूत करतील; जर पारदर्शकता आणि संस्थात्मक नियंत्रण कमकुवत झाले, तर राष्ट्रीय क्षमतांच्या हस्तांतरणाबद्दलचे प्रश्न अधिक गंभीर होतील. इस्रोने आता आपला संदेश स्पष्ट केला आहे: ते माघार घेत नाहीत, उलट उत्पादन जबाबदाºयांपासून स्वत:ला मुक्त करून अंतराळाच्या पुढील टप्प्यात झेप घेण्याची तयारी करत आहे.

दशक दुसरा : समास सहावा : तमोगुण लक्षण

समर्थ रामदास स्वामींनी आपल्या दासबोधातील मूर्खलक्षणनाम दशक दोनमधील सहाव्या समासात तमोगुण लक्षणांचे वर्णन केलेले आहे. मागच्या समासात रजोगुण प्रत्यक्ष कृतीमध्ये कसा प्रगट होतो हे दाखवून त्याची लक्षणे सांगितली. आता तमोगुण सांगतो तो ऐका असे समर्थ म्हणतात. संसारात दु:ख भोगण्याचा प्रसंग आला म्हणजे मनात जो उद्वेग उत्पन्न होतो किंवा परमावधीचा क्रोध आला म्हणजे तो तमोगुण होय. अंगात एकदा का क्रोध भरला म्हणजे मग तो आई, बाप कोणी ओळखत नाही. भाऊ, बहीण, बायको यांना बडवितो तो तमोगुण. रागाच्या भरात दुसºयाचा प्राण घ्यावा किंवा आपण आपला प्राण घ्यावा असे वाटते, आपल्या जीवाचा विचार विसरतो, तो तमोगुण होय. क्रोधाचे वारे अंगात शिरून एकदा का तो बेफाम झाला की, मग तो एखाद्या पिशाच्च्यासारखा वागतो, कितीही उपाय केले तरी तो आवरत नाही, तो तमोगुण होय.

समर्थ पुढे सांगतात की, तमोगुणी माणसाला संघर्षाची भारी आवड असते, आपण आपल्याच शस्त्र चालवून जखम करतो किंवा दुसºयावर शस्त्र चालवून त्याचा घात करतो, असा प्रसंग येतो तेव्हा तो तमोगुण होय. डोळ्यांनी प्रत्यक्ष लढाई बघावी, युद्ध चालू असताना रणांगणावर जावे, असे मनापासून वाटते, तो तमोगुण असतो. ज्याच्या मनात नेहमी गोंधळ, घोटाळा व संशय असतो, ज्याचा निश्चय सारखा बदलतो, ज्याला झोप अतिशय आवडते, तो तमोगुण असतो. ज्याची भूक अतिशय मोठी असते, भूकेपुढे ज्याला कडू गोड समजत नाही, जो फार मूर्ख असतो तो तमोगुण होय. अत्यंत प्रेमाचे आपले माणूस मरून गेले तर त्याच्यासाठी जो जीव देतो किंवा जो स्वेच्छेने आत्महत्या करतो, तो तमोगुण असतो. किडे, मुंग्या व जनावरे यांना ठार मारण्याची आवड असणे, तसेच अत्यंत निर्दय असणे तो तमोगुण आहे. स्रिया व मुले यांचा वध करणे, पैशांसाठी हत्या करणे, गायी ठार मारण्याची आवड असणे, तो तमोगुण असतो.

समर्थ म्हणतात की, तमोगुणी माणसाला विषसेवनाची व मारामारीची आवड असते. द्वेषाने दुस‍ºयाचा काटा काढणे, पापाचे भय नसणे ही व अशी तमोगुणाची चिन्हे आहेत. विष खाण्याचे व्यसन ज्याला आहे, अशा माणसाच्या आग्रहाने ज्याला विषसेवन करावेसे वाटते, परंतु दुसºयाला मारून टाकावे असे मनात येते, तो तमोगुण असतो. मनामध्ये दृष्टबुद्धी धरून जो दुसºयाचे कमालीचे नुकसान करतो, जो सदैव उन्मत आणि उर्मट असतो, तो तमोगुण आहे. कुठे तरी भांडणतंटा व्हावा असे ज्याला वाटते, धक्काबुक्की करावी अशी इच्छा ज्याला होते, ज्याच्या मनात द्वेष पेट घेतो, तो तमोगुण असतो. लढाई स्वत: पाहावी किंवा लढाईच्या गोष्टी ऐकाव्या किंवा स्वत: लढाई करावी, शत्रूला मारावे तरी नाहीतर स्वत: मरावे असे ज्याला वाटते, तो तमोगुण समजावा. जो भक्ती करतो त्याच्या मत्सराने भक्तीमध्ये विघ्ने घालून ती मोडावी असे वाटणे, देवालये पाडावी असे वाटणे, चांगली फळे धरणारी झाडे तोडावी असे वाटणे तो तमोगुण आहे. ज्याला सत्कर्मे आवडत नाहीत, नाना त‍ºहेचे दोष मात्र आवडतात, ज्याच्या मनात पापाचे भय नसते, तो तमोगुण समजावा.

या समासात समर्थ पुढे सांगतात की, लोकांना पीडा देणे, निर्दयपणे वागणे, भ्रष्टाचार करणे या गोष्टी तमोगुणी माणसाला सहज असतात. दिलेली वतने, वर्पासने, निर्वाहाची साधने जो नष्ट करतो, प्राणीमात्रांना उगीच दु:ख देतो, ज्याला मुद्दाम मोठ्या चुका करण्याची आवड असते, तो तमोगुण असतो. जो आगी लावतो, शस्त्रांनी मारतो, पिशाच्चबाधा करून देतो, विष खायला घालतो आणि मत्सराने जीव घेतो तो तमोगुण समजावा. दुसºयाच्या दु:खाने जो आनंदी होतो, निर्दयपणे वागण्याची ज्याला हौस आहे, जो प्रपंचाला त्रासत नाही तो तमोगुण असतो. लोकात भांडण लावून द्यावे आणि आपण त्याची मजा पाहावी अशी दुष्टबुद्धी ज्याच्या अंतर्यामी असते तो तमोगुण आहे. पुष्कळ पैसा मिळून श्रीमंती आल्यावर सुद्धा जो जीवाला उगीच कष्ट देतो, ज्याला दुसºयाबद्दल दया येत नाही, ती व्यक्ती तमोगुणी असते. ज्याला भक्ती, भाव, तीर्थ व देव मुळीच आवडत नाही, वेद, शास्त्र, वगैरे काही ज्याला मुळीच नको, तो तमोगुण असतो. स्नानसंध्या वगैरे काहीही नेम ज्याला नसतो, आचारधर्म न पाळल्याने जो केवळ भ्रष्ट दिसतो, इतकेच नव्हे तर जे करायला नको तेच जो करतो तो तमोगुण समजावा.

वडील बंधू, आई, बाप यांचे बोलणे ज्याला सहन होत नाही, त्यांच्या बोलण्याने एकदम संतापून जो घरातून निघून जातो तो तमोगुण आहे. काही काम न करिता खावे, आळशीपणाने असावे, उगीच एके ठिकाणी बसून राहावे, असे ज्याला वाटते आणि ज्याला कशाचेच स्मरण नाही तो तमोगुण समजावा.

तमोगुणी लोक जेव्हा देवाचे काही करतात, तेव्हा ते किती अघोरीपणाने ते करतात यांचे वर्णनही समर्थ येथे करतात. जारण मरण उच्चाटन या चेटकीविद्येचा अभ्यास करावासा वाटतो, शस्त्रविद्या शिकण्याची हौस असते, मल्लविद्या याविशी वाटते तो तमोगुण होय. मानेला गळ अडकवून लोंबकळण्याचा नवस करणे, धगधगीत आगीतून चालण्याचे कष्ट सोसणे, लाकडी यंत्राने त्रिशुलाने जीभ टोचून घेणे हे प्रकार तमोगुण आहेत. डोक्यावर खापर ठेवून त्यात निखारे जाळावे, पेटलेल्या काकड्याने अंगाला चटके द्यावे किंवा आपण स्वत: शरीराला शस्त्र टोचून ठेवावे असे वाटणे तो तमोगुण आहे. आपले डोके कापून ते देवाला वाहावे किंवा एखादे अंग, अवयव तोडून देवाला अर्पण करावा किंवा आपणहून आपला कडेलोट करून घ्यावा असे वाटणे तमोगुणाचे लक्षण आहे. हट्टाने देवापुढे धरणे धरणे, देहाला टांगून घेणे, देवाच्या दारात जीव देणे हे सर्व तमोगुण आहेत. जो फळे खाऊन किंवा पाणी पिऊन राहतो किंवा कडकडीत उपवास करतो, पंचाग्नीसाधन करतो म्हणजे आपण मध्ये बसून चार बाजूस पेटलेली अग्नीची कुंडे आणि डोक्यावर तळपणारा सूर्य अशा पाच अग्नीमध्ये बसून जप करतो, धूम्रपान साधन करतो म्हणजे आपण स्वत:ला उलटे टांगून घेतो व खाली जमिनीवर पेटविलेल्या अग्नीचा धूर नाकातोंडात ओढतो किंवा जो स्वत:ला पुरून घेतो तो तमोगुण आहे. मनात एखाद्या वस्तूची वासना ठेवून अनुष्ठान करणे, उगीच नुसता प्राणायाम करणे किंवा अहोरात्र जमिनीवर पडून राहणे हे सर्व तमोगुण आहेत.

त्याचप्रमाणे नखे व केस वाढवायचे हात कायमचा वर करून ठेवायचा, बोलणे कायमचे बंद करायचे हे सर्व तमोगुण आहेत. नाना प्रकारच्या क्रियांनी देहाला पीडा देणे, पण देहाला दु:ख झाले की, मनात चरफडणे, रागाने देवाला फोडून टाकणे हे सर्व तमोगुण आहेत. जो माणूस देवाची निंदा करतो तो वासनेत अडकलेला भयंकर माणूस असतो. जो संतसंग धरीत नाही तो तमोगुण होय. तमोगुण हा असा आहे. तो असाधारण म्हणजे विलक्षण आहे. तो सोडून द्यावा यासाठी थोडक्यात त्याचे विवेचन केले आहे. तमोगुण प्रत्यक्ष वर्तनात कसा आढळतो हे आतापर्यंत सांगितले. तो अधोगतीला नेण्यास कारण होतो. तमोगुणापाशी मोक्षप्राप्ती करून देण्याचे लक्षण नाही. माणूस जी कर्मे करतो त्यांचे संपूर्ण फळ आज ना उद्या त्याला मिळते. राजोगुण आणि तमोगुण प्रपंचात गुंतवून ठेवतो, सर्व दु:खाचे मूळ जो जन्म तो रजतमांनी तुटत नाही. जन्म येणे थांबवण्यासाठी सत्त्वगुण अवश्य आहे. त्यांचे वर्णन पुढील समासात केले आहे.

- प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा

करिअरच्या आंधळ्या शर्यतीत धापा टाकणारी तरुण पिढी

भारत हा तरुणांचा देश आहे. साहजिकच अशा देशाच्या चिंता खूप वेगळ्या आहेत. येथील बहुसंख्य लोकसंख्या ही शिक्षण, रोजगार आणि चांगल्या जीवनाची आकांक्षा बाळगते. त्यांच्या महत्त्वाकांक्षा, संधींसाठीची स्पर्धा आणि धडपड, यश मिळवण्याचा आनंद आणि ते न मिळाल्याचा राग, हे सर्व समान आहे. करिअरमधील यश, झटपट यश आणि बरेच काही मिळवण्याची इच्छा ही या युगाची मूल्ये आहेत. या परिस्थितीत शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य या दोन्हींना गंभीर आव्हानांचा सामना करावा लागत आहे. संकटाचे ढग दाटून येत आहेत. उपाय मात्र अगदीच कमी आहेत.

सरकारी नोकरीच्या संधी कमी होत आहेत. बहुतेक नोकºया खासगी क्षेत्रात आहेत. कायमस्वरूपी नऊ ते पाचच्या नोकºया आता एक स्वप्न बनल्या आहेत. त्यांची जागा गिग इकोनॉमीने (फ्रिलान्स आणि कंत्राटी काम) घेतली आहे. आर्थिक स्वातंत्र्याबद्दल तर विसरूनच जा, हे मॉडेल भविष्याबद्दल अनिश्चितता आणि आर्थिक अस्थिरतादेखील आणत आहे, ज्यामुळे मानसिक ताण आणि नैराश्य वाढत आहे आणि संकट अधिकच गंभीर होत आहे. भारताची कार्यपद्धती पूर्वी वेगळी होती. कुटुंब हे त्याचे जीवनरक्त होते. कुटुंबातील एक सदस्य नोकरी करत असे, तर बाकीचे सदस्य आपापल्या घरी, परिसरात आणि गावांमध्ये स्थानिक पातळीवर काम करत असत. कुटुंबाच्या छायेत सुरक्षितता आणि संरक्षण होते आणि मुलांमध्ये संस्कार रुजवण्यासाठी कौटुंबिक उपक्रम राबवले जात होते. नवीन व्यवस्थेने एकाच कुटुंबात अनेक कुटुंबे निर्माण केली आहेत. यामुळे एकाऐवजी चार कुटुंबे, चार स्वयंपाकघरे आणि चार व्यवस्था सांभाळण्याची गरज निर्माण झाली आहे. तुम्ही कितीही कमवा ते अजूनही अपुरेच आहे. यामुळे नवीन पिढी ईएमआयच्या दुष्टचक्रात अडकली आहे आणि नवीन व्यवस्थांची गुलाम बनली आहे. कुटुंब व्यवस्था हा भारतीय संस्कृतीचा पाया आहे. ती मूल्यांची शाळासुद्धा आहे.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेने (AI) आपल्यासमोर नवीन आव्हाने उभी केली आहेत. ते एका चांगल्या मदतनीसापेक्षा तणावाचे अधिक स्रोत बनले आहेत. AI मुळे नोकरी गमावण्याची आणि अप्रासंगिक होण्याची भीती तरुणांना वाटत आहे. ते हे संपूर्ण चित्र मोठ्या चिंतेने पाहत आहेत. नवीन कौशल्ये शिकण्याच्या दबावामुळे त्यांच्यात प्रचंड भीती निर्माण होत आहे. यामुळे साहजिकच मानसिक थकवा येत आहे. सध्या सर्वात मोठी चिंता कार्य-जीवन संतुलनाची आहे. घरून काम (वर्क फ्रॉम होम) आणि डिजिटल कनेक्टिव्हिटीने सर्व काही बदलले आहे. कामाचे तास आता जवळपास २४ तास झाले आहेत. तरुण रात्री उशिरापर्यंत ई-मेल, अहवाल आणि संदेशांना प्रतिसाद देत ‘नेहमी कार्यरत’ (always on)  राहतात. याचा परिणाम कौटुंबिक जीवन, वैयक्तिक वेळ आणि झोपेवर होतो. वाढता बर्नआऊटचा दर, अनियमित कामाचे तास, स्पर्धात्मक वातावरण आणि उद्दिष्टे पूर्ण करण्याचा दबाव, यांमुळे ही समस्या अधिकच गंभीर होते. जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) बर्नआऊटला एक व्यावसायिक आजार म्हणून मान्यता दिली आहे. ही आता भारतीय कॉर्पोरेट जगतातील एक मोठी समस्या बनली आहे.

या नव्या युगाने तरुणांना उद्योजकतेची कौशल्ये दिली आहेत. ही पिढी जोखीम पत्करणारी आणि यशाची नवी उंची गाठणारी आहे. त्यांचा मंत्र वेगळा आहे. त्यांना यशाची नवी उंची लवकर गाठायची आहे आणि ते तसे करतही आहेत. तरुण वयातील त्यांचे यश आश्चर्यकारक आहे. त्यांचे स्टार्टअप्स धुमाकूळ घालत आहेत, यशाच्या उत्तम कथा लिहित आहेत आणि प्रेरणा देत आहेत. याची दुसरी बाजू विचारात घेणेही महत्त्वाचे आहे. आपल्याला माहीत आहे की, ९० टक्क्यांहून अधिक स्टार्टअप्स विविध कारणांमुळे त्यांच्या सुरुवातीच्या वर्षांत अयशस्वी होतात. अपयशाची भीती, गुंतवणूकदारांचा दबाव आणि निधीची कमतरता या सर्वांमुळे संस्थापक आणि सुरुवातीच्या कर्मचाºयांवर मानसिक ताण येतो.

एवढ्या मोठ्या देशात दरवर्षी लाखो तरुण कामाच्या शोधात येतात. त्यांच्याकडे पदव्याही असतात, पण कौशल्यांची कमतरता असते. त्यांच्याकडे पदव्या असतात पण ते निरुपयोगी ठरतात. बाजाराची मागणी वेगळी असते, त्यांची कौशल्ये वेगळी असतात. परिणामी, उच्चशिक्षित व्यक्तींनाही चांगल्या पगाराच्या नोकºया तर सोडाच, पण पसंतीच्या नोकºया मिळवण्यासाठीही संघर्ष करावा लागतो. तरुणांच्या बहुतेक समस्या खºया आहेत. ते माहितीच्या महासागरात बुडालेले आहेत, त्यांच्यासाठी संधींची लोकशाही आहे. त्यांच्या आकांक्षा अगणित आहेत. ते माहितीच्या भाराखाली दबून गेले आहेत. माहितीच्या या विपुलतेमुळे दु:ख आणि गोंधळही निर्माण होत आहे. आकांक्षांचे आकाश जितके विशाल, तितकी संधी अधिक. यामुळे तीव्र निराशा येते. आयआयटीचे विद्यार्थी आत्महत्या करत आहेत, ही काही सामान्य गोष्ट नाही. अशा प्रतिभावान विद्यार्थ्यांचे निधन हे त्यांच्या कुटुंबीयांसाठी, देशासाठी आणि समाजासाठी एक मोठे नुकसान आहे. परीक्षांमधील अपयश, प्रश्नपत्रिका फुटणे, परीक्षांच्या सचोटीला तडा जाणे आणि गैरप्रकार रोखण्यात सरकार व प्रशासकीय यंत्रणेचे अपयश, यांमुळे तरुणांमध्ये तीव्र चिंता निर्माण झाली आहे. शिक्षणाचे खासगीकरण आणि त्यातून निर्माण झालेल्या व्यापारीकरणामुळे परिस्थितीत आमूलाग्र बदल झाला आहे. महागड्या शिक्षणाचा खर्च भागवण्यासाठी कुटुंबे कर्जात बुडत आहेत. बुद्धिमत्ता पलायनाचे (ब्रेन ड्रेनचे) संकट निश्चितपणे अस्तित्वात आहे. या देशात प्रतिभावान तरुणांना स्थान नाही, ही कल्पना समाजात खोलवर रुजलेली आहे. हे सत्य नाही, तर एक खोलवर रुजलेली धारणा आहे. या व्यवस्थेत जुगाड केल्याशिवाय तुम्ही यशस्वी होऊ शकत नाही. अशा धारणा कोणत्याही राष्ट्राच्या जीवनात योग्य नाहीत. आपण हे समजून घेतले पाहिजे की, राष्ट्रासाठीच्या आपल्या सामूहिक आकांक्षा केवळ संयुक्त प्रयत्नांतूनच पूर्ण होऊ शकतात. भारताच्या स्वातंत्र्याची आठ दशके ही अभूतपूर्व प्रगती, एकता आणि एका सशक्त लोकशाहीची साक्ष आहेत. प्रत्येक राष्ट्रासमोर आव्हाने असतात आणि त्यांचा सामना करूनच आपल्याला आपल्या समस्यांवर उपाय सापडतात. देशाची तरुण पिढी स्वत:च्या संकटांमध्येही आपल्या राष्ट्रासमोरील आव्हानांवर निश्चितपणे ठोस आणि व्यवहार्य उपाय शोधून काढेल. या तरुणांची बुद्धिमत्ता, नावीन्यता आणि आत्मविश्वास पाहून हा विश्वास सहजच दृढ होतो.

दशक दुसरा : समास पाचवा : रजोगुण लक्षण

दासबोधातील दुसºया दशकातील पाचव्या समासात समर्थांनी रजोगुण लक्षणे सांगितली आहेत. गुण किती व कोणते, ते ओळखावे कसे, त्यांचा शुद्ध व शबल असा भेद यांचे वर्णन ते येथे करतात. मुळात आपला देह सत्त्व, रज व तम या तीन गुणांचा बनलेला आहे. त्यांपैकी सत्त्वगुण उत्तम होय. सत्त्वगुणामुळे भगवंताची भक्ती उत्पन्न होते. रजोगुणामुळे पुन: जन्म घेऊन यावे लागते. तमोगुणामुळे प्राणी खालच्या योनीत जन्म घेतात.

येथे गीतेतील चौदाव्या अध्यायातील अठराव्या ओवीचा दाखला स्वामी देतात. ते म्हणतात की, सत्त्वप्रधान माणसे श्रेष्ठ अशा वरच्या गतीस जातात. रज:प्रधान माणसे मध्ये राहतात, हीनगुण असलेल्या स्वभावाची तम:प्रधान माणसे खाली जातात. गुणांमध्ये शुद्ध आणि शबल असा भेद आहे. तो सगळा सांगणार आहे. जे निर्मल असते ते शुद्ध व जे मिश्रित असते ते शबल होय. शबल बाधक असते. शुद्ध व शबल यांची लक्षणे आता येथे समर्थ सांगतात. शुद्ध गुण पारमार्थिक असतो तर शबल गुण सांसारिक असतो. प्रापंचिक माणसाची स्थिती अशी असते की, त्याच्या देहामध्ये तिन्ही गुण काम करतात. एका गुणाचा जोर झाला की, दुसरे दोन मागे जातात. सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांच्या योगाने जीवन चालते. रजोगुणाचे कार्य कसे चालते ते आता समर्थ येथे सांगतात.

समर्थ म्हणतात की, जीवनामध्ये जी गतिमानता आहे, परिस्थितीवर स्वामित्व गाजविण्याची लालसा आहे, बदलण्याची हौस आहे, ती रजोगुणाचे व्यक्तिरूप समजावे. कोणतेही मोठे ध्येय गाठण्यास रजोगुणाची मोठीच मदत लागते. पण तो प्रपंचाकडे वळला की, त्याचा दुरुपयोग होतो. त्याचे वर्णन श्री समर्थ करतात. शरीरांत रजोगुण प्रबळ झाला म्हणजे माणूस कसा वागतो अगदी लक्ष देऊन ऐकावे. हे घर माझे, हा संसार माझा आहे. त्यात देव श्रेष्ठ म्हणून कुठला आणला! असा जो खात्रीने ठरवतो तो रजोगुण होय.

मी तरुण, मी सुंदर, मी बलाढ्य, मी चतुर असून सर्वांत मीच थोर आहे, असे जो समजतो तो रजोगुण होय. माझा देश, माझे गाव, माझा वाडा, माझे ठिकाण असा अभिमान जो मनात वागवतो तो रजोगुण होय. रजोगुणी माणूस प्रपंचामध्ये माझेपणाने, ममत्वाने कसा गुंतलेला असतो याचे वर्णन झाले. आता वासना गुंतल्यामुळे तो कसा दु:ख भोगतो ते समर्थ सांगतात. दुसºयाचे सगळे नाहीसे व्हावे पण माझेच मात्र चांगले असावे असे स्वाभाविकपणे ज्याचे मन चिंतन करते तो रजोगुण होय. ज्याच्या मनात कपट असते, जो दुस‍ºयाचा मत्सर करतो, ज्याच्या अंतर्यामी कामाची वासना उद्भवते आणि जो दुस‍ºयास तुच्छ समजतो तो रजोगुण होय. ज्याला मुलाबद्दल आपलेपणा असतो, प्रेमामुळे बायको मनापासून आवडते, सर्वांचा लोभ असतो तो रजोगुण होय. आपल्या निकटच्या नातेवाइकाबद्दल जेव्हा मनास अस्वस्थता येऊन दु:ख वाटते, तेव्हा रजोगुण जोराने अंतरी शिरला आहे असे समजावे.

संसारामध्ये फार कष्ट आहेत, तो शेवटपर्यंत कसा जाईल, या विचारांनी मन चिंता करू लागले आणि आता ते भोग नाहीत म्हणून दु:ख वाटू लागले म्हणजे तो रजोगुण होय. दुसºयाचे वैभव पाहिले व आपल्याला ते असावे अशी इच्छा मनात उत्पन्न झाली. त्या इच्छेपायी जो दु:ख करतो तो रजोगुण होय. जे जे डोळ्यांनी पाहिले ते ते हवे म्हणून मनाने मागितले. परंतु ते मिळाले नाही तर जे दु:ख होते तो रजोगुण होय. ज्याचे मन विनोदाच्या वृत्तीने भरून जाते जो शृंगारिक गाणी गातो, राग, स्वर, ताना आणि हावभाव यांनी गायनात रंगून जातो, त्याच्या अंतरी रजोगुण भरला असे समजावे. जो दुस‍ºयाची टवाळी करतो, थट्टा करतो, निंदा करतो, ज्याच्या बोलण्याने वाद माजतो, जो सदा सर्वकाळ हास्यविनोद करतो त्याच्या अंतरी रजोगुण भरला असे मानावे. ज्याच्या अंगांत अतिशय आळस शिरतो, जो नाना प्रकारच्या करमणुकीचे खेळ खेळतो किंवा जेथे व्यसनांचा गदारोळ, धुमाकूळ चालतो तो रजोगुण होय.

जो कलावंत असतो, निरनिराळी सोंगे घेऊ शकतो, नाटक पाहण्याचा फार शोकीन असतो, निरनिराळ्या खेळांत पैसा घालवितो त्यांच्या अंतरी रजोगुण असतो. अंमल किंवा धुंदी आणणा‍ºया पदार्थांवर अतिशय प्रेम, गावगुंडीचे किंवा गावच्या भानगडीचे सारखे चिंतन, हलकट लोकांच्या संगतीची आवड, या गोष्टी जेथे असतात तेथे रजोगुण असतो.

रजोगुणी माणूस नुसता प्रपंचात गुंतलेला असतो इतकेच नव्हे तर देहाला व इंद्रियांना सुख देण्याच्या सारखा मागे असतो. हे वर्णन झाल्यावर त्याला भक्ती, वैराग्य, सत्समागम ही आवडत नाहीत असे श्री समर्थ सांगतात.

चोरी करण्यास शिकावे असे मनातून वाटते, दुस‍ºयाचा कमीपणा किंवा दोष बोलून टाकावा असे वाटते आणि उपासनेच्या नित्य नियमाचा कंटाळा येतो तो रजोगुण होय. देवाचे कार्य करायला लाज वाटते पण पोटासाठी पुष्कळ कष्ट करतो आणि प्रपंचामध्ये ज्याचे मन गुंतून जाते तो रजोगुण होय. गोड खाण्याची मनापासून आवड असते, देहाला पोसण्याबद्दल मोठा आदर असतो, आणि उपवास केला तर तो सहन होत नाही तो रजोगुण होय. शृंगारिक विषय स्वाभाविकपणे आवडतात, भक्ती व वैराग्य मनापासून नको वाटतात आणि मोठ्या रसिकपणे कलेचे कौतुक करण्यात हुशार असतो तो रजोगुण होय.

परमात्म्याचे ज्ञान नसल्यामुळे सर्व दृश्य वस्तूंवर खरे प्रेम असते आणि पुन:जन्म नको असला तरी ज्याच्या जबरदस्तीने तो घ्यावा लागतो तो रजोगुण होय. रजोगुण हा असा आहे. मन आसक्तीत गुंतल्यामुळे तो जन्ममरण भोगायला लावतो. प्रपंचामध्ये त्याचा जोर असतो. तो भयंकर दु:ख भोगायला लावतो. रजोगुणामुळे वासना प्रपंचात गुंतून राहते. तेथून ती सुटण्यास भगवंताची भक्तीहाच खरा उपाय आहे. आपले मन भगवंताला अर्पून त्याच्यावर प्रेम करायला शिकावे. शबल रजोगुण संसारिक बनवतो तर शुद्ध रजोगुण भक्तीचा मार्ग दाखवतो.

आता रजोगुण हा तर सुटता सुटत नाही, संसाराची बंधने तर काही तुटत नाहीत, वासना तर प्रपंचात गुंतून राहते. यावर काय उपाय करावा! याला एकच आहे, तो म्हणजे भगवंताची भक्ती साधण्यास वैराग्य हवे, म्हणजे प्रपंच्यात मन आसक्त नसावे, हे जर साधलेले नसेल तर आपल्या शक्तीप्रमाणे भगवंताचे भजन करावे.

कायेने, वाचेने आणि मनाने पान, फूल, फळ व पाणी अगदी मनापासून ईश्वराला अर्पण करावे व सार्थक करून घ्यावे, आपणास शक्य असेल तेवढे दान करावे, पुण्यकर्म करावे. परंतु भगवंताशी अगदी अनन्य असावे. तसेच संसारामधील सुखदु:खे भोगीत असता फक्त भगवंताचेच चिंतन करावे. या दृश्य विश्वाच्या आधी आणि नंतर एक देवच शिल्लक उरतो. मध्येच तेवढी ही माया दिसते. म्हणून तिला खरी न मानता फक्त भगवंतावर पूर्ण भरवसा ठेवावा.

शुद्ध रजोगुण परमार्थाकडे नेणारा असतो हे ध्यानात ठेवावे. शुद्ध रजोगुणाच्या खुणा सत्त्वगुणात आढळतात. तोच संपूर्णपणे भगवंताच्या भक्तीचे मूळ आहे.

प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा

आर्थिक प्रगतीवर अनावश्यक प्रश्न

अलीकडेच, या आर्थिक वर्षाच्या पहिल्या तिमाहीतील जीडीपी आकडेवारी जाहीर झाल्यावर सरकार आणि अनेक अर्थतज्ज्ञांनी आनंद व्यक्त केला. ७.८% जीडीपी वाढीसह भारत पुन्हा एकदा जगातील सर्वात वेगाने वाढणारी अर्थव्यवस्था म्हणून उदयास आला. तथापि, ही आकडेवारी जाहीर होताच, काही निवृत्त नोकरशहांनी विशेषत: माजी अर्थसचिव सुभाषचंद्र गर्ग यांनी ही आकडेवारी चुकीची असल्याचा आरोप करत गदारोळ केला.

नवीनतम जीडीपी आकडेवारीनुसार सेवा, उत्पादन आणि बांधकाम यांसारखी क्षेत्रे वेगाने वाढत आहेत. वाढलेल्या उपभोगानेही जीडीपी वाढीस हातभार लावला. हे सर्वज्ञात आहे की, जी क्षेत्रे आज आर्थिक वाढीस हातभार लावतात, तीच क्षेत्रे दशकानंतरही वाढीला चालना देत राहतीलच असे नाही. म्हणूनच, दर दहा वर्षांनी जीडीपी अंदाजांवर आधारित क्षेत्रांची एक नवीन यादी प्रसिद्ध केली जाते. असे होण्याची ही पहिलीच वेळ नाही.

हे साधारणपणे दर दहा वर्षांनी घडते. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी आयएमएफ देखील हे मान्य करते. हे आश्चर्यकारक आहे की, निवृत्त नोकरशहांना हे साधे सत्य समजत नाही आणि ते जीडीपीच्या आकडेवारीबद्दल शंका व्यक्त करतात. जीडीपीच्या आकडेवारीवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करणारे निवृत्त नोकरशहा केवळ आपली निराशा व्यक्त करत आहेत, असे मानण्यास ठोस कारणे आहेत. विरोधकांकडून अपेक्षा नाही कौतुकाची, पण नोकरशहांनी समजून घेतले पाहिजे.

परदेश दौºयावर असलेल्या पंतप्रधान मोदींनी जीडीपीच्या आकडेवारीवर एका पोस्टमध्ये म्हटले होते की, ही आकडेवारी निराशावाद्यांसाठी एक धक्का आहे. हा विरोधी पक्षनेत्यांवर विशेषत: राहुल गांधींवर केलेला एक टोला होता, ज्यांनी अलीकडेच अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांच्या ‘भारतीय अर्थव्यवस्था मृत झाली आहे’ या दाव्याला पाठिंबा दिला होता. माजी नोकरशहांनी जीडीपीच्या आकडेवारीवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केल्यानंतर काँग्रेसने मोदी सरकारवर हल्लाबोल करत वास्तविक जीडीपी वाढ केवळ २.६ टक्के असल्याचा दावा केला. हा अंदाज हास्यास्पद आहे, कारण कोविडनंतर देशात झालेली प्रगती सर्वांनाच माहीत आहे.

ही प्रगती पाहता केवळ २.६ टक्के जीडीपी वाढीचा दावा असमर्थनीय आहे. जागतिक बँकेचे कार्यकारी संचालक नीलकंठ मिश्रा यांच्यासह इतर अर्थतज्ज्ञांनी जीडीपीची आकडेवारी अचूक असल्याचे ठामपणे सांगितले. त्यांनी सरकारच्या आकडेवारीला तथ्यांसह पाठिंबा दिला. नीलकंठ मिश्रा यांच्या मते दोन वेगवेगळ्या मालिकांमधील जीडीपीच्या आकडेवारीची तुलना करणे मुळातच चुकीचे आहे.

त्यांच्या मते नवीन जीडीपी मालिकेत आकडेवारी आणि कार्यपद्धती या दोन्हींमध्ये सुधारणा करण्यात आली आहे आणि सुधारित आधारभूत वर्षाची आकडेवारी नवीन अंदाजांच्या खूप आधीच प्रसिद्ध करण्यात आली होती. अखेर, आॅगस्टमध्ये कार आणि एसयूव्हीच्या विक्रीत ३५ टक्क्यांनी, दुचाकींच्या विक्रीत २० टक्क्यांहून अधिक आणि व्यावसायिक वाहनांच्या विक्रीत ४० टक्क्यांहून अधिक वाढ झाल्याचे दर्शवणारी आकडेवारी कोणी कशी नाकारू शकेल? हे लक्षात घेतले पाहिजे की, वाहन विक्रीची आकडेवारी सरकारकडून गोळा केली जात नाही. मजबूत कर संकलन, कर्जवाढीचा वेग आणि बांधकाम क्षेत्रातील सातत्यपूर्ण वाढ यांसारख्या ठोस निर्देशकांकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही.

हे देखील लक्षात घेण्यासारखे आहे की, जीडीपीची आकडेवारी जाहीर झाल्यानंतर, जपानच्या रेटिंग एजन्सीने JRC भारताचे सार्वभौम रेटिंग पूर्वीच्या BBB + वरून A - पर्यंत श्रेणीसुधारित केले. JRC सह इतर रेटिंग एजन्सी, भारतासह अनेक देशांसाठी रेटिंग जारी करतात. इतर कारणांव्यतिरिक्त हे रेटिंग देशाला परदेशी गुंतवणूक आकर्षित करण्यास मदत करते.

JRC ही जागतिक स्तरावर एक विश्वसनीय एजन्सी आहे आणि एखाद्या देशाला मिळालेले A- रेटिंग हे सूचित करते की, तो देश आर्थिक जबाबदारी जपण्यासाठी विश्वासार्ह आहे. हे देखील लक्षात घेतले पाहिजे की, गेल्या महिन्यात S&P आणि फिच या दोन इतर जागतिक रेटिंग एजन्सींनी देखील भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या सामर्थ्यावर प्रकाश टाकला होता. भारताची धोरणात्मक स्थिरता आणि पायाभूत सुविधांवरील प्रचंड खर्चाचा हवाला देत दोन्ही एजन्सींनी भारताला गुंतवणुकीसाठी एक योग्य ठिकाण म्हणून घोषित केले होते. जपानच्या क्रेडिट रेटिंग एजन्सीने भारताचे रेटिंग A- पर्यंत श्रेणीसुधारित करणे ही काही लहान गोष्ट नाही; हे एक महत्त्वपूर्ण पाऊल पुढे टाकण्यासारखे आहे.

१९८८ पासून भारत कधीही A श्रेणीत आलेला नाही. १९९०-९१ मध्ये भारत व्यवहार तोलाच्या संकटात सापडला होता, ज्यामुळे देशाच्या आर्थिक पतमानाला धक्का बसला. हे पतमान पुन्हा मिळवण्यासाठी देशाला बराच काळ लागला. आता हे पतमान आणखी मजबूत करणे आवश्यक आहे. रेटिंग एजन्सीकडून A रेटिंग मिळण्याचा अर्थ असा आहे की, भारतावरील जागतिक गुंतवणूकदारांचा विश्वास लक्षणीयरीत्या वाढला आहे. यामुळे देशात अधिक परदेशी गुंतवणूक येण्याची शक्यता वाढेल. परिणामी, रोजगाराच्या संधी वाढतील. या मजबूत रेटिंगमुळे भारत सरकार आणि भारतीय कंपन्यांना परदेशातून स्वस्त व्याजदरात कर्ज किंवा निधी मिळवणे शक्य होईल.

भारतीय बँकांचे अनुत्पादक कर्ज (एनपीए) कमी झाले असून, ते आता २ टक्क्यांपेक्षा कमी आहे, या वस्तुस्थितीमुळेही रेटिंगमध्ये सुधारणा झाली आहे. त्याचप्रमाणे वित्तीय तूट गेल्या वर्षीच्या ४.७ टक्क्यांवरून ४.४ टक्क्यांपर्यंत कमी झाली आहे. जीडीपीच्या अंदाजे ५६.१ टक्के असलेले केंद्र सरकारचे कर्ज आणखी कमी होण्याची अपेक्षा आहे. अनावश्यक अनुदान कमी करण्याचे आणि पायाभूत सुविधांमधील गुंतवणूक वाढवण्याचे सरकारचे प्रयत्न हे आर्थिक संसाधनांचे कार्यक्षम व्यवस्थापन दर्शवतात.

जर सरकारने कर्ज आणि खर्च नियंत्रणात ठेवले, तर जागतिक संस्था भारताचे मानांकन आणखी सुधारू शकतात. आता भारताचे मानांकन सुधारत असल्याने कोणाच्याही दृष्टिकोनातून अर्थव्यवस्थेचे मूल्यांकन करणे कठीण आहे. जीडीपीमधील घसरणीबद्दल बोलणे विचित्र आहे. जीडीपीच्या आकडेवारीबाबत नकारात्मक वातावरण निर्माण करणाºया नोकरशहांनी आणि काँग्रेस नेत्यांनी हे समजून घेतले पाहिजे की, रेटिंग एजन्सी अनेक मापदंडांच्या आधारे आपले रेटिंग ठरवतात.

माजी नोकरशहा आणि काँग्रेस नेते हे रेटिंग एजन्सींपेक्षा आर्थिक बाबींमध्ये स्वत:ला अधिक जाणकार सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करत आहेत का? सरकारने आकडेवारीमध्ये फेरफार करून कमी आर्थिक वाढ अतिरंजित केली, असे म्हणणे ही त्यांची निराशाच आहे, हे स्पष्ट आहे.

दशक दुसरा : समास चौथा : भक्ती निरूपण

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील मूर्खलक्षणनाम दुसºया दशकातील चौथ्या समासात भक्ती निरूपण केलेले आहे. यात त्यांनी भाग्याच्या चढत्या पाय‍ºया सांगितल्या आहेत. समर्थ म्हणतात की, अनेक जन्मी जी सत्कर्मे केली त्यांचे फळ म्हणून हा नरदेह आपल्याला मिळतो. त्यामध्ये भाग्य फळले तरच माणूस सन्मार्गास लागतो. आधी नरदेह हे भाग्य, त्यात ब्राह्मण, त्यावर स्नानसंध्या, त्यावर उत्तम वासना, त्यावर भगवंताचे भजन, या गोष्टी पूर्वपुण्याईने घडतात. भगवंताची भक्ती ही उत्तमच पण त्यात संतांचा समागम मिळणे हे त्याहून उत्तम होय. अशा रीतीने आयुष्याचा काळ सार्थकी लागतो. हाच सर्वश्रेष्ठ लाभ समजावा. अंतर्यामी भगवंताबद्दल खरे प्रेम आणि बाहेर संगतीला भक्तांचा समूह असावा. मग कुठे उत्सव होऊन जेव्हा अखंड हरिकथा चालते त्याने भगवंताचे प्रेम दुप्पट वाढते.

समर्थ सांगतात की, या जन्मात आत्महित साधण्यासाठी काय काय उपयोगी पडते त्याचे वर्णन आता करतो. आपल्याला नरदेह मिळाला आहे. काही तरी त्याचे सार्थक करून घ्यावे. तसे केले तर अति दुर्लभ असणारा परलोक प्राप्त होतो. यथासांग ब्रह्मकर्म करावे किंवा दया, दान, धर्म करावा किंवा सोपे असे भगवंताचे भजन करावे. पश्चात्तापाने संसाराचा त्याग करावा किंवा भक्तीच्या मार्गास लागावे किंवा संतांचा समागम करावा.

अनेक शास्त्रांचा खोल अभ्यास करावा किंवा तीर्थयात्रा तरी कराव्यात किंवा पापक्षय होण्यासाठी चांगली पुरश्चरणे करावी. अथवा परोपकार करावा किंवा ज्ञानमार्गाचा विचार करावा किंवा संत आणि सद्गुरू यांच्याकडून ऐकलेल्या प्रवचनांतील सारासार शोधून पाहावे. वेदांची आज्ञा पालवी, कर्मकांड पाळावे, उपासना करावी, म्हणजे ज्ञान प्राप्त करून घेण्याचा अधिकार येतो, पात्रता येते. कायेने, वाचेने आणि मनाने, तसेच पान, फूल, फळ किंवा पाणी यापैकी कशाने तरी भगवंताची पूजा करावी आणि सार्थक करून घ्यावे.

समर्थ म्हणतात की, जन्मास येऊन जर आत्महित साधले नाही तर ते जगणे मृतप्राय समजावे. आपण मनुष्य म्हणून जन्मास आलो त्याचे काही तरी फळ पदरात पाडून घ्यावे. असे जर केले नाही तर जन्म आपला वाया जातो आणि आपला देह केवळ भूमिभार होतो. काही तरी आत्महित करून घ्यावे हेच या नरदेहाला अत्यंत योग्य आहे. आपली शक्ती असेल त्याप्रमाणे आपले मन आणि धन आपण भगवंताकडे लावावे.

यापैकी काहीच मनावर घेऊन जो करीत नाही तो जगात जिवंत असून मेल्यासारखे जगतो. जन्म घेऊन त्याने आपल्या आईला उगाच कष्ट दिले. अशा प्रकारची जिवंत असून मेल्याप्रमाणे जगणारी माणसे कशी असतात त्यांचे वर्णन येथे समर्थ करतात. त्यांच्यापाशी स्नान, संध्या, भजन, देवपूजा, मंत्र, जप, ध्यान आणि मानसपूजा यांपैकी काहीच नसते. भक्ती, प्रेम, निष्ठा, नेम, देव, धर्म, पाहुणा यांपैकी काहीच नसते. सद्बुद्धी, सद्गुण, हरिकथाश्रवण, अध्यात्मनिरूपण, यांपैकी काहीच नसते. त्यांच्यापाशी भल्यांची संगती नाही, शुद्ध, चित्तवृत्ती नाही, खोट्या गर्वामुळे, अहंकारामुळे त्यांना मोक्षाची प्राप्ती होत नाही. नीती, न्याय, पुण्याचा उपाय, परलोकाची सोय आणि योग्य अयोग्य कृतीबद्दल विचार यापैकी काहीच नसते. विद्या, वैभव, चातुर्याचा विलास, कला व सुंदर सरस्वतीचा वाग्विलास यापैकी काहीच नसते. शांती, क्षमा, दीक्षा, म्हणजे एखादे घेतलेले व्रत, मैत्री, शुभ व अशुभ यांचा विवेक आणि साधना यापैकी काहीच नसते.

पावित्र्य, स्वधर्माचरण, सदाचार, सद्विचार, इहलोक आणि परलोक यांपैकी काहीच नसते. त्याच्यापाशी फक्त मनाला येईल त्याप्रमाणे वागण्याची स्वच्छंदता असते. कर्म, उपासना, ज्ञान, वैराग्य, योग, धारिष्ट, यापैकी काहीच आढळत नाही.

समर्थ पुढे सांगतात की, विरक्ती, त्याग, समता, उत्तम लक्षणे आणि परमेश्वराबद्दल आदर किंवा प्रेम यापैकी काहीच नसते. त्याला दुस‍ºयाचा गुण पाहून संतोष वाटत नाही, परोपकार केल्याने होणारे सुख नाही, त्याच्या अंतर्यामी हृदयामध्ये भगवंताच्या भक्तीचा लेशदेखील आढळत नाही.

रामदास स्वामी या समासात सांगतात की, अशी अपवित्र माणसे टाळावीत. भक्ती घडविण्यास पुण्य लागते. अशा तºहेची माणसे पाहिली म्हणजे ती जिवंत प्रेतासारखी वाटतात. पवित्र माणसाने त्यांच्याशी बोलू सुद्धा नये. ज्याच्यापाशी हवी तेवढी पुण्यसामग्री असते त्यालाच भगवंताची भक्ती घडते. जे जसे वागतात, कर्म करतात तसेच त्यांना त्याचे फळ मिळते. याठिकाणी मुर्खलक्षणनाम दुसºया दशकातील चौथ्या समासाची ते समाप्ती करतात.

प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा

अर्थव्यवस्थेची ताकद

३१ आॅगस्ट रोजी आर्थिक वर्ष २०२६-२७ च्या पहिल्या तिमाहीतील विकासाची आकडेवारी जाहीर झाल्यानंतर भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या स्थितीबद्दल बरीच चर्चा सुरू आहे. शैक्षणिक समुदायाच्या एका गटाने या आकडेवारीवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे. त्यांच्या मते राष्ट्रीय उत्पन्न आणि जीडीपीची गणना करण्यासाठी वापरल्या जाणाºया पद्धतीमध्ये काही समस्या आहेत, ज्यामुळे त्यांच्या विश्वासार्हतेवर शंका निर्माण होते. याची चौकशी होणे आवश्यक आहे.

आर्थिक वर्ष २०२६-२७च्या पहिल्या तिमाहीत नोंदवलेली ७.८ टक्के वास्तविक जीडीपी वाढ ही प्रमुख आणि सातत्याने उपलब्ध असलेल्या आर्थिक निर्देशांकांच्या भक्कम आधाराने झाली आहे. हे निर्देशांक आर्थिक विस्ताराची मजबुती दर्शवतात. उदाहरणार्थ, व्यावसायिक वाहनांच्या विक्रीत १८.३ टक्क्यांनी वाढ झाली, जे मजबूत मालवाहतूक आणि व्यावसायिक मागणी दर्शवते. भविष्यातील मागणी वाढीच्या अपेक्षेने कंपन्या त्यांच्या वाहनांचा ताफा वाढवत आहेत. गुंतवणुकीतही लक्षणीय वाढ दिसून येत आहे. भांडवली वस्तूंचे उत्पादन १५.२ टक्क्यांनी वाढले, तर यंत्रसामग्री आणि उपकरणांच्या आयातीत ५१.५ टक्क्यांनी मोठी वाढ झाली.

सिमेंट उत्पादन, तयार पोलादाचा वापर आणि पायाभूत सुविधा व बांधकाम साहित्याच्या उत्पादनातही मोठी वाढ दिसून आली. तयार होणाºया ई-वे बिलांची संख्या दुहेरी अंकात वाढत राहिली. जीएसटी दरांमध्ये मोठे बदल आणि सुसूत्रीकरणानंतर एकूण जीएसटी संकलनात ८.४ टक्क्यांनी वाढ झाली. एकत्रितपणे पाहता, हे निर्देशक सूचित करतात की, वास्तविक आर्थिक क्रियाकलाप मजबूत आहे आणि आर्थिक वाढ सर्वसमावेशक आहे. पहिल्या तिमाहीतील वाहनांच्या जोरदार विक्रीवरून असे दिसून येते की, वैयक्तिक पसंती आणि गरजांवर खर्च वाढला आहे, ज्यामुळे मागणीला चालना मिळाली आहे. कृषी, उद्योग आणि सेवा क्षेत्रांमध्ये बँक पतपुरवठ्यात लक्षणीय वाढ झाली आहे. मजबूत गुंतवणूक, स्थिर उपभोग, मालवाहतुकीतील वाढ आणि वाढलेला बँक पतपुरवठा यांचा एकत्रित परिणाम हे दर्शवतो की, ही आर्थिक वाढ शाश्वत आहे.

वाढीबद्दलच्या साशंकतेचा एक पैलू जीडीपी डिफ्लेटरशी संबंधित आहे, म्हणजेच चालू किमतींवरील जीडीपी आणि स्थिर किमतींवरील जीडीपी यांच्यातील किंमत समायोजन. आधारभूत वर्ष बदलताना गणना पद्धतीत लक्षणीय सुधारणा केल्यानंतरही ही चिंता कायम आहे. पहिल्या तिमाहीच्या निकालानंतर जीडीपी डिफ्लेटरबाबत उपस्थित केलेला सर्वात महत्त्वाचा तांत्रिक प्रश्न याच मुद्द्याशी संबंधित आहे. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर स्वीकारलेल्या सर्वोत्तम पद्धतींनुसार, सुधारित राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या आकडेवारीत आता किमती समायोजित करण्यासाठी घाऊक किंमत निर्देशांकाऐवजी नवीन उत्पादक किंमत निर्देशांकाचा वापर केला जातो. तथापि, चलनघट पद्धत आणि किंमत डेटाचा स्रोत या दोन्हीमध्ये एकाच वेळी झालेल्या बदलामुळे जीडीपी डिफ्लेटरमधील अलीकडील बदलांचा अर्थ लावणे काहीसे कठीण झाले आहे. पहिल्या तिमाहीची आकडेवारी प्रसिद्ध झाल्यानंतर झालेल्या चर्चेतही यावर प्रकाश टाकण्यात आला.

भारताने उत्पादन क्षेत्रासाठी ‘डबल डिफ्लेशन’ पद्धत अवलंबली आहे. या पद्धतीत उत्पादन आणि उत्पादनात वापरल्या जाणाºया वस्तू व सेवा (मध्यवर्ती उपभोग) यांच्या किमतींमधील बदल स्वतंत्रपणे समायोजित केले जातात. या दोन वास्तविक किमतींमधील फरकाचा उपयोग नंतर वास्तविक सकल मूल्यवर्धित काढण्यासाठी केला जातो. राष्ट्रीय उत्पन्नाची गणना करण्यासाठी जगभरात वापरली जाणारी ही सर्वोत्तम पद्धत मानली जाते. जेव्हा उत्पादनात वापरल्या जाणाºया कच्च्या मालाच्या किमती तयार उत्पादनांच्या किमतींपेक्षा अधिक वेगाने वाढतात, तेव्हा चालू किमतींवरील GVA वाढ ही वास्तविक  GVA वाढीपेक्षा कमी असू शकते. उत्पादन आणि कच्चा माल या दोन्हींच्या किमती वाढत असतानाही, सूचित GVA अवस्फीतीकारक नकारात्मक असू शकतो.

विकसित देशांमध्येही दुहेरी अवस्फीतीकारक पद्धत वापरताना असेच परिणाम दिसून आले आहेत. चालू आर्थिक वर्षाच्या पहिल्या तिमाहीत कच्च्या मालाच्या किमतींमधील वाढ तयार उत्पादनांच्या किमतींपेक्षा जास्त होती, ज्यामुळे GVA अवस्फीतीकारक कमी झाला. शिवाय, काही सेवा क्षेत्रांमधील अत्यंत कमी दरवाढीमुळे GVA अवस्फीतीकारक आणि सर्वसाधारण CPI व WPI यांच्यातील तफावत आणखी वाढली. स्थिर किमतींवरील GVA चे अंदाज सामान्य किंवा एकत्रित किंमत निर्देशांकांवर आधारित नसतात.

विविध प्रकारच्या उत्पादनासाठी आणि निविष्ठांसाठी ३०० हून अधिक उत्पादक किंमत आणि इतर किंमत निर्देशांकांची काळजीपूर्वक गणना केली जाते. त्यामुळे काही मोजक्या विलग आणि व्यापक माहितीच्या आधारे या GVA अंदाजांवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करणे अनुचित आहे. यामुळे अधिक पारदर्शक आणि कार्यक्षम बनवण्यासाठी सातत्याने सुधारणा करण्यात आलेल्या सांख्यिकीय प्रणालीबद्दल जनतेची दिशाभूल होऊ शकते.

एका अभ्यासाने भारताचे राष्ट्रीय उत्पन्न मोजण्यासाठी वापरल्या जाणाºया पद्धतीवर अयोग्यरीत्या प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे. त्यात असे म्हटले आहे की, भारताची प्रत्यक्ष कामगिरी आणि एका काल्पनिक तुलनात्मक देशाची कामगिरी यांमधील तफावत ही GDP वाढीच्या कथित अतिअंदाजामुळे आहे. दिलेली व्याख्या ही खरोखरच एक ‘किमान मर्यादा’ आहे, परंतु जीडीपीची गणना करण्यासाठी वापरल्या जाणाºया पद्धतीमधील दोष नेमका कुठे आहे, हे ती स्पष्ट करत नाही. आर्थिक मूल्यांकनाच्या कोणत्याही प्रणालीवरील टीका स्वागतार्ह आहे, कारण त्यामुळे सुधारणांच्या दिशेबद्दल स्पष्टता येऊ शकते, परंतु दिशाभूल करणारी निरीक्षणे आणि सोयीस्कर निष्कर्षांद्वारे हे शक्य नाही, विशेषत: जेव्हा अर्थव्यवस्थेची जवळपास सर्व प्रमुख क्षेत्रे विकासाची चिन्हे दर्शवत आहेत, अशावेळी विरोधकांकडून होणारी टीका ही चुकीची आहे.

दशक दुसरा : समास तिसरा : कुविद्या लक्षण

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील मूर्खलक्षणनाम या दुसºया दशकातील तिसºया समासात कुविद्या लक्षणे सांगितली आहेत. सुसंस्कृत माणसास न शोभणारी ही लक्षणे आहेत, एवढे ध्यानात ठेवावे. म्हणजे त्याचे अधिक वर्णन किंवा वर्गीकरण करायची जरुरी नाही. ती अतिशय हीन व वाईट लक्षणे आहेत. माणसाने त्यांचा त्याग करावा. ती ऐकली म्हणजे त्याचा त्याग घडतो. कुविद्येचा माणूस कसा असतो ते समर्थ येथे सांगतात. जन्मास येऊन तो स्वत:चे नुकसान करून घेतो. येथे सांगितलेल्या लक्षणांवरून तो ओळखता येईल. कुविद्येच्या माणसाच्या अंगी खूप अवगुण असतात. या कारणासाठी कोणी स्पष्ट उपदेश करू लागला तर त्याला तो आवडत नाही.

भगवद्गीतेतील सोळाव्या अध्यायातील चौथ्या ओवीचा अर्थ असा आहे की, दंभ, दर्प, अभिमान, क्रोध, कठोरपणा आणि चांगल्या कुटुंबात जन्म घेऊन अज्ञान असणे, ही आसुरी संपत्ती आहे. याचाच विस्तार समर्थ येथे करतात. ते म्हणतात की, काम, क्रोध, मद, मत्सर, लोभ, दंभ, तिरस्कार, गर्व, ताठा, अहंकार, द्वेष, विषाद, विकल्प, आशा, ममता, तृष्णा, कल्पना, चिंता, अहंता, कामना, भावना, असूया, अविद्या, वासना, अतृप्ती, लोलंगता, इच्छा, वांछा, चिकित्सा, निंदा, अनीती, गुंडगिरी, सदा मस्ती, अभिमान, अवज्ञा, विपत्ती, आपदा, दुर्वृत्ती, दुर्वासना, स्पर्धा, खटपट, अस्वस्थता, त‍ºहेवाईकपणा, कसे तरी काम उरकायची घाई, वटवट, सदा तक्रार करायची सवय आणि उलटेसुलटे करायचा स्वभाव या लक्षणांनी प्रगट होणारी कुविद्या म्हणजे मोठा रोगच आहे.

कुविद्येचा माणूस कुरूप असून हीन लक्षणी, अशक्त असून दुर्जन आणि दरिद्री असून, अतिशय कंजुष असतो. तो आळशी असून खादाड, दुर्बळ असून लाथा झाडणारा आणि फटकून वागणारा असून, अतिशय लबाड असतो, तो मूर्ख असून तापट, वेडपट असून वाचाळ आणि खोटा असून, अतिशय बोलका असतो. कुविद्येचा माणूस असा असतो की, स्वत:ला कळत नाही पण दुस‍ºयाचे ऐकत नाही, स्वत:ला येत नाही पण दुस‍ºयाकडून शिकत नाही आणि स्वत: करीत नाही पण अभ्यासदृष्टीने निरीक्षणही करीत नाही.

समर्थ या समासात सांगतात, तो अज्ञानी असून अविश्वासी, भलतेसलते अर्थ करणारा असून दोषी आणि स्वत: अभक्त असून भक्तांचा द्वेष करणारा असतो. तो पापी असून निंदक, दु:खी असून दुस‍ºयाचा घात करणारा आणि स्वत: क्लेश भोगीत असून अतिशय निर्दय असतो. तो हीन असून ढोंगी, रोगी असून वाईट कर्मे करणारा आणि कंजुष असून अधर्मांत रमणा‍ºया वासनेचा असतो. तो हीन देहाचा असून मोठा अभिमानी, वाह्यात असून फाटे फोडणारा. अर्थहीन बडबडणारा आणि स्वत: दुर्दैवी असून लोकांना ज्ञान सांगणारा असतो. तो भित्रा असून उद्धट, बेकार असून डौल मिरविणारा आणि डरपोक असून पराक्रमाच्या बाता मारणारा असतो. तो कमी दर्जाचा असून गर्विष्ठ, विषयासक्त असून व्यसनी आणि द्वेष करणारा असून अतिशय भ्रष्ट असतो. तो मोठा अभिमानी असून बंधन न पाळणारा, पैशांची ओढाताण असून दुष्ट वृत्तीचा आणि ढोंगी असून, अतिशय उच्छृंखल असतो.

समर्थ पुढे सांगतात की, तो वाईट असून विकारधीन, खोटा असून अनुपकारी आणि स्वत: हीन लक्षणी असून इतरांचा अतिशय तिरस्कार करतो. तो बुद्धी बेताची असून वाद करणारा, भिका‍ºयासारखा असून टोचून बोलणारा आणि धूर्त किंवा कपटी असून वाईट शब्दांनी दुस‍ºयास दु:ख देणारा असतो. तो मनाला बोचेल असे बोलणारा, अंगावर ओरडून बोलणारा, कपटाने बोलणारा, संशयाने बोलणारा, दु:ख होईल असे बोलणारा, झोंबेल असे बोलणारा क्रूर, निर्दय, दुष्ट माणूस असतो. तो दुस‍ºयाचे व्यंग बोलणारा, घातकी बोलणारा, अशुभ बोलणारा, क्षणोक्षणी बोलणे बदलणारा, द्वेषाने बोलणारा, खोटे बोलणारा आणि धिक्कार करून बोलणारा असतो. तो कपटी, वाकड्या बुद्धीचा, आतल्या गाठीचा, क्षुद्र मनाचा, अंगचोर, द्वाड, रागीट, पापद्रव्य असलेला आणि अतिशय टवाळखोर असतो.

कुलक्षणी माणूस हा तो तापट, तामसी अविचारी, पापी, अनर्थ करणारा, फेफ‍ºया आणि अंगांत भूत, समंध यांचा संचार होणारा असा असतो. तो आत्मघातकी, स्त्रीघातकी, गायघातकी, ब्राह्मणघातकी, मातृघातकी, पितृघातकी, महापापी आणि भ्रष्ट असतो. तो सर्व दृष्टीने कमी, अयोग्य, वाईट तर्क करणारा, मित्रद्रोही विश्वासघातकी, कृतघ्न, परस्त्रीशी रमणारा, नरकाला जाण्यास योग्य, आततायी आणि बडबड्या असतो.

या समासात स्वामी पुढे सांगतात की, तो संशयी, भांडण, झगडा करणारा, कलहप्रिय, अधर्माने वागणारा, जनराहाटी मोडणारा, सदैव शोक करणारा, चहाडखोर, व्यसनी, भेद उत्पन्न करणारा आणि मोठा हट्टी असतो. तो खोडकर, अपयशी, घाणेरडा, लोकांना चाळवणारा, कवडीचुंबक, लोचट, स्वार्थी, हावरा, स्वैर वर्तनाचा, घट्ट मुठीचा म्हणजे परोपकारासाठी काही न देणारा, शिरजोर आणि दुस‍ºयाचे चांगले न पाहू शकणारा असतो. तो लबाड, मठ्ठ, भित्रा, बेपर्वा, लुडबुड्या, लफंगा, उन्मत्त, पाखंडी, चोर आणि दुस‍ºयाची वस्तू लांबविणारा असतो. तो साहसी, स्वैर, उच्छृंखल, चटोर, चावट, गाजावाजा करणारा, थोतांड रचणारा, उद्धट, विषयासक्त, स्वजातीतून भ्रष्ट झालेला आणि वाईट बुद्धीचा असतो. तो मारेकरी लुटारू, दरोडेखोर, घरांना खणती लावून धन शोधणारा, घातकी, भोंदू, परस्त्रीशी रमणारा, भूल देऊन भुरळ पाडणारा आणि चेटूक करणारा असतो. तो नि:शंक, बेशरम, कळलाव्या, निरुद्योगी, पुष्ट, धटिंगण, उर्मट, चिवट, अक्षरशत्रु म्हणजे अगदी अशिक्षित, खट्याळ, नाटकी, सर्वांशी भांडणारा आणि विकारधीन असतो.

कुलक्षणी कोण हे सांगताना समर्थ पुढे सांगतात की, तो उतावळा, उगीच आळ घेणारा, अनाचारी, आंधळा, पांगळा, खोकल्याने बेजार झालेला, थोटा, बहिरा, दमेकरी असून देखील अभिमान सोडीत नाही. तो विद्याहीन, वैभवहीन, कुळहीन, लक्ष्मीहीन, शक्तिहीन, सामर्थ्यहीन, भाग्यहीन, भिकारी, बळहीन, कळाहीन, मुद्राहीन, दीक्षाहीन, लक्षणहीन, लावण्यहीन, अंगहीन, विद्रूप, उक्तीहीन, बुद्धिहीन, आचारहीन, विचारहीन, क्रियाहीन, सत्वहीन, विवेकहीन, संशयी, भक्तिहीन, भावहीन, ज्ञानहीन, वैराग्यहीन, शांतिहीन, क्षमाहीन, सर्वहीन व क्षुल्लक असतो. त्याला वेळ कळत नाही, प्रसंग कळत नाही, अभ्यास कळत नाही, लोकांचे आर्जव करणे कळत नाही, मैत्री कशी करावी ते कळत नाही, सारांश त्याला काहीच कळत नाही, असा तो अभागी असतो.

असे अनेक प्रकारचे दोष त्याच्या ठिकाणी असतात. वाईट लक्षणांचे तो कोठारच असतो. कुविद्येचा माणूस वाचकांनी याप्रमाणे ओळखावा. आतापर्यंत सांगितलेली कुविद्येची लक्षणे ऐकावी व ऐकून ती टाकावी. उगीच अभिमानाने इरेस पडून वाईट लक्षणे न सोडण्याचा हट्ट धरणे योग्य नाही.

प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा

मनुस्मृती ही भारताची कायदेशीर संहीता नाहीच

पंधरा दिवसांपूर्वी पुण्यातील एका कार्यक्रमात राहुल गांधी यांनी मनुस्मृतीचा हवाला देत, स्त्रीच्या कौटुंबिक भूमिकेशी संबंधित एका कायद्याला स्त्रीविरोधी म्हटले. पितृसत्ताक विचारांचे प्रतीक म्हणून संबोधून, त्यांनी भाजप आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाला लक्ष्य केले. मनुस्मृतीचे स्वत:चे ऐतिहासिक महत्त्व आहे, परंतु सध्याच्या कायदेशीर व्यवस्थेत तिची कोणतीही भूमिका नाही. तो केवळ भारतीय सामाजिक इतिहासाचा एक ग्रंथ आहे. आज, ती भारताची कायदेशीर संहिता राहिलेली नाही. संविधान नागरिकांचे हक्क निश्चित करते. सरकार संसद आणि न्यायपालिकेद्वारे चालवले जाते. आजच्या स्त्रियांच्या स्थितीसाठी थेट मनुस्मृतीला दोष देणे ही इतिहासाची अत्यंत वरवरची समज आहे. कोणत्याही धार्मिक ग्रंथाला आधुनिक संसदेने पारित केलेला कायदा मानणे ही एक ऐतिहासिक चूक आहे. यातून राहुल गांधींचे अज्ञान आणि पोरकटपणा सिद्ध झालेला आहे.

१७९४ मध्ये सर विल्यम जोन्स यांनी मनुस्मृतीचा इंग्रजीमध्ये अनुवाद केला. वसाहतवादी राजवटीने हिंदू कायदा समजून घेण्यासाठी तिला प्राथमिक स्रोत बनवले. ब्रिटिशांनी स्थानिक परंपरा आणि चालीरीतींपेक्षा ग्रंथ-केंद्रित प्रणालीला प्रोत्साहन दिले. त्यामुळे वसाहतवादी अर्थ आणि प्राचीन सामाजिक संदर्भ वेगळे केले पाहिजेत. मनुस्मृतीवर चर्चा करताना, तिचा ग्रंथात्मक इतिहास समजून घेणे आवश्यक आहे. तिच्या हस्तलिखितांमधील मजकूर भिन्नता आणि प्रक्षेपांवर विद्वानांमध्ये नेहमीच मतभेद राहिले आहेत. एकाच वादग्रस्त श्लोकाला अंतिम सत्य मानणे घाईचे आहे. गैरसोयीच्या तरतुदींना केवळ प्रक्षिप्त किंवा नंतर जोडलेल्या गोष्टी म्हणून फेटाळून लावणेही चुकीचे ठरेल.

इतिहासकाराचे काम स्वत:च्या पसंतीनुसार ग्रंथाची निवड करणे नाही. त्या ग्रंथाचे त्याच्या काळाच्या आणि संदर्भाच्या संदर्भात परीक्षण करणे ही त्याची जबाबदारी आहे. भारतीय समाजाचा इतिहास केवळ ग्रंथांवर आधारित नव्हता. या ग्रंथांसोबतच लोकरीती आणि प्रादेशिक परंपरादेखील अस्तित्वात होत्या. एखाद्या ग्रंथातील लिखित कायदे आणि समाजाचे वर्तन नेहमीच सुसंगत नसतात. मनुस्मृती स्त्रियांच्या स्वातंत्र्यावर मर्यादा घालत असली तरी, ती स्त्रियांच्या संपत्ती आणि कुटुंबाच्या हक्कांनाही मान्यता देते. तिचे मूल्यांकन एकतर्फी असू शकत नाही. तिला आधुनिक हक्कांचा जाहीरनामा किंवा शोषणाचा दस्तऐवज म्हणूनही मानता येणार नाही.

भारतीय संस्कृतीचा अनुभव विशाल आहे. ऋग्वेदात लोपामुद्रा, घोष आणि अपाला यांसारख्या ऋषीमुनींची स्तोत्रे आहेत. उपनिषदांमध्ये गार्गी आणि मैत्रेयी यांचे तात्विक प्रश्न आहेत. गार्गी आणि यज्ञवल्क्य यांच्यातील वादविवाद हा आपल्या बौद्धिक जागृतीचा पुरावा आहे. मनुस्मृतीमधील एक कायदा संपूर्ण संस्कृतीची व्याख्या करू शकत नाही. प्राचीन कायद्यांना थेट सध्याच्या राजकारणाशी जोडणे हे तर्कहीन आहे. सध्याच्या सरकारवर त्यांच्या धोरणांच्या, निर्णयांच्या आणि कृतींच्या आधारावर टीका केली पाहिजे. सध्याच्या सरकारच्या धोरणांचा आधार एक प्राचीन ग्रंथ आहे हे सिद्ध करण्यासाठी ठोस पुराव्याची गरज आहे. केवळ राजकीय आरोप पुरेसे नाहीत.

राहुल गांधी निवडणुकीच्या काळात मंदिरे आणि धार्मिक चिन्हांबाबत सहज वावरताना दिसतात. ते निवडणुकीच्या राजकारणातून बाहेर पडताच, परंपरांवर तीव्र हल्ले होतात. राजकीय वातावरणानुसार श्रद्धा बदलू शकत नाही. महिलांचा सन्मान आणि स्वातंत्र्य ही कोणत्याही एका धर्माची किंवा पंथाची बाब नाही. ती वैश्विक घटनात्मक मूल्ये आहेत. याच निकषाची तिहेरी तलाकच्या मुद्द्यावर चाचणी झाली. २०१९ मध्ये काँग्रेसने तिहेरी तलाकला शिक्षापात्र ठरवणाºया कायद्याला विरोध केला होता. जर महिलांचा सन्मान आणि स्वातंत्र्य ही वैश्विक मूल्ये असतील, तर त्यांच्या संरक्षणाचे निकषही वैश्विक असले पाहिजेत. जर एखादी प्रथा केवळ हिंदू परंपरेशी जोडलेली आहे म्हणून तिच्यावर होणारी टीका तीव्र असेल आणि तीच तीव्रता इतरत्र कमी होत असेल, तर प्रश्न उपस्थित होणे स्वाभाविक आहे. घटनात्मकतेचा अर्थ सोयीसाठी मापदंड बदलणे असा नाही.

महिला सक्षमीकरणाची खरी कसोटी आजच्या राजकीय आणि सामाजिक सहभागात आहे. २०२३चा नारी शक्ती वंदन कायदा हे या दिशेने टाकलेले एक मोठे पाऊल आहे. द्रौपदी मुर्मू यांच्यापासून ते राष्ट्रपतीपदापर्यंत, लष्कर, न्यायपालिका आणि अर्थव्यवस्थेतील महिलांची वाढती भूमिका बदलत्या भारताचे चित्र दर्शवते. हा भारत आपल्या भूतकाळाशी संलग्न आहे, पण त्याचा ओलीस बनत नाही. महिलांच्या प्रश्नाला केवळ मनुस्मृतीपुरते मर्यादित ठेवणे म्हणजे समस्येला संकुचित करणे ठरेल. आज शिक्षण, रोजगार, सुरक्षा आणि राजकीय प्रतिनिधीत्व हे केंद्रीय मुद्दे आहेत. राजकीय पक्षांनी या मुद्द्यांवर ठोस धोरणे तयार केली पाहिजेत. भूतकाळाचा निषेध करणे सोपे आहे.

वर्तमान बदलणे ही एक कठीण जबाबदारी आहे. हिंदू समाजात सुधारणेची गरज ओळखणे आणि संपूर्ण परंपरेला आव्हान देणे या दोन भिन्न गोष्टी आहेत. भारतीय समाजाने राजा राममोहन रॉय, स्वामी दयानंद आणि स्वामी विवेकानंद यांसारख्या सुधारकांना स्वत:मधूनच जन्म दिला. परंपरेची शक्ती आत्मपरीक्षणात असते. सुधारणा ही परंपरेला विरोध करून नव्हे, तर तिच्या आतूनच शक्य आहे. मनुस्मृतीवरील चर्चेत दोन टोकाची भूमिका टाळली पाहिजे. ना आंधळा पाठिंबा योग्य आहे, ना एकाच श्लोकाच्या आधारावर संपूर्ण संस्कृतीला दोष देणे योग्य आहे. संस्कृती तिच्या उपलब्धी आणि मर्यादा या दोन्हींच्या संदर्भात समजून घेतली पाहिजे.

राहुल गांधींनी भारतीय संस्कृतीकडे ते कसे पाहतात हे स्पष्ट केले पाहिजे. त्यांना हिंदू परंपरेत केवळ ठराविक साचे दिसतात, की त्यात आत्म-सुधारणेची क्षमताही दिसते? संविधान आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्यातील संबंध ते कसे समजून घेतात? या प्रश्नांची उत्तरे एका घोषवाक्यात मिळू शकतात. ते या मागण्या मान्य करणार नाहीत. त्यांना एका स्पष्ट वैचारिक तत्त्वज्ञानाची गरज आहे. जर सुधारणांची चर्चा होत असेल, तर ती समान निकषांवर झाली पाहिजे. जर राजकारण होत असेल, तर ते स्पष्ट विचारांनी झाले पाहिजे. ही चर्चा मनुस्मृतीच्या पलीकडची आहे. आपण आपला इतिहास कसा वाचतो आणि कोणत्या शहाणपणाने वर्तमानात बदल घडवतो, हे यातूनच ठरेल. भारताला भूतकाळाबद्दलच्या आंधळ्या अभिमानाची किंवा त्याबद्दलच्या अपराधीपणाच्या भावनेची गरज नाही. देशाला इतिहासाची जाणीव, आत्मपरीक्षण आणि संविधानावरील अढळ श्रद्धेची गरज आहे. सभ्यतेचा आत्मविश्वास हा भूतकाळाची लाज बाळगण्यात नसून, तो समजून घेऊन पुढे जाण्यात आहे.