लोकप्रतिनिधीत्व कायद्यात दुरुस्तीची मागणी

मतदार याद्यांच्या विशेष सखोल पुनरावलोकनाचा मुद्दा सध्या चर्चेत आहे. निवडणूक आयोगाला संविधानाच्या अनुच्छेद ३२४, लोकप्रतिनिधित्व कायदा (१९५०)च्या कलम २१ आणि मतदार नोंदणी नियम (१९६०)च्या नियम २५(१) अंतर्गत हा अधिकार आहे. आयोग तीन प्रकारे पुनरावलोकन करू शकतो. सर्वसाधारण सुधारणा, विशेष सुधारणा आणि विशेष सखोल सुधारणांद्वारे मृत, दुबार किंवा हस्तांतरित मतदारांची नावे मतदार यादीतून काढून नवीन मतदारांची नावे समाविष्ट केली जातात. विशेष सखोल सुधारणांमुळे संपूर्णपणे नवीन मतदार यादी तयार होत असल्याने, त्यामुळे अधिक समस्या निर्माण होतात. बीएलओ(इछड)????सारख्या तळागाळातील कर्मचाºयांकडून चुका होतात, परंतु त्यांना मतचोरीचे कारण मानणे चुकीचे आहे. तथापि, काही पक्षांनी राजकीय फायद्यासाठी मतचोरीचा हा वृत्तांत पसरवला आहे.

निवडणूक आयोग वर्षातून चार वेळा - १ जानेवारी, १ एप्रिल, १ जुलै आणि १ आॅक्टोबर रोजी १८ वर्षे पूर्ण झालेल्या नागरिकांची मतदार म्हणून नोंदणी करतो. एखादा नागरिक १७ वर्षांचा असला तरी तो नोंदणी करू शकतो, जेणेकरून १८ वर्षांचा झाल्यावर त्याचे नाव आपोआप मतदार यादीत समाविष्ट होईल. त्यामुळे तरुणांनी कोणत्याही गैरसमजांना बळी पडू नये. तथापि, जर एखाद्याचे नाव मतदार यादीतून वगळले गेले असेल, तर ते फॉर्म ६ भरून त्यांच्या भागातील बीएलओमार्फत आपले नाव समाविष्ट करून घेऊ शकतात. निवडणुका सुरू झाल्या असल्या तरी, उमेदवारी अर्ज भरण्याच्या अंतिम तारखेपर्यंत मतदार यादीत आपली नावे समाविष्ट करू शकतात.

निवडणूक आयोग मतदार याद्या अद्ययावत करण्यासाठी आणि महिला, ८५ वर्षांवरील मतदार, दिव्यांग व्यक्ती व इतर पात्र मतदारांना मतदानासाठी प्रोत्साहित करण्याकरिता अथक प्रयत्न करत असला तरी, काही लोक मतदार ओळखपत्र असूनही मतदान करू शकत नाहीत, कारण त्यांची नावे यादीतून वगळली जातात. कधी कधी संपूर्ण कुटुंबच मतदार यादीतून गायब होते, जरी त्या सर्वांकडे मतदार ओळखपत्र असले तरी. निवडणूक आयोग इतर १२ ओळखपत्रांना मान्यता देतो, आणि जर मतदारांची नावे यादीत असतील तर ती दाखवून त्यांना मतदान करण्याची परवानगी देतो.

मग प्रश्न असा निर्माण होतो की, मतदार ओळखपत्राचा उद्देश तरी काय आहे? मतदार ओळखपत्राला कायदेशीर वैधता देण्यासाठी १९५८ मध्ये लोकप्रतिनिधित्व कायद्या(१९५१)मध्ये दुरुस्ती करण्यात आली. निवडणूक आयोगाचे मतदार ओळखपत्र अद्वितीय असते; त्यावर एक अल्फान्यूमेरिक क्रमांक असतो, जो मतदार यादीत मतदाराच्या नावापुढेही छापलेला असतो. इतर कोणत्याही ओळखपत्रावर हा क्रमांक नसतो. त्यामुळे, आयोगाचे अधिकारी मतदाराच्या ओळखपत्रावरील अल्फान्यूमेरिक क्रमांकाचे काय झाले हे ‘तपासू’ शकतात. तो का हटवण्यात आला? ती व्यक्ती दुसरीकडे राहायला गेली होती का, किंवा त्यांच्याकडे दुसºया ठिकाणाहून जारी केलेले मतदार ओळखपत्र होते का? ज्या मतदारांची नावे यादीतून चुकून वगळली गेली आहेत, ते आपला मतदानाचा हक्क कसा बजावू शकतील? त्यांची तत्काळ नोंदणी त्यांचे मतदानाचे हक्क सुनिश्चित करू शकत नाही का?

यातील एक अडथळा म्हणजे लोकप्रतिनिधित्व कायदा (१९५१)चे कलम ६२(१), जे नागरिकांच्या मतदानाच्या हक्कांची व्याख्या करते. यानुसार, ‘केवळ तीच व्यक्ती मतदान करू शकते, जिचे नाव त्या मतदारसंघाच्या मतदार यादीत आहे.’ हा कायदा ७५ वर्षे जुना आहे, जेव्हा मतदारांच्या नोंदीसाठी मतदार यादीशिवाय दुसरा कोणताही पर्याय नव्हता. तथापि, १९९३ पासून, मतदार ओळखपत्र हे मतदाराच्या ओळखीचा एक ठोस पुरावा बनले आहे. जेव्हा निवडणूक आयोग मतदार यादी आणि मतदार ओळखपत्र दोन्ही जारी करतो, तेव्हा त्यांचे निकष आणि मान्यता समान का नाहीत? मतदार ओळखपत्र असूनही मतदान करू न शकण्याच्या समस्येवर आता आयोगाला निर्णय घ्यावा लागेल. निवडणूक आयोग त्याच तातडीने मतदानाची टक्केवारी वाढवण्यासाठी प्रयत्नशील असतो, परंतु हे साध्य करण्यासाठी त्याला आपले प्रयत्न अधिक व्यापक करावे लागतील.

निवडणूक आयोगाची निरंतर मतदार नोंदणी (फॉर्म ६), नोंदणी हस्तांतरण (फॉर्म ८), आणि वयाच्या १७व्या वर्षी पूर्वनोंदणी या योजनांमुळे भारतातील मतदार नोंदणी प्रक्रिया सोपी झाली आहे, परंतु त्यांचा गैरवापर होण्याचीही शक्यता आहे. राष्ट्रविरोधी घटक आणि भ्रष्ट प्रशासकीय कर्मचाºयांच्या संगनमताने अपात्र लोकांनाही मतदार ओळखपत्रे मिळतात. संविधानाने केवळ भारतीय नागरिकांनाच मतदानाचा हक्क दिला असला तरी, आजपर्यंत नागरिकांची कोणतीही यादी तयार करण्यात आलेली नाही. यासंदर्भात राष्ट्रीय नागरिक नोंदणी (NRC) सारखे उपक्रम आवश्यक झाले आहेत.

अशा परिस्थितीत निवडणूक आयोग आपली कर्तव्ये कशी पार पाडू शकेल? जेव्हा पासपोर्ट आणि आधारकार्ड नागरिकत्वाचे दस्तऐवज मानले जात नाहीत, तेव्हा नागरिक आणि बिगरनागरिकांची ओळख कशी पटवायची? या समस्येवर तोडगा काढण्यासाठी सरकार, घटनातज्ज्ञ आणि कायदेतज्ज्ञ यांच्यात विचारविनिमय व्हायला हवा. एक नागरिक नोंदणी तयार केली पाहिजे आणि मतदार ओळखपत्रांना मतदार यादीच्या समकक्ष मान्यता दिली पाहिजे. यामुळे ज्या लोकांकडे मतदार ओळखपत्र आहे, परंतु त्यांचे नाव मतदार यादीत नाही, त्यांना बायोमेट्रिक किंवा रेटिनल चाचणीद्वारे तत्काळ मतदार म्हणून नोंदणी करता येईल आणि मतदानाचा हक्क बजावता येईल. यामुळे मतदार ओळखपत्रांचे महत्त्व वाढेल आणि निवडणूक प्रक्रियेवरील वैध मतदारांचा विश्वास दृढ होईल.

लोकप्रतिनिधित्व कायद्या(१९५१)च्या कलम ६२(१)मध्ये सुधारणा करण्याची नितांत गरज आहे, जेणेकरून ज्या कोणाकडे त्यांच्या मतदारसंघाचे मतदार ओळखपत्र (जे त्यांच्या आधारकार्ड, पासपोर्ट किंवा इतर कागदपत्रांशी जुळते) असेल, ते मतदानासाठी पात्र ठरतील. आपल्या मतदार ओळखपत्राचा सन्मान राखण्यासाठी आणि वैध मतदारांना मतदानाच्या हक्कापासून वंचित ठेवले जाणार नाही हे सुनिश्चित करण्यासाठी निवडणूक आयोगाला हे करणे आवश्यक आहे.

दासबोध : दशक ७ : समास २ : ब्रह्मनिरुपण

दासबोधातील सप्तम दशक (ज्ञानदशक) किंवा चौदा ब्रह्मांचा दशक सातमधील दुसरा समास म्हणजेच ‘ब्रह्मनिरुपण’ होय. समर्थ रामदास स्वामींनी या समासात परब्रह्माचे स्वरूप अत्यंत सुंदर, मार्मिक आणि तर्कशुद्ध पद्धतीने स्पष्ट केले आहे.

या समासात प्रारंभी समर्थ ब्रह्माचे स्वरूप आणि लक्षणे (श्लोक १ ते ६) सांगतात. समर्थ म्हणतात, ब्रह्म हे गुणरहित व निराकार आहे. ब्रह्म हे कोणत्याही गुणांच्या किंवा आकाराच्या बंधनात नाही. ते नि:संग (कोणाचाही संग नसलेले), विकाररहित आणि अपार (ज्याला सीमा नाही) आहे. ब्रह्म हे सर्वव्यापक व शाश्वत आहे. ब्रह्म हे सर्व चराचरात भरलेले आहे, अनेकांत एकरूप होऊन राहिले आहे आणि तेच एकमेव शाश्वत सत्य आहे. ब्रह्म हे अगोचर आहे. ब्रह्म हे दृश्य सृष्टीच्या पलीकडचे आहे, शून्यत्वाहून निराळे आहे आणि मन-बुद्धी-इंद्रियांच्या पलीकडे असल्यामुळे इंद्रियांनी त्याचा अनुभव घेता येत नाही. ते केवळ सद्गुरूंच्या कृपेनेच अनुभवास येते.

या समासात समर्थ शब्द आणि ज्ञानाची मर्यादा (श्लोक ७ ते ११) सांगतात. ब्रह्म शब्दातीत आहे. ब्रह्माचे वर्णन करण्यासाठी कितीही शब्द वापरले, तरी ते त्या वर्णनापलीकडचे (विलक्षण) आहे. वेदांनी व उपनिषदांनीही ‘यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह’ (जिथून वाणी आणि मन न पोहोचताच परत येतात) असे याचे वर्णन केले आहे. ब्रह्म हे कल्पनेच्या पलीकडे आहे. मन हे नेहमी कल्पनामय असते, परंतु ब्रह्माच्या ठिकाणी कोणतीही कल्पना टिकत नाही. ते निर्विकल्प आहे.

यानंतर समर्थ सद्गुरूकृपेची किल्ली आणि द्वैतनिवारण (श्लोक १२ ते २१) यावर भाष्य करतात. समर्थ इथे सद्गुरूंचे महत्त्व सांगतात. जसे भांडारगृहात सर्व संपत्ती भरलेली असूनही कुलुपाची किल्ली हातात नसेल तर ती उपयोगी पडत नाही, तशीच ब्रह्मप्राप्तीची किल्ली सद्गुरूकृपा ही आहे. त्यासाठी आत्मैक्य आवश्यक आहे. सद्गुरूकृपेमुळे बुद्धीत आत्मज्ञानाचा प्रकाश पडतो, द्वैताचे (भेदभावाचे) कपाट उघडते आणि जीवाचे परब्रह्माशी ऐक्य होते. तसेच मीपण आणि अज्ञान दूर होणे आवश्यक असते. ‘मी कोण?’ हे न ओळखणे म्हणजेच अज्ञान (देहबुद्धी). देहाचा आणि मीपणाचा संग सोडला की नि:संगाशी (ब्रह्माशी) एकरूपता साधता येते.

या समासात समर्थ पुढे समता आणि देहबुद्धीचा त्याग (श्लोक २२ ते ४१) याबाबत सांगतात. समर्थ म्हणतात भेदभावरहित ब्रह्म असते. परब्रह्माच्या ठिकाणी उच्च-नीच, राजा-रंक, स्त्री-पुरुष, किंवा ब्राह्मण-शूद्र असा कोणताही भेदभाव नाही. सर्व लोकांसाठी आणि सर्व प्राणिमात्रांसाठी ते एकच विश्रांतीचे स्थान आहे. त्यासाठी देहबुद्धीचा नाश आवश्यक आहे. जोपर्यंत देहाचा अभिमान (मी देह आहे ही बुद्धी) सुटत नाही, तोपर्यंत आत्मसुखाचा किंवा ब्रह्मप्राप्तीचा अनुभव येत नाही. देहबुद्धीमुळेच माणसाच्या मनात संशय निर्माण होतात आणि परमार्थातील समाधान हिरावले जाते. म्हणूनच संत देहबुद्धीचा त्याग करून देहातीत होण्यास सांगतात.

यानंतर समर्थ या समासात ब्रह्माची अनंत नावे आणि १४ ब्रह्मांची प्रस्तावना (श्लोक ४२ ते ५५) करतात. नामरूपातीत वर्णन करताना ब्रह्म मूळचे नामरूपाच्या पलीकडे असले, तरी साधकांच्या सोयीसाठी त्याला अनेक नावे दिली गेली आहेत. उदा. निर्मळ, निश्चल, निवांत, निजानंद, चैतन्य, आत्माराम, परमात्मा, व्योमाकार, चिन्मात्र इत्यादी.

निश्चयासाठी निरुपण महत्त्वाचे आहे. ब्रह्म एकच असले तरी लोकांच्या भिन्न अनुभवांमुळे ते निरनिराळ्या रूपाने भासते. खोटे तेवढे बाजूला सारून खरे काय उरते, हे समजण्यासाठी पुढील समासात ‘चौदा ब्रह्मांची लक्षणे’ सांगितली जाणार आहेत. या समासाचा मुख्य संदेश हाच आहे की, देहबुद्धीचा (अहंकाराचा) त्याग करून, सद्गुरूंच्या कृपेने आत्मस्वरूपाची ओळख करून घेणे म्हणजेच ब्रह्मप्राप्ती होय. जोपर्यंत माणूस ‘मी देह आहे’ या भावनेत अडकलेला असतो, तोपर्यंत त्याला परब्रह्माचा अनुभव येत नाही. समर्थ रामदास स्वामींनी या समासात परब्रह्माचे अत्यंत मार्मिक, शास्त्रीय आणि अनुभवसिद्ध निरुपण केले आहे. याचे प्रमुख पैलू म्हणजे ब्रह्म आणि त्याचे स्वरूप (अगोचर व अनादि) आहे. ते नि:संग आणि निरुपद्रवी असते. ब्रह्म हे कोणत्याही गुणांच्या, रूपांच्या किंवा विकारांच्या अधीन नाही. त्याला कोणतीही सीमा (पारावार) नाही. ते सर्व चराचरात भरलेले असले तरी त्या सर्वांच्या पलीकडे (अलिप्त) आहे. ते इंद्रियांच्या पलीकडे आहे. आपले डोळे, कान, त्वचा इत्यादी ज्ञानेंद्रिये आणि मन-बुद्धी हे केवळ दृश्य जगाला अनुभवू शकतात. ब्रह्म हे दृश्य सृष्टीच्या पलीकडचे आणि शून्यत्वाहूनही निराळे असल्यामुळे ते इंद्रियांना गोचर (आढळणारे) नाही. त्यामुळेच अज्ञानी लोक ‘ब्रह्म अस्तित्वातच नाही’ असा गैरसमज करून घेतात.

समर्थ म्हणतात, ब्रह्माचा अप्राप्यता हा गुण आहे. उपनिषदांचे वचन आहे— ‘यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह’ (वाणी जिथून परत येते आणि जिथे मन पोहोचू शकत नाही). ब्रह्म हे शब्दांच्या वर्णनापलीकडचे आहे. आपण त्याला कितीही नावे दिली, तरी ती केवळ त्याच्या स्वरूपाचा अदमास घेण्यासाठी किंवा निश्चयासाठी आहेत; मूळ परब्रह्म हे नामातीत आहे. ब्रह्माची तुलना करण्यासाठी जगात दुसरी कोणतीही वस्तू नाही. त्यामुळे त्याला दिलेला कोणताही दृष्टांत परिपूर्ण ठरत नाही. परब्रह्माच्या दरबारात किंवा राज्यात कोणताही भेदभाव नसतो. जो विवेकी मनुष्य देह हा नश्वर व मिथ्या आहे हे ओळखतो, तो देहाभिमान सोडतो आणि खºया सत्यात (परब्रह्मात) येऊन मिळतो. देहबुद्धीमुळेच माणसाच्या मनात संशय निर्माण होतात आणि जीवनाचे समाधान हरवून जाते. खोट्या गोष्टी बाजूला सारून जे शाश्वत उरते, त्यालाच ‘ब्रह्म’ म्हणावे. हाच पक्का निश्चय व्हावा म्हणून समर्थ यापुढील समासात चौदा प्रकारच्या ब्रह्मांची सविस्तर लक्षणे सांगणार आहेत.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

प्रशासकीय सुधारणांना गती देण्याची वेळ

‘विकसित राजस्थान २०४७’ या ध्येयाच्या दिशेने प्रशासकीय वाटचालीस गती देत, राजस्थानच्या मुख्य सचिवांनी अलीकडेच सहा सरकारी विभागांचे सखोल संस्थात्मक लेखापरीक्षण करण्याची जबाबदारी क्वालिटी कौन्सिल आॅफ इंडियाकडे सोपवली आहे. या उपक्रमाचा उद्देश कार्यपद्धतींचा सविस्तर आराखडा तयार करणे, विभागीय प्राधान्यक्रमांनुसार विद्यमान मनुष्यबळाचा आढावा घेणे, आंतरविभागीय दुहेरी काम दूर करणे आणि प्रशासकीय श्रेणीरचनेच्या प्रत्येक स्तरावर स्पष्ट उत्तरदायित्व सुनिश्चित करणे हा आहे.

अरुणाचल प्रदेशनेही २०२५ मध्ये प्रशासकीय सुधारणा आयोगाची स्थापना केली आहे. केरळने यापूर्वीच असे चार उपक्रम पूर्ण केले आहेत. हा कल दर्शवतो की, राज्यांनी आपली प्रशासकीय यंत्रणा सुव्यवस्थित करण्याचे प्रयत्न सुरू केले आहेत, तर केंद्र सरकारने २००९ पासून असा कोणताही उपक्रम हाती घेतलेला नाही. मुख्य प्रश्न हा आहे की, केंद्र सरकारने ‘विकसित भारत’ ही घोषणा दिली असताना, ते या दिशेने ठोस पावले का उचलत नाहीत?

प्रशासकीय सुधारणा अनेक निकषांवर केवळ आवश्यकच नव्हे, तर अपरिहार्य बनल्या आहेत. सरकारी प्रकल्पांना प्रचंड विलंब होतो हे काही गुपित नाही. केंद्रीय पायाभूत सुविधा प्रकल्पांच्या अधिकृत देखरेख अहवालातून असे दिसून येते की, ४५८ प्रकल्पांच्या मंजूर खर्चात अतिरिक्त ५.७१ लाख कोटी रुपयांची वाढ झाली आहे. या प्रकल्पांना काही महिन्यांपासून ते दशकांपर्यंत विलंब झाला आहे. सुधारणांच्या मार्गात सरकारेच सर्वात मोठे पक्षकार बनली आहेत, या वस्तुस्थितीकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही.

२०२५च्या अखेरपर्यंत, केंद्र आणि राज्य सरकारे न्यायालयांमध्ये प्रलंबित असलेल्या ५३.९ दशलक्ष प्रकरणांमध्ये पक्षकार आहेत. परिस्थिती अशी झाली आहे की, एक सरकारी विभाग दुसºया विभागाविरुद्ध अपील दाखल करत आहे आणि प्रलंबित प्रकरणांमधील या संघर्षाचा फटका सामान्य नागरिकांना बसत आहे.

सुधारणांसाठी तिसरा निकष योजनांमध्ये सुसूत्रता आणणे हा आहे. केंद्र पुरस्कृत योजनांची व्याप्ती कागदोपत्री १३० वरून ७५ मुख्य प्रवर्गांपर्यंत कमी करून तर्कसंगत केल्याचा दावा केला गेला असला तरी, वस्तुस्थिती अशी आहे की, २०२५-२६ मध्ये त्यांचे बजेट ५.४ लाख कोटींपेक्षा जास्त होते. यापैकी अनेक योजना दशकांपासून कार्यरत आहेत, परंतु गेल्या वर्षी प्रथमच त्यांच्या उपयुक्ततेचा व्यापक आढावा घेण्यात आला.

चौथा निकष प्रशासकीय अधिकाºयांशी संबंधित आहे. सरकारी सचिवालये लिपिकांनी ओसंडून वाहत असली तरी, तळागाळातील अधिकाºयांची तीव्र कमतरता आहे. १ जानेवारी २०२५ पर्यंत, अंदाजे पाचपैकी एक आयएएस (IAS) आणि तीनपैकी एक आयएफएस (IFS) पद रिक्त राहिले. त्याचा परिणाम जिल्हा स्तरावर आणि क्षेत्रीय नेमणुकांमध्ये स्पष्टपणे दिसून येतो.

पाचवा निकष असा आहे की, सध्याची प्रणाली उत्तरदायित्व किंवा कामगिरीचे सर्वांगीण मूल्यांकन करत नाही. ‘निकाल आराखडा दस्तऐवज’ (Results Framework Documents) प्रणालीनुसार, एकेकाळी सचिव स्तरावरील वरिष्ठ अधिकारी वार्षिक उद्दिष्टांसाठी थेट जबाबदार धरले जात असत, ज्यांचे पुनरावलोकन एका त्रयस्थ संस्थेद्वारे स्वतंत्रपणे केले जात असे. ही प्रणाली, जी त्या वेळी सुमारे ८० विभागांना लागू होती, २०१३-१४ नंतर बंद करण्यात आली आणि कोणताही पर्यायी मार्ग विकसित केला गेला नाही.

स्पष्टपणे, जर एखादी प्रणाली स्वत:च्याच अधिकाºयांच्या कामगिरीचा मागोवा ठेवू शकत नसेल, तर ती त्यांच्या कामाची दखल कशी घेऊ शकते आणि त्यांना पुरस्कृत कसे करू शकते? अशा परिस्थितीत, ठोस परिणामांची अपेक्षा करणे व्यर्थ ठरेल. असे नाही की, या विसंगती यापूर्वी ओळखल्या गेल्या नव्हत्या. २००६ ते २००९ दरम्यान, दुसºया प्रशासकीय सुधारणा आयोगामार्फत केंद्र सरकारला १५ अहवाल आणि १,५१४ शिफारसी सादर करण्यात आल्या. सरकारने यापैकी १,१८३ शिफारसी स्वीकारल्या. त्यांची अंमलबजावणी शेवटची मे २०१२ मध्ये नोंदवली गेली होती. त्यावेळी ही संख्या ५३३ नोंदवली गेली होती आणि त्यानंतर त्यांची कधीही गणना झाली नाही.

हे खरे आहे की, डिसेंबर २०२३ पर्यंत १,५६२ कालबाह्य जुने कायदे रद्द करण्यात आले. त्याचप्रमाणे, सार्वजनिक विश्वस्त कायदा, २०२३ ने १८३ तरतुदींना गुन्हेगारीच्या श्रेणीतून वगळले. २०१७च्या अर्थसंकल्पाने नियोजित आणि अनियोजित खर्चातील फरक काढून टाकला. या सुधारणांचा अंतर्गत व्यवस्थेच्या विशेषाधिकारांवर किंचितही परिणाम झालेला नाही. तथापि, ज्या सुधारणा पूर्णपणे दडपल्या गेल्या आहेत, त्या सत्ताधारी व्यवस्थेची मानसिकता उघड करतात. मंत्रालयांचे एकत्रीकरण किंवा सुसूत्रीकरण करणे म्हणजे केवळ नेत्यांचे विशेषाधिकार कमी करणे होय.

नागरी सेवेसाठीचा एक कठोर कायदासुद्धा अधिकाºयांचे सुरक्षा कवच आणि संधिसाधू वृत्ती कमी करतो. खरे तर, जेव्हा काही विशिष्ट गट स्वत:च्या स्वार्थासाठी संघटित होतात, तेव्हा सुधारणा निष्प्रभ ठरतात. या प्रक्रियेत, विशेषाधिकारप्राप्त वर्ग आपले मनमानी हक्क किंवा स्वविवेकबुद्धीचे रक्षण करण्यासाठी पुढे येतो. भारतातील सुधारणांची अंमलबजावणी त्यांच्या उपयुक्ततेवर किंवा गुणवत्तेवर अवलंबून नसते, तर त्याचा फटका कोणाला बसेल यावर अवलंबून असते. स्पष्टपणे, मूळ आजार ओळखण्यात कोणतीही अडचण नाही; उलट, खरी समस्या त्याच्या उपचारात आणि कोणाला जबाबदार धरले जाईल यात आहे.

हे स्पष्ट आहे की, सुधारणांच्या मार्गावर प्रकल्प पूर्ण करण्याबाबत शिस्त आवश्यक असेल. सरकारांना खटलेबाजीची प्रथा टाळावी लागेल. प्रकल्पांचा एक प्रमुख घटक.एक लक्ष्यही निश्चित केले पाहिजे. प्रशासकीय अधिकारी संवर्गाची संतुलित पद्धतीने पुनर्रचना केली पाहिजे. प्रत्येक विभागाचे सर्वांगीण आणि निष्पक्ष मूल्यांकन सुनिश्चित करा. जर आपल्याला विकसित भारताचे ध्येय गाठायचे असेल, तर पुढील दोन दशकांत अंदाजे आठ टक्के दराने आर्थिक वाढ साधली पाहिजे. जीर्ण झालेल्या प्रशासकीय यंत्रणेसह कोणताही देश असे ध्येय साध्य करू शकलेला नाही. विकसित भारताची हाक दिल्लीतून सुरू झाली, पण तिची सुरुवात जयपूरमध्ये होत असल्याचे दिसते. दिल्लीने प्रशासकीय सुधारणांबाबत आणखी विलंब करू नये.

दासबोध : दशक ७ : चौदा ब्रह्मांचा : समास १ : मंगलाचरण

श्री समर्थ रामदास स्वामींच्या ‘दासबोध’ ग्रंथातील दशक सातवा हा चौदा ब्रह्मांचा म्हणून ओळखला जातो. यातील समास पहिला हा ‘मंगलाचरण’ म्हणून आहे. या समासामध्ये समर्थांनी ग्रंथाच्या व पुढील ज्ञानाच्या आरंभी केलेले मंगलाचरण अतिशय मार्मिक आणि आध्यात्मिक अंगाने मांडले आहे.

या समासात प्रारंभ गणपती व सद्गुरू स्तवन (ओव्या १ ते १९) केले आहे. गणेश वंदना करताना समर्थ म्हणतात, मंगलाचरण करताना श्रीगणेशाला सर्व विद्यांचा ‘पूर्वज’ (मूळ पुरुष) असे म्हणतात. गणेशाची रूपवैशिष्ट्ये (मदोन्मत्त हत्तीचे मस्तक, एकदंत, त्रिनयन, चतुर्भुज, परशुपाणी) सांगून त्यांच्या कृपेनेच कवींच्या वाङ्‌मयात गद्य-पद्य रचनांचे लाघव फुलते असा भाव व्यक्त केला आहे.

त्यानंतर मूळमाया आणि शारदा यांचे स्तवन आहे. कुबेरापासून अर्थ, वेदांपासून परमार्थ आणि लक्ष्मीपासून भाग्य मिळते. मूळ पुरुषापासून इच्छाकूपरूपिणी शारदा (मूळमाया) उत्पन्न झाली आहे, जी द्वैत-अद्वैताची जननी आहे आणि अनंत ब्रह्मांडांना आच्छादून आहे.

त्यानंतर सद्गुरू महिम्या सांगताना समर्थ म्हणतात, वेदमातेला वंदन केल्यावर समर्थ सद्गुरूंचे अत्यंत सुंदर वर्णन करतात. सद्गुरू हे आनंदाचे जनक, भवसागराचे तारक, काळाचे नियंते आणि भाविकांची परम स्नेहाळ माता आहेत. त्यांच्या कृपेनेच संसारातील भेदाची कडसणी तुटते आणि आत्मबोध होतो.

या समासाच्या पुढच्या टप्प्यात समर्थ रामदास स्वामी हे संसारातील अज्ञान आणि मोहमयी जीवन (ओव्या २० ते २५) याबाबत सांगतात. समर्थ म्हणतात, संसार हे दीर्घ स्वप्न आहे. समर्थ म्हणतात की हा संसार म्हणजे एक दीर्घकाळ चालणारे स्वप्नच आहे. यात माणसाला मोह आणि अहंता इतकी जडलेली असते की तो सतत ‘माझी बायको, माझे धन, माझी मुले-बाळे’ असेच बरळत राहतो. याचे कारण सांगताना समर्थ म्हणतात, आत्मज्ञानाचा अभाव असल्याने असे घडते. आत्मज्ञानरूपी सूर्य मावळल्यामुळे अवघ्या ब्रह्मांडगोलावर अज्ञानाचा अंधकार पसरतो. सत्त्वगुणरूपी चांदणे नसल्यामुळे माणसाला जीवनाचा मार्ग दिसत नाही आणि विपरीत ज्ञानामुळे (भ्रमंतीमुळे) तो स्वत:लाही ओळखू शकत नाही.

अज्ञानातील भटकंतीबाबत समर्थ इथे ऊहापोह करतात. देहबुद्धी आणि अहंकारामुळे लोक अज्ञानरूपी घोर निद्रेत झोपलेले असतात आणि मोठमोठ्याने घोरत विषयसुखासाठी आक्रोश करत असतात. असे अनेक लोक जन्माला आले आणि अज्ञानातच मरण पावले. परमेश्वराला न ओळखल्यामुळे त्यांना जन्म-मृत्यूच्या येरझारांचे प्रचंड कष्ट सोसावे लागतात.

या समासात समर्थ पुढे अध्यात्मविद्येचे श्रेष्ठत्व आणि श्रवणाचे महत्त्व (ओव्या २६ ते ३१) सांगतात. इथे समर्थ कष्टांचे निरुपण व अध्यात्मविद्या हा भेद स्पष्ट करतात. हे आयुष्यभराचे कष्ट थांबावेत यासाठी माणसाला आत्मज्ञान होणे अत्यंत गरजेचे आहे. यासाठीच अध्यात्मग्रंथांची आवश्यकता असते. श्रीमद्भगवद्गीतेच्या दहाव्या अध्यायात भगवान श्रीकृष्णांनी स्वत: म्हटले आहे की, अध्यात्मविद्या विद्यानां वाद: प्रवदतामहम््। म्हणजे सर्व विद्यांमध्ये ‘अध्यात्मविद्या’ ही सर्वोत्तम विद्या मीच आहे. त्यासाठी एकाग्र श्रवणाची गरज असते. असे अद्वैत तत्त्वज्ञान सांगणाºया ग्रंथश्रोत्याने आपले कान आणि मन पूर्णपणे एकाग्र करून ऐकले पाहिजेत. ज्यांचे मन चंचल आहे, त्यांनीही ग्रंथ एकदा वाचून सोडून देऊ नये; तर वारंवार वाचन करून त्याचा अर्थ समजून घेतला पाहिजे.

परमार्थाची आवड असावी. ज्याला परमार्थाची तळमळ आहे, त्यालाच या ग्रंथाचा खरा अर्थ समजतो. जसे आंधळ्या माणसाला डोळ्यांशिवाय नयनरम्य निधी दिसत नाही, तसेच परमार्थाची आवड नसलेल्या माणसाला या आध्यात्मिक ज्ञानाचा लाभ होत नाही. इथे समर्थ मराठी भाषेचा आणि प्राकृत ग्रंथांचा गौरव (ओव्या ३२ ते ४४) करतात. पण समर्थ म्हणतात, भाषा कोणतीही असो, सार महत्त्वाचे असते. काही मंदबुद्धी लोक असा मूर्खपणाचा दावा करतात की, मराठी भाषेत काय आहे? चांगल्या माणसांनी प्राकृत (मराठी) ग्रंथांतील अध्यात्म ऐकू नये. यावर समर्थ अत्यंत मार्मिक दृष्टांत देतात. लोहाची मांदूस केली । नाना रत्नेंच सांठविली । ती अभाग्याने त्यागिली । लोखंड म्हणोनि ॥ म्हणजे लोखंडाची पेटी करून त्यात जर अमूल्य रत्ने ठेवली, तर ती पेटी फक्तलोखंडाची आहे म्हणून कोणी मूर्ख माणूस तिचा त्याग करेल काय? नाही! प्राकृतामुळे संस्कृताची महती स्पष्ट होते. प्राकृत भाषेत अगदी सोप्या शब्दांत वेदांताचे व सिद्धांताचे सार मांडलेले असते. ते मंदबुद्धी लोक न समजता सोडून देतात. मराठीसारख्या लोकभाषेतून अद्वैताचा सोपा अनुभव मिळत असेल, तर तो अवश्य घेतला पाहिजे.

व्युत्पत्तीपेक्षा सत्संगगमनाचे श्रेष्ठत्व जाणावे. व्याकरण किंवा शब्दरचनेचे मोठे श्रम न करता केवळ सत्संगगमनामुळे सर्व शास्त्रार्थ आणि जीवनाचे मूळ वर्म सहज समजू शकते. ज्याप्रमाणे वेगवेगळ्या भांड्यांत खाद्यपदार्थ ठेवले तरी अन्नाची चव बदलत नाही, त्याचप्रमाणे भाषा बदलली तरी ग्रंथाचा मूळ अर्थ बदलत नाही. त्यामुळे बाह्य भाषाभिमान किंवा अहंकाराचा त्याग करून ग्रंथातील ‘सार’ (अर्थ) ग्रहण करावे.

पुढच्या टप्प्यात या समासात समर्थ माया व ब्रह्मस्वरूप (ओव्या ४४ ते ६१) याबाबत बोलतात. वाच्यांश आणि लक्ष्यांश याबाबत इथे समर्थ ऊहापोह करतात. शब्द (वाच्यांश) मागे पडून जेव्हा अर्थावर (लक्ष्यांश) लक्ष केंद्रित होते, तेव्हाच भगवंतांचा अगाध महिमा कळू शकतो. ही स्वानुभवाची खूण आहे. पुढे ते मायेचे स्वरूप सांगतात. समर्थ म्हणतात, पुढील निरुपणासाठी मायेचे स्वरूप समजून घेणे गरजेचे आहे. माया ही सगुण-साकार आहे, पंचमहाभूतांचा विस्तार आहे, मनाला भास करणारी आणि विवेकज्ञानाशिवाय न तुटणारी आहे. या पहिल्या समासाच्या शेवटी समर्थ श्रोत्यांना सावध करून पुढील समासात ब्रह्मज्ञानाचे (परब्रह्माचे) निरुपण करणार असल्याचे सांगतात, ज्याने मायेचे भान पूर्णपणे नष्ट होते.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

राष्ट्र उभारणीत नव्या पिढीची भूमिका

आजची पिढी आधीच्या पिढ्यांपेक्षा खूप वेगळी आहे. पाठ्यपुस्तकांच्या आधी त्यांच्या हातात मोबाइल फोन येतो. ते अशा जगात मोठे होत आहेत, जिथे ज्ञानाचे स्रोत केवळ शाळा आणि कुटुंबापुरते मर्यादित नाहीत. इंटरनेट मीडिया, व्हिडीओ प्लॅटफॉर्म, गेमिंग, एआय आणि डिजिटल समुदाय हे त्यांच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेचा अविभाज्य भाग बनले आहेत. त्यामुळे, त्यांना त्यांच्या योग्य वापराविषयी योग्य माहिती दिली पाहिजे, कारण हीच ती पिढी आहे जिच्या सहकार्याने विकसित भारताची उभारणी शक्य होईल.

जेव्हा जेन-झी आणि जेन-अल्फा या पिढ्या समजून घेण्याचा प्रश्न येतो, तेव्हा सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न हा नाही की विद्यार्थी काय शिकत आहेत, तर ते कुठून शिकत आहेत. हा प्रश्न महत्त्वाचा आहे, कारण विद्यार्थी केवळ पाठ्यपुस्तकांमधूनच शिकत नाहीत. ते त्यांच्या सभोवतालच्या वातावरणातून, कुटुंबाकडून, मित्रांकडून, शिक्षकांकडून आणि आज तर

पूर्वीपेक्षाही अधिक, डिजिटल जगातून शिकतात. ते जे पाहतात, ऐकतात आणि अनुभवतात, ते हळूहळू त्यांच्या विचारांचा आणि वागणुकीचा भाग बनते.

अशा परिस्थितीत, शिक्षणाची जबाबदारी पूर्वीपेक्षा अधिक गंभीर आणि मोठी बनते. अलीकडे असे दिसून आले आहे की, आजची पिढी हक्कांवर खूप चर्चा करते आणि त्याबद्दल जागरूकता निर्माण करणे आवश्यक आहे. त्यांना हे माहीत असले पाहिजे की त्यांना शिक्षणाचा हक्क, सन्मानाने जगण्याचा हक्क, स्वत:ला व्यक्त करण्याचा हक्क आणि समान संधींचा हक्क आहे. पण, आपण त्यांना त्यांच्या कर्तव्यांबद्दल तितक्याच गांभीर्याने शिक्षित करत आहोत का? किंवा सध्याच्या पिढीला त्यांच्या कर्तव्यांची जाणीव आहे का? हक्क महत्त्वाचे आहेत, पण कर्तव्येही तितकीच महत्त्वाची आहेत. लोकशाही ही केवळ हक्कांची व्यवस्था नाही. ती हक्क आणि कर्तव्ये यांच्या संतुलनावर चालते. जर एखादी व्यक्ती आपल्या हक्कांविषयी जागरूक असेल, पण आपल्या कर्तव्यांबद्दल उदासीन असेल, तर लोकशाही व्यवस्था मजबूत होऊ शकत नाही. म्हणून, आजच्या पिढीला ते कशासाठी पात्र आहेत हे शिकवणे, तसेच समाज आणि राष्ट्राप्रती त्यांच्या जबाबदाºया समजून घेणे आवश्यक आहे. जर विद्यार्थ्यांना केवळ त्यांच्या हक्कांविषयी सांगितले गेले, परंतु इतरांच्या हक्कांविषयी आणि त्या हक्कांचा आदर करण्याच्या त्यांच्या कर्तव्याविषयी सांगितले गेले नाही, तर त्यांच्या हक्कांविषयीची जागरूकता अपूर्ण राहील. आपली मते व्यक्त करण्याचा हक्क असला तरी, इतरांची मते ऐकण्याची जबाबदारीही आहे. अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यामध्ये त्याचा जबाबदारीने वापर करण्याचे कर्तव्यही अंतर्भूत आहे. इंटरनेटच्या उपलब्धतेमध्ये डिजिटल माध्यमांचा जबाबदारीने वापर करण्याची जबाबदारीही अंतर्भूत आहे. आज, इंटरनेट माध्यमांनी हा समतोल अधिकच महत्त्वाचा बनवला आहे. एका क्लिकवर माहिती हजारो लोकांपर्यंत पोहोचू शकते. त्यामुळे, आजच्या विद्यार्थ्यांना हेही शिकवले पाहिजे की, सर्वच माहिती खरी नसते, सर्वच व्हायरल सामग्री शेअर करण्यायोग्य नसते आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य जबाबदारीपासून वेगळे करता येत नाही.

इथेच मूल्ये आणि संस्कृती शिक्षणाचा अविभाज्य भाग बनतात. मूल्यांचा अर्थ केवळ परंपरांचे पालन करणे नव्हे. मूल्यांचा अर्थ म्हणजे योग्य आणि अयोग्य यातील फरक ओळखण्याची क्षमता, इतरांबद्दल आदर, शिस्त, संवेदनशीलता, सहानुभूती, सत्याप्रती निष्ठा आणि कर्तव्याची जाणीव. मूल्ये एखाद्या व्यक्तीला दिलेल्या परिस्थितीत योग्य वर्तन ठरवण्यास मदत करतात. जेव्हा हक्क हे मूल्ये आणि कर्तव्यांशी जोडले जातात, तेव्हा हक्क हे वैयक्तिक फायद्याचे साधन न राहता समाज आणि राष्ट्र उभारणीसाठी एक शक्ती बनतात. कोणत्याही हक्काची खरी शक्ती त्याच्या मूळ हेतूमध्ये दडलेली असते.

जर हक्कांचा वापर केवळ वैयक्तिक फायद्यासाठी केला गेला आणि समाजाच्या हिताकडे दुर्लक्ष झाले, तर ते संघर्षाचे स्रोत बनू शकतात. तथापि, जेव्हा हक्क हे कर्तव्ये आणि मूल्यांशी जोडले जातात, तेव्हा ते राष्ट्र उभारणीचे साधन बनतात. एक जागरूक तरुण आपल्या हक्कांसाठी आवाज उठवेल, पण त्याचबरोबर सार्वजनिक मालमत्तेचेही संरक्षण करेल. ते आपल्या स्वातंत्र्याचा वापर करतील, पण त्याचबरोबर इतरांच्या स्वातंत्र्याचाही आदर करतील. ते प्रश्न विचारतील, पण त्याचबरोबर तथ्ये समजून घेण्याचा प्रयत्नही करतील. म्हणून, मुलांना त्यांच्या हक्कांविषयी शिक्षित करणे जितके महत्त्वाचे आहे, तितकेच महत्त्वाचे आहे की त्यांना हे समजावून सांगणे की हक्क आणि कर्तव्ये परस्परविरोधी नसून एकमेकांना पूरक आहेत.

जनरेशन जी (Gen - G )  आणि जनरेशन अल्फा (Gen- Alpha) यांच्यासमोरील सर्वात मोठे आव्हान कदाचित माहितीचा अभाव नसून, माहितीची विपुलता आहे. पूर्वी, मुलांची प्राथमिक शिक्षण केंद्रे घर, शाळा आणि समाज ही होती. आज, या तिघांसोबतच डिजिटल जग एक शक्तिशाली शिक्षक बनले आहे. हा ‘डिजिटल शिक्षक’ नेहमीच अचूक माहिती देईलच असे नाही. एखाद्या व्हिडीओची लोकप्रियता त्याच्या सत्यतेची हमी देत ​​नाही. एखाद्या प्रभावशाली व्यक्तीचे शब्द अंतिम सत्य असू शकत नाहीत. एआयकडून मिळालेल्या उत्तरांचीही तर्काच्या कसोटीवर पडताळणी केली पाहिजे. त्यामुळे, आजच्या शिक्षणाने केवळ माहिती देण्याऐवजी विवेकबुद्धी विकसित केली पाहिजे. केवळ उत्तरे देण्यापेक्षा मुलांना योग्य प्रश्न विचारायला शिकवणे अधिक महत्त्वाचे आहे. माहितीवर विश्वास ठेवण्यापूर्वी त्यांना स्रोताचा सल्ला घेणे, तथ्यांची पडताळणी करणे आणि विविध दृष्टिकोन समजून घेणे शिकवणे आवश्यक आहे. ही चिकित्सक विचारसरणी त्यांना कठीण परिस्थितीत माहितीपूर्ण निर्णय घेण्यास सक्षम करेल.

दासबोध : दशक ६ : समास १० : अनिर्वाच्यनिरुपण

श्री समर्थ रामदास स्वामी रचित श्री दासबोध ग्रंथातील सहाव्या दशकातील, समास दहावा हा ‘अनिर्वाच्यनिरुपण’ या नावाने ओळखला जातो. हा अत्यंत सुंदर आणि अध्यात्मिकदृष्ट्या गाभा असलेला समास आहे. या समासाचा मुख्य विषय: ‘समाधान’ आणि त्याचे अनिर्वाच्य (शब्दरहित) स्वरूप ओळखणे आहे.

या समासातील प्रारंभी समर्थ रामदासस्वामी समाधानाबद्दलचे प्रश्न आणि शंका (ओव्या १ ते ५) उपस्थित करतात. यावेळी श्रोत्याचा प्रश्न येतो की, श्रोता गुरुजींना विचारतो की, ज्याला ‘समाधान’ (आत्मकल्याण किंवा परब्रह्माचा अनुभव) म्हणतात, त्याचे स्वरूप नेमके कसे आहे? लोक असे म्हणतात की, ते शब्दात सांगता येत नाही. मुक्याने गूळ खाल्ल्यावर जसे त्याला त्याची गोडी सांगता येत नाही, तसेच या अनुभवाचे आहे म्हणतात. ही जिज्ञासा चाळवल्याने श्रोते विचारतात की, जर प्रत्येकजण असेच म्हणत असेल की ते अगम्य आणि अनिर्वाच्य आहे, तर मग मी नेमके कोणाला आणि कसे विचारू? माझ्या मनाला ही गोष्ट पक्की पटेपर्यंत आपण मला ती समजावून सांगा.

या श्रोत्यांच्या प्रश्नावर समर्थ म्हणतात की, प्रथम आपण परब्रह्म आणि सद्गुरूची महती (ओव्या ६ ते १२) समजून घेऊ. याचा शब्द आणि अर्थ लक्षात घेतला पाहिजे. गुरू उत्तर देतात की, जे शब्दांत गवसत नाही, पण शब्दाशिवाय ज्याचे ज्ञानही होत नाही आणि ज्याची कल्पना करू जाता मन-बुद्धी थकून जाते (हिंपुटी होते), तेच परब्रह्म किंवा समाधान होय. हे वेदांचे परम रहस्य आहे आणि ते केवळ संतसमागम आणि सद्गुरूच्या कृपेनेच कळू शकते. यासाठी अगोदर स्वत:चा शोध घ्यावा लागेल. जसा गुळाची गोडी अनुभवण्यासाठी गूळच खावा लागतो, तसा आत्मसुखाचा अनुभव घेण्यासाठी स्वत:च्या मूळ स्वरूपाचा शोध घ्यावा लागतो. बुद्धीचा दृढ निश्चय करून ‘मी कोण?’ याचा शोध घेतल्यास अकस्मात समाधी लागते.

याचा पुढील टप्पा म्हणजे मीपणाचा अंत आणि त्रिपुटीचा लय (ओव्या १३ ते १७) होणे आहे. समर्थ म्हणतात की, देहाचे मिथ्यत्व लक्षात घेणे. जेव्हा माणूस आपल्या मुळाचा शोध घेऊ लागतो, तेव्हा त्याला समजते की, ज्या देहाला मी मानत होतो तो पाच भौतिक आणि मायिक (नाशिवंत) आहे. तो यापासून वेगळा असा शुद्ध आत्मा आहे. समर्थ म्हणतात की, साक्षीभाव आणि पलीकडची स्थिती लक्षात घेतली पाहिजे. सुरुवातीला ‘मी देह नाही, तर सर्वसाक्षी आत्मा आहे’ अशी जाणीव होते (हा पूर्वपक्ष आहे). पण, आत्मतत्त्व हे साक्षीपणाच्याही पलीकडे (अवस्थातीत) आहे. जेव्हा द्रष्ट्याचे द्रष्टेपणही उरत नाही, आणि ‘मी’ पणाचा अहंकार पूर्णपणे विरघळून जातो, तेव्हा खरी अनुभवाची खूण पटते. याचमुळे या समाधानाला ‘अनिर्वाच्य’ (शब्दांच्या पलीकडचे) म्हटले जाते.

समर्थ पुढे म्हणतात की, शब्द, अर्थ आणि लक्ष्यांश (ओव्या १८ ते २६) समजले पाहिजे. शब्द हे फोलकट आहेत. शब्दांच्या माध्यमातूनच अर्थ कळतो, पण एकदा अर्थ समजला की शब्दांचे प्रयोजन संपते. शब्द हे धान्यावरील ‘भूसा’ किंवा ‘फोलकटा’सारखे (तुसासारखे) असतात, तर त्यातील ‘अर्थ’ हे मूळ धान्य (सार) असते. त्याचप्रमाणे वाच्यांश आणि लक्ष्यांश हा भेद समजला पाहिजे. शब्दाचा जो वरवरचा अर्थ असतो तो ‘वाच्यांश’ (जो सोडायचा असतो), आणि त्यातून जो आंतरिक प्रचीती येते तो ‘शुद्ध लक्ष्यांश’ होय. स्वानुभव हा मन-बुद्धीच्या पलीकडचा (अलक्ष्य) असल्यामुळे त्याचे वर्णन भाषेत करता येत नाही.

यावर समर्थ सांगतात, अद्वैत स्थिती आणि मायेचा अंत (ओव्या २७ ते ३५) आवश्यक असतो. द्वैताचा अभाव म्हणजे जिथे अनुभव, अनुभविता आणि अनुभाव्य (घेणारा, देणारा आणि अनुभव) ही त्रिपुटी उरत नाही, जिथे द्वैतच शिल्लक राहत नाही, तिथे भाषेचा वापर कसा होणार? म्हणूनच तिथे मौनच श्रेष्ठ ठरते. जसे सूर्यच नसेल तर दिवस आणि रात्र कशी उरणार? तसेच माया किंवा द्वैतच मूळ नसताना ‘मला असा अनुभव आला’ असे म्हणणे म्हणजे वंध्येच्या (अपत्य नसलेल्या स्त्रीच्या) मुलाच्या गोष्टीसारखे आहे. आत्मस्वरूपात अद्वैत हेच मूलत: सत्य आहे.

यावर समर्थ स्वप्नाचे उदाहरण आणि खरी जागृती (ओव्या ३६ ते ४४) काय ते सांगतात. अज्ञानाचे स्वप्न असते. अविनाशी आत्मा आपल्या स्वरूपाचा विसर पडल्यामुळे जणू संसाराच्या आणि देहाच्या मोहात झोपला होता. त्याला स्वप्नात स्वप्न पडले (संसारदु:ख झाले) आणि तो सद्गुरूना शरण गेला. तसेच, ज्ञानाचा प्रकाश असतो. सद्गुरूकृपेने दृश्य जग भासमान (मिथ्या) असल्याचे समजले. अज्ञानरूपी निद्रा संपून जेव्हा ज्ञान झाले, तेव्हा शब्दांचे महत्त्व संपले आणि तो अनंताशी (परब्रह्माशी) एकरूप झाला. हीच खरी ‘जागृती’ होय.

यावर या समासात शिष्याचा पुनश्च प्रश्न येतो आणि अंतिम गुरुबोध (ओव्या ४५ ते ६१) प्राप्त होतो. शिष्याची विनंती आहे की, हे स्वामी, हे गुंतागुंतीचे तत्त्व मला पुन्हा एकदा अगदी सोप्या शब्दांत सांगा, जेणेकरून मला त्याची निजखूण पटेल. त्यावर समर्थ रामदास स्वामी गुरूंचे अंतिम सत्य सांगतात. गुरू म्हणतात, अजन्मा असा तो दुसरातिसरा कोणी नसून तूच आहेस. तूच हे संसाराचे स्वप्न पाहिले आहेस आणि तूच आता आत्मज्ञानाची जागृती अनुभवत आहेस. परंतु, जोपर्यंत तुझा हा विचार सुरू आहे की, ‘मला अनुभव आला’, तोपर्यंत तू पूर्ण जागा झालेला नाहीस; तू अजूनही त्या सूक्ष्म स्वप्नातच आहेस. जेव्हा अनुभवाचाही अहंकार विरघळतो आणि विवेकाची धारणाही संपुष्टात येते, ती अवस्था म्हणजे निखळ समाधान. हे समाधान शब्दांत कधीही सांगता येत नाही. ‘नि:शब्दाची हीच खरी खूण आहे’, हे तू पक्के लक्षात ठेव.

या समासात समर्थ रामदास स्वामींनी हेच स्पष्ट केले आहे की, आत्मसुख किंवा आत्मकल्याण हे केवळ पुस्तकी किंवा शाब्दिक ज्ञानाने समजणारे नाही. मन, बुद्धी, शब्द आणि अहंकार या सर्वांच्या पलीकडे जाऊन जेव्हा माणूस स्वत:च्या मूळ स्वरूपाशी (आत्म्याशी) एकरूप होतो, तो अनुभव केवळ अनुभवाचाच असतो. त्याचे वर्णन शब्दांत करणे कधीही शक्य नसते, म्हणून ते ‘अनिर्वाच्य’ आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

काँग्रेस डाव्यांच्या मुठीत

देशाचे पहिले पंतप्रधान नेहरू डावे विचार आणि समाजवाद या दोन्हींनी प्रभावित होते, परंतु त्यांनी काँग्रेस पक्षाची प्रतिमा एक मध्यममार्गी पक्ष म्हणून जपली, ज्यामुळे समाजातील सर्व स्तरांमध्ये पक्षाला पाठिंबा होता. इंदिरा गांधींनीही मध्यम मार्गाला प्राधान्य दिले. एके काळी सत्ता टिकवण्यासाठी त्यांनी डाव्यांशी हातमिळवणी केली, ही गोष्ट वेगळी. त्या बदल्यात, त्यांनी शिक्षण आणि शैक्षणिक संस्था डाव्यांच्या हाती सोपवल्या, पण त्यांना माहीत होते की, काँग्रेसची ताकद एक मध्यममार्गी पक्ष म्हणून टिकून राहण्यात आहे. इंदिरा गांधींनंतर, राजीव गांधींनीही काँग्रेसला मध्यममार्गी ठेवण्याचा प्रयत्न केला, पण त्यांचेही काही जवळचे डावे होते.

नरसिंह राव यांना आपले अल्पमतातील सरकार टिकवण्यासाठी डाव्या पक्षांचा पाठिंबा घ्यावा लागला, पण ते त्यांच्या प्रभावापुढे झुकले नाहीत आणि परिणामी, देशात परिवर्तन घडवून आणणाºया आर्थिक सुधारणा लागू करू शकले. मनमोहन सिंग यांनाही डाव्या पक्षांचा पाठिंबा घ्यावा लागला, पण ते एका विशिष्ट मर्यादेपलीकडे त्यांच्या दबावापुढे झुकले नाहीत. अमेरिकेसोबतच्या अणुकराराला डाव्या पक्षांनी केलेल्या विरोधाची त्यांनी पर्वा केली नाही.

मात्र, याच काळात काँग्रेस अध्यक्षा सोनिया गांधी यांचे ‘सुपर गव्हर्नमेंट’ म्हणून ओळखल्या जाणाºया राष्ट्रीय सल्लागार परिषदेवर डाव्यांचे वर्चस्व होते. या परिषदेत जीन ड्रेझ, हर्ष मंदर आणि अरुणा रॉय यांच्यासारख्या डाव्यांचा समावेश होता आणि मनमोहन सिंग सरकारच्या अनेक धोरणांची आखणी त्यांच्या प्रभावाखाली झाली. जेव्हा राहुल गांधींनी अधिकृतपणे आणि अनधिकृतपणे काँग्रेस पक्षाची सूत्रे हाती घेतली, तेव्हा त्यांचे सुरुवातीचे जवळचे विश्वासू सहकारी हे काँग्रेसच्या दुसºया पिढीतील तरुण नेते होते. मात्र, एकेक करून त्यांनी राहुल गांधींना सोडून दिले. डाव्या विचारसरणीच्या नेत्यांनी त्यांची जागा घ्यायला सुरुवात केली.

अण्णा हजारेंच्या आंदोलनादरम्यान कार्यकर्ते म्हणून पुढे आलेल्या योगेंद्र यादव यांच्यासोबत काँग्रेस पक्ष मोडीत काढण्यासाठी कोणतीही कसर न सोडणारे कट्टर डावे नेते प्रशांत भूषण, आता राहुल यांच्या प्रमुख सहकाºयांपैकी एक आहेत. याच योगेंद्र यादव यांनी एकदा म्हटले होते की काँग्रेसने मरावे. अलीकडच्या वर्षांत, राहुल गांधी यांच्याभोवती डाव्या विचारसरणीच्या नेत्यांचा जमाव वाढला आहे, तसेच काँग्रेस पक्षात त्यांचा प्रभावही वाढला आहे.

डाव्या विचारसरणीचे विद्यार्थी नेते कन्हैया कुमार हे बºयाच काळापासून काँग्रेसमध्ये आहेत, पण सध्या ते बाजूला पडल्याचे दिसत आहे. त्यांची जागा नेहा बोरा घेत असल्याचे दिसते. मतचोरीच्या आरोपांवर प्रकाश टाकण्यासाठी राहुल यांनी अलीकडेच आयोजित केलेल्या आंदोलनांमध्ये नेहाने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली होती. नेहाने झुरळ जनता पक्षाने आयोजित केलेल्या आंदोलनांमध्येही सक्रियपणे भाग घेतला होता. राहुल गांधी या डाव्या विचारसरणीच्या गटालाही जवळ आणत आहेत. त्यांनी विशेषत: नेहा आणि प्रशांत भूषण यांना आपल्या पत्रकार परिषदेत बोलण्याची संधी दिली. यावरून असे दिसते की, डाव्या विचारसरणीची विद्यार्थी नेत्या असलेल्या नेहावर त्यांचा जितका विश्वास आहे, तितका विश्वास ते आपल्या विद्यार्थी संघटनेच्या नेत्यांवर ठेवत नाहीत.

कन्हैया हा सीपीआय(एम)च्या विद्यार्थी संघटनेचा नेता होता, तर नेहा ही डाव्या विचारसरणीच्या विद्यार्थी संघटना ‘आयसा’ची अध्यक्ष आहे. ही संघटना सीपीआय(एम) लिबरेशनशी संलग्न आहे. ही डाव्या विचारसरणीची चळवळ हिंसक नक्षलबाडी संघर्षातून उदयास आली असे मानले जाते. या गटाने हिंसक माओवाद्यांविरुद्ध सुरक्षा दलांच्या कारवाया थांबवण्याची मागणी केली होती आणि बाटला हाऊस चकमकीत मारल्या गेलेल्या दहशतवाद्यांना न्याय मिळावा यासाठी ‘आयसा’ने एक मोर्चाही आयोजित केला होता. त्यावेळी सलमान खुर्शीद एकदा म्हणाले होते की, जेव्हा त्यांनी सोनिया गांधींना बाटला हाऊसमध्ये मारल्या गेलेल्या तरुणांचे फोटो दाखवले, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यात अश्रू तरळले होते.

सीपीआय(एमएल) लिबरेशन हा बिहारमध्ये काँग्रेसचा मित्रपक्ष आहे आणि ‘इंडिया’ आघाडीचा घटक पक्षही आहे. हे लक्षात घेणेही महत्त्वाचे आहे की, इतर देशांप्रमाणेच भारतातही इस्लामिस्ट आणि कम्युनिस्ट यांच्यात साटेलोटे आहे. या साटेलोट्यातील अनेक व्यक्ती राहुल गांधींच्या वर्तुळात सामील झाल्या आहेत. डाव्या विचारसरणीचे नेते यापूर्वीही काँग्रेसमध्ये होते, पण आता पहिल्यांदाच ते मोठ्या संख्येने दिसत आहेत, ज्यात अतिडाव्या विचारसरणीच्या लोकांचाही समावेश आहे.

समस्या केवळ एवढीच नाही की, राहुल गांधींच्या जवळच्या सहकाºयांमध्ये अतिडाव्या विचारसरणीचे लोक आहेत. समस्या ही आहे की, या अतिडाव्या विचारसरणीच्या लोकांचा प्रभाव त्यांच्या भाषणांमध्ये, धोरणांमध्ये आणि कार्यशैलीमध्ये अधिकाधिक स्पष्टपणे दिसून येत आहे. राहुल गांधींनी आपल्या परदेश दौºयांमध्ये या कट्टर डाव्या विचारसरणीच्या लोकांना भेटायलाही सुरुवात केली आहे. घटक पक्ष आणि डाव्या विद्यार्थी संघटनांच्या पाठिंब्याने ते आपल्या आंदोलनांसाठी आणि सभांसाठी गर्दी जमवू शकत असले तरी, काँग्रेसचा पाठिंबा वाढवण्याची शक्यता कमी आहे. त्यांचे लक्ष्य केवळ अंबानी आणि अदानींपुरते मर्यादित नाही. राव आणि मनमोहन सिंग सरकारांच्या आर्थिक धोरणांमध्ये सरकारी कंपन्यांच्या निर्गंुतवणुकीचा समावेश असूनही, ते सरकारी कंपन्यांच्या खासगीकरणाचे कट्टर विरोधक बनले आहेत.

डाव्यांप्रमाणेच आपल्या अयशस्वी धोरणांवर अडून बसणारे राहुल, इंदिरा गांधींनी सावरकरांच्या सन्मानार्थ टपाल तिकीट काढले होते हेही विसरले आहेत. राहुल यांच्या डाव्या विचारसरणीमुळे काँग्रेसला आपली मूळ विचारधारा सोडून देण्यास आणि एक मध्यममार्गी पक्ष म्हणून असलेली आपली प्रतिमा पूर्णपणे पुसून टाकण्यास भाग पाडले जात असल्यामुळे, जुन्या नेत्यांना बाजूला सारले जात आहे. आज काँग्रेसची अवस्था डाव्यांच्या मुठीत गेल्यासारखी झालेली आहे.

दासबोध : दशक ६ : समास ९ : सारशोधन

श्री समर्थ रामदास स्वामींच्या सहाव्या दशकातील (देवशोधन दशक) नवव्या समासाचे नाव ‘सारशोधन’ असे आहे. त्यासाठी दासबोधातील ‘सारशोधन’ समासाची पार्श्वभूमी (सहावा दशक) समजून घेतली पाहिजे. सहाव्या दशकात समर्थ परमेश्वराचा शोध कसा घ्यावा, यावर सखोल मार्गदर्शन करतात. ‘सारशोधन’ म्हणजे ‘सार’ (सत्य, परब्रह्म, आत्मतत्त्व) आणि ‘असार’ (दृश्य, नश्वर माया) यांच्यातील फरक शोधून काढणे. माणसाचा मूळ स्वभाव हा डोळ्यांना दिसणाºया भौतिक जगावर (असार भागावर) भाळण्याचा असतो. परंतु जे खरे ज्ञानी आणि विवेकी असतात, ते बाह्य आकाराच्या मागे न जाता त्याच्या आतील मूळ ‘सार’ शोधून काढतात.

या समासात सुरुवातीला गुप्त धन आणि बाह्य आकाराचा दृष्टांत (ओवी १ ते ५) समर्थ देतात. समर्थ सुरुवातीलाच एक सोपे उदाहरण देतात. एका श्रीमंताजवळ अफाट गुप्त संपत्ती असते, पण त्याचे नोकर किंवा सामान्य लोक फक्त त्याच्या बाह्य वागण्यावरून किंवा दिसण्यावरून अंदाज लावतात; त्यांना त्या गुप्त धनाचा थांगपत्ता नसतो. तसेच, हे संपूर्ण दृश्य जग मायिक (नश्वर) आहे, जे सगळेच पाहतात. पण या सृष्टीच्या अंतरंगात असणारे परब्रह्म केवळ ‘विवेकशील’ लोकांनाच समजते.

विहिरीचे किंवा सरोवराचे उदाहरण देताना समर्थ म्हणतात की, एखादा माणूस जमिनीखाली गुप्त धन ठेवून वरून पाणी सोडून देईल; लोकांना वाटेल हे साधे पाणी, साचलेले सरोवर आहे, पण चतुर माणसाला तिथे गुप्त धन असल्याचे ठाऊक असते. त्याचप्रमाणे, सामान्य लोक भौतिक सुखोपभोगांत रमतात (स्वार्थ पाहतात), तर ज्ञाते पुरुष परमार्थाचे खरे धन शोधतात.

यानंतर या समासात श्रेष्ठ व असार यांच्यातील तफावत आणि निसर्गातील उदाहरणे (ओवी ६ ते १५) समर्थ रामदास स्वामी देतात. यात काबाड आणि रत्ने म्हणजे काय ते सांगतात. गडी किंवा कामगार कष्टाची कामे करतात (काबाड वाहतात), तर श्रेष्ठ आणि भाग्यवान लोक अमूल्य रत्नांचा उपभोग घेतात. जसे ज्याचे पूर्वकर्म किंवा स्वभाव, त्याला तसेच फळ मिळते. त्यानंतर स्वामी निसर्गातील भेद दाखवतात. जगात बोरी आणि बाभळीची झाडे (असार) उदंड पाहायला मिळतात, पण कल्पतरू किंवा चंदनाचा वृक्ष सहसा सहज दिसत नाही. तसेच सृष्टीमध्ये गाई-गुरांचे खिल्लार सर्वत्र दिसतात, पण सर्व इच्छा पूर्ण करणारी ‘कामधेनू’ फक्त इंद्राजवळ असते. लोक वेगवेगळे उद्योग करून आपण श्रीमंत असल्याचे सांगतात, पण सर्व संपत्तीचा मूळ स्वामी असणारा ‘कुबेर’ कुणालाही सहसा गवसत नाही. तात्पर्य हेच की, जे असार किंवा उदंड आहे ते डोळ्यांना सहज दिसते, पण जे खरे अमूल्य ‘सार’ आहे ते गुप्त असते. त्याचा शोध साधू-संतांच्या मार्गदर्शनाशिवाय लागत नाही.

यानंतर समर्थ साधना, प्रचिती आणि ‘रोकड’ आत्मज्ञान (ओवी १६ ते २२) याबाबत भाष्य करतात. प्रारंभी ते संतसंगतीचे महत्त्व सांगतात. जसे गुप्त धन शोधण्यासाठी डोळ्यात अंजन घालावे लागते, तसेच त्या गुप्त परमेश्वराला शोधण्यासाठी ‘सत्संग’ नावाचे अंजन कामी येते. राजाच्या सान्निध्यात जशी श्रीमंती सहज लाभते, तसेच सत्संग धरल्याने सद्‌वस्तूची (आत्मसुखाची) प्राप्ती होते.

समर्थ म्हणतात, दृश्यावेगळा परमात्मा समजला पाहिजे. ही सर्व दृश्य सृष्टी अशाश्वत आहे. परमात्मा या दृश्याहून अगदी वेगळा आणि अच्युत (न ढळणारा) आहे. तो दृश्याच्या बाहेरही आहे आणि चराचराच्या अंतरी ओतप्रोत भरलेलाही आहे. हा निश्चय एकदा अंतरात बाणला की संशय फिटतो.

यानंतर या समासात समर्थ संसारात राहून जीवनमुक्तीचा मार्ग (ओवी २३ ते ३१) सांगतात. समर्थ म्हणतात, उधार विरुद्ध रोकड असा हा भेद आहे. काही लोक असे म्हणतात की, आत्मज्ञान किंवा मोक्ष पुढच्या जन्मी मिळेल. पण समर्थ याला ‘उधार’ मानतात. सारासारविवेक केला तर आत्मसुखाचा आनंद ‘रोख’ पैशासारखा याच जन्मात आणि याच क्षणी अनुभवता येतो. समर्थांनी दासबोधात अत्यंत व्यावहारिक अशी उदाहरणे दिलेली आहेत.

समर्थ म्हणतात, संसार न सोडता मुक्ती मिळवता येते. समर्थांचे हे तत्त्वज्ञान अतिशय व्यावहारिक आहे. ते म्हणतात की, संसाराचा त्याग न करता, प्रपंचाची उपाधी न सोडता केवळ विचाराने आणि विवेकाने याच जगात मनुष्य आपले जीवन सार्थक करू शकतो. जो मनुष्य याची ‘प्रचिती’ (अनुभव) घेतो, तोच खरा शहाणा होय.

यानंतर जीवन्मुक्ताची अंतिम अवस्था (ओवी ३२ ते ३४) समर्थ समजावतात. त्यासाठी देहींचे विदेह होणे काय असते ते सांगतात. माणसाने संसारात असावे, पण देहबुद्धी विसरून आत्मभावात राहावे. ‘करून काहींच न करणे’ याचा अर्थ सर्व कर्मे करावीत, पण ‘मी करणारा आहे’ हा अहंपिंड पूर्णपणे नष्ट झालेला असावा. हीच खरी जीवन्मुक्ताची लक्षणे आहेत. जर याविषयी मनात शंका किंवा अनुमान उरले, तर ते माणसाचे पतन घडवू शकते. हे सर्व संशयाचे मूळ केवळ सद्गुरूंच्या वचनांनी आणि त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली घेतल्या जाणाºया अनुभवानेच नष्ट होते.

थोडक्यात सांगायचे तर, ‘सारशोधन’ हा समास माणसाला बाह्य जगातील मायाजालातून बाहेर काढून ‘दृश्य हे नश्वर आहे, अंतरीचा परमात्मा हेच खरे सार आहे आणि ते याच जन्मात विवेक व सत्संगाने अनुभवता येते’ असा परम आनंददायी संदेश देतो.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

ग्राहक जागरुकता आवश्यक आहे

सणासुदीच्या काळात मिठाई आणि दुधातील भेसळ ही एक गंभीर समस्या आहे, ज्यामागे जास्त नफा कमावण्याची लालसा आणि कमकुवत कायदा व सुव्यवस्था ही प्रमुख कारणे आहेत. याला आळा घालण्यासाठी कठोर कायदे, नियमित तपासणी आणि ग्राहक जागरूकता आवश्यक आहे. गेल्या काही दिवसांपासून तुकाराम मुंढे यांच्यासारख्या कार्यक्षम अधिकाºयामुळे थोडा बदल घडताना दिसत असला तरी सर्वसामान्य माणसांनीही जागृत असणे आवश्यक आहे.

भारत हा सणांचा देश आहे. दिवाळीसारख्या पवित्र सणाच्या काळात मिठाई, दूध, मावा, चीज आणि तुपाची मागणी लक्षणीयरीत्या वाढते. काही लोक, जास्त पैसे कमावण्याच्या लोभापायी, या उत्पादनांमध्ये भेसळ करतात, ज्यामुळे लोकांच्या आरोग्याशी तडजोड होते. दरवर्षी अशा बातम्या येऊनही ही समस्या पूर्णपणे नियंत्रणात का येत नाही, ही चिंतेची बाब आहे. भेसळीमागील मुख्य कारण म्हणजे अधिक नफ्याची लालसा.

सणासुदीच्या दिवसांतील मागणी, तपासणी अधिकाºयांची कमतरता, प्रयोगशाळेतील चाचण्यांना होणारा विलंब आणि न्यायालयाचे निकाल येण्यास लागणारा विलंब, हीदेखील प्रमुख कारणे आहेत. जेव्हा दोषींना वेळेवर शिक्षा होत नाही, तेव्हा कायद्याची भीती कमी होते. तथापि, सर्वच व्यापारी अप्रामाणिक नसतात; अनेक जण पूर्ण प्रामाणिकपणे व्यवसाय करतात. त्यामुळे, प्रामाणिक व्यापाºयांना प्रोत्साहन देणे आणि भेसळ करणाºयांवर कठोर कायदेशीर कारवाई करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

आपल्या देशात भेसळ रोखण्यासाठी कायदे अस्तित्वात आहेत. अन्न सुरक्षा विभाग आणि सरकारने केवळ सणासुदीच्या काळातच नव्हे, तर वर्षभर बाजारांवर लक्ष ठेवले पाहिजे. दूध आणि मिठाई यांसारख्या वस्तूंची नियमित तपासणी केली पाहिजे. जर कोणताही अधिकारी निष्काळजी असेल, तर त्याला किंवा तिला जबाबदार धरले पाहिजे. तपासणी पारदर्शकपणे केली पाहिजे आणि दोषींना कठोर शिक्षा झाली पाहिजे. या समस्येवर तोडगा काढण्यासाठी ठोस पावले उचलली पाहिजेत.

प्रत्येक जिल्ह्यात आधुनिक प्रयोगशाळा आणि पुरेसे तपासणी अधिकारी असावेत. भेसळ करणाºयांना कठोर शिक्षा देण्याची तरतूद असावी. याशिवाय, खोटा प्रचार आणि खोटे दावे थांबवले पाहिजेत. एक डिजिटल प्रणाली तयार केली पाहिजे, जेणेकरून सामान्य लोक सहजपणे आपल्या तक्रारी नोंदवू शकतील. केवळ सरकारवर अवलंबून राहणे पुरेसे नाही; ग्राहकही जागरूक असले पाहिजेत.

लोकांनी नेहमी विश्वासार्ह दुकानांमधूनच वस्तू खरेदी कराव्यात, वैध बिल घ्यावे आणि कोणतीही शंका असल्यास विभागाला कळवावे. शाळा आणि प्रसारमाध्यमांद्वारे अन्न सुरक्षेबद्दल शिक्षण दिले गेले पाहिजे. सण हे आनंद आणि विश्वासाचे प्रतीक आहेत.

जनतेला शुद्ध आणि सुरक्षित अन्न पुरवणे ही सरकार, प्रशासन आणि व्यापाºयांची जबाबदारी आहे. केवळ सणासुदीच्या काळात धाडी टाकून ही समस्या सुटणार नाही; त्याऐवजी, नफ्यासाठी कोणाच्याही आरोग्याशी तडजोड होणार नाही याची खात्री करण्यासाठी कडक देखरेख आणि कठोर कायद्यांची गरज आहे. दरवर्षी दिवाळीच्या सुमारास अमुक इतका किलो भेसळयुक्त खवा पकडला, जप्त केला, नष्ट केला अशा बातम्या येतात. पण, त्याकडे फारसे गांभीर्याने पाहिले जात नाही. गेल्या चार महिन्यांत महाराष्ट्रात तुकाराम मुंढे यांनी पुढाकार घेतल्यामुळे बराचसा बदल घडला असला तरी ही सातत्याने करण्याची कामगिरी आहे हे लक्षात घेतले पाहिजे. त्यासाठी ग्राहकांनी आपल्यात जागृती निर्माण केली पाहिजे. कोणत्या कोणत्या पदार्थात भेसळ असू शकते आणि त्यापासून शरीराला काय अपाय होतात याची माहिती प्रत्येकाला असली पाहिजे. त्याचप्रमाणे अन्नातील भेसळ कशी ओळखावी याचे शिक्षणही दिले गेले पाहिजे.

दूध आणि दुधाच्या पदार्थांव्यतिरिक्त हळदीमध्ये मोठ्या प्रमाणात भेसळ होताना दिसते. केमिकलयुक्त कृत्रिम रंग घालून काही पदार्थ दिसतात. हे अत्यंत धोकादायक असते. हळद ही हळद असली पाहिजे. ती खायची आणि पूजेची वेगवेगळी कशी काय असू शकते. बहुसंख्य पूजेचे सामान विकणाºया दुकानांतून मिळणारी हळद ही धोकादायक असते. स्वयंपाकासाठी असणारी हळद आणि पूजेची हळद वेगवेगळी कशी काय असू शकते? पूजेसाठी विकली जाणारी हळद ही भेसळयुक्त असते. त्याची तपासणी केली जात नाही. गेल्या काही महिन्यांपासून पूजेच्या सामानाच्या दुकानांतून पूजेचे तूप म्हणून साजूक तूप सांगून स्वस्तात तूप विकले जाते. हे तूप खाण्यासाठी नाही तर निरांजनासाठी वापरावे असे सूचवले जाते. पण, ते साजूक तूप नसते तर चक्क वनस्पती तूप असते. त्याचप्रमाणे समईसाठी तिळाचे तेल सांगून अत्यंत निकृष्ट प्रतिचे तेल स्वस्तात विकले जाते. हे तेल खाऊ नये असे सांगून दुकानदार दिव्याचे तेल म्हणून विकतात. इतकेच नाही तर त्याची आॅनलाइन विक्रीही होते. हे देवपूजेसाठी निकृष्ट आणि हलक्याप्रतिचे सामान विकण्याची प्रथा कोणी सुरू केलेली आहे. देवपूजेचे सामान आणि माणसांना लागणाºया सामानात भेदभाव कसा काय केला जातो? प्रत्येक गोष्टीत भेसळ होताना दिसते आहे. सरकार आणि संबंधित खात्याचे अधिकारी, कर्मचारी प्रयत्न करत असले तरी आपल्याला प्रत्येकाला जागृत होण्याची गरज आहे. ग्राहकांनी आवाज उठवला पाहिजे. असे पदार्थ घेण्यास विरोध केला पाहिजे. प्रत्येक दुकानात अशा अन्न भेसळीच्या तक्रारी कुठे कराव्यात याचे संपर्क क्रमांक सरकारने लावले पाहिजेत, तर हा बदल घडून येईल.

दासबोध : दशक ६ : समास आठवा : दृश्यनिरुपणनाम

समर्थ रामदास स्वामींच्या ‘दासबोध’ ग्रंथातील सहाव्या दशकातील, समास आठवा हा

‘दृश्यनिरुपण’ या नावाने ओळखला जातो. मागील समासात श्रोत्यांनी समर्थांना एक अत्यंत मूलभूत आणि गहन प्रश्न विचारला होता ‘दृश्य जर मिथ्या (असत्य) आहे, तर मग ते डोळ्यांना दिसते का?’ या प्रश्नाचे अत्यंत शास्त्रीय, मार्मिक आणि उदाहरणांसह स्पष्टीकरण समर्थ या ‘दृश्यनिरुपण’ समासात करतात. दृश्य जगताचे सत्य काय आणि खरी वास्तविकता काय, हे या समासात उलगडून दाखवले आहे.

या समासात समर्थ भ्रमाचे आणि मिथ्या दृश्याचे विविध दृष्टांत (ओवी १ ते ३५) येथे देतात. समर्थ सांगतात की, डोळ्यांना जे जे दिसते ते सगळेच सत्य आहे असे मानणे ज्ञानी पुरुषांचे लक्षण नाही. केवळ जड, मूढ आणि अज्ञानी जीवच दृश्याला सत्य मानतात. जर डोळ्यांना दिसते तेवढेच खरे मानले, तर संतांची वचने आणि कोट्यवधी ग्रंथ खोटे ठरवावे लागतील. याचा अर्थ समजून घेण्यासाठी समर्थ विविध सुंदर उदाहरणे देतात.

समर्थ इथे मृगजळाचे उदाहरण देतात. हरिण मृगजळाला पाणी समजून तिकडे धाव घेते, पण तेथे पाणी नसते; ते केवळ पाण्याचा मिथ्या भास असतो. त्यानंतर समर्थ स्वप्नाचा अनुभव सांगतात. रात्री झोपेत माणसाला खूप संपत्ती सापडल्यासारखी वाटते आणि तो स्वप्नातच व्यवहारही करतो, पण सकाळी उठल्यावर त्याचे काय मूल्य उरते?

त्यानंतर स्वामी या समासात चित्र आणि पुतळे यांचा दाखला देतात. कुशल चित्रकाराने काढलेले सुंदर चित्र किंवा लाकूड-पाषाणाचे पुतळे पाहताना अत्यंत सुंदर वाटतात, पण अखेर तेथे माती, लाकूड किंवा पाषाणच असतो. देवळांच्या गोपुरे किंवा दशावतारातील खेळ पाहताना स्त्री-पुरुष भासणारे चेहरे प्रत्यक्षात धटिंगण पुरुष किंवा निव्वळ चुना-वाळू असते.

यानंतर अधिक समजण्यासाठी समर्थ प्रतिबिंब आणि बाहुल्या यांचा दाखला देतात. पाण्यात किंवा आरशात पडलेली प्रतिबिंबे, एकाच शस्त्राची गतीमुळे दिसणारी दोन शस्त्रे, आरसे महालातील अनेक सभा हे सगळे भासमान आहेत, सत्य नाहीत.

थोडक्यात याचा निष्कर्ष काय तर समर्थ म्हणतात, ‘माया मिथ्या बाजीगिरी। दिसे साचाचिये परी। परी हे जाणत्यानें खरी। मानूंचि नये॥’

ही माया गारुडी विद्येप्रमाणे किंवा जादूसारखी आहे. ती खºयासारखी भासते खरी, पण विचार करू लागले की तिचा नाश होतो. तिला मिथ्या म्हणावे तर ती डोळ्यांसमोर दिसते आणि खरी म्हणावे तर ती टिकत नाही. ही अवस्था माणसाला संभ्रमात टाकणारी असते.

यानंतर या समासात चुका कुठे पडतो? देहबुद्धीचे मूळ कारण (ओवी ३६ ते ४६) काय ते सांगतात. जर दृश्य मिथ्या आहे, तर मग आपल्याला ते सत्य का वाटते? यावर समर्थ सांगतात की, येथेच माणसाकडून चूक (भ्रम) घडते. अविद्या आणि देह हा एक दृश्याचा भास हा अविद्यात्मक आहे आणि तुझा हा स्थूल देहदेखील त्याच पाच भौतिक घटकांचा (अविद्यात्मक) बनलेला आहे.

अविद्येने अविद्येला पाहणे होते. डोळ्यांनी दृश्य पाहिले, मनाने त्याचा स्वीकार केला आणि सूक्ष्म देहात त्याची प्रतिमा तयार झाली. जेव्हा अविद्यात्मक देवाने अविद्यात्मक दृश्याला पाहिले, तेव्हा आपोआपच त्याला ते सत्य वाटू लागले. त्यानंतर देहबुद्धीचा अहंकार उफाळतो. हा हाडा-मांसाचा देह म्हणजेच मी ही बुद्धी जेव्हा पक्की होते (देहबुद्धी बळकट होते), तेव्हा साहजिकच बाहेरील दृश्य जगतही सत्य भासू लागते. इथे समर्थ कडक शब्दांत सांगतात की, जो माणूस या हाडामांसाच्या स्थूल डोळ्यांनी परब्रह्माचा शोध घेऊ पाहतो, तो ज्ञाता नसून केवळ डोळे असूनही आंधळा आणि मूर्ख आहे.

या समासात पुढे समर्थ शाश्वत परब्रह्म आणि साधन (ओवी ४७ ते ५०) याबाबत बोलतात. दृश्य विरुद्ध अदृश्य (शाश्वत) काय यावर ते भाष्य करतात. जे जे दृष्टीस दिसते आणि मनाला भासते, ते सर्व कालांतराने नाश पावते. म्हणून दृश्य हे अशाश्वत आहे आणि परब्रह्म हे दृश्यापलीकडचे शाश्वत सत्य आहे.

अंतिम बोध काय घ्यायचा? तर शेवटी समर्थ मार्गदर्शन करतात की, मी कोण हे जाणावें। मीपण त्यागून अनन्य व्हावें॥ देहभावाचा आणि ‘मी-पणातला’ अहंकार पूर्णपणे सोडला, तरच आत्मवस्तूची ओळख होते आणि माणसाच्या अंगी स्वाभाविक व शाश्वत समाधान बाणवते.

थोडक्यात याचे तात्पर्य सांगायचे, तर हा समास आपल्याला बाह्य जगाच्या आणि इंद्रियांच्या फसवणुकीपासून सावध करतो. डोळ्यांना दिसणारे सर्व विश्व हे मायेचा खेळ किंवा स्वप्नासारखे भासमान आहे. जोपर्यंत माणसाची ‘देहबुद्धी’ सुटत नाही, तोपर्यंत सत्याची ओळख होत नाही. आत्मज्ञानाने देहबुद्धी नष्ट करून परब्रह्माचा शोध घेणे हेच मानवी जीवनाचे अंतिम ध्येय आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

अमेरिकेत वाढता हिंदूदवेश

अमेरिकेचे परराष्ट्र सचिव मार्को रुबियो, ज्यांनी नुकताच भारत दौरा केला, त्यांनी ‘प्रत्येक देशात काही मूर्ख लोक असतात,’ असे म्हणत अमेरिकेतील भारतीयांविरुद्धच्या वांशिक द्वेषाचा प्रश्न टाळला. तथापि, इलिनॉयमधील अरोरा येथील श्री व्यंकटेश्वर स्वामी किंवा बालाजी मंदिराला लक्ष्य करणाºया एका कटाचा नुकताच झालेला पदार्फाश, परिस्थिती वेगळी असल्याचे स्पष्ट करतो. या कटातील आरोपी अलेक्झांड्रोस पापोराकिस, भारतीय-अमेरिकन समुदायाच्या एका मोठ्या धार्मिक मेळाव्याला लक्ष्य करण्याची योजना आखत होता. तो रायफल घेऊन मंदिरात पोहोचला, पण ती अडकली. तो दुसºया मंदिरावर हल्ला करण्याच्या तयारीत होता. त्याच्या घरातून एक श्वेतवर्णीय वर्चस्ववादी जाहीरनामा आणि नाझी साहित्य जप्त करण्यात आले. ही घटना एका धोकादायक प्रवृत्तीचे उदाहरण आहे, ज्याबद्दल भारतीय-अमेरिकन समुदायाने खूप पूर्वीपासून इशारा दिला आहे.

अरोराची घटना ही पहिली नाही. गेल्या वर्षी युटामधील स्पॅनिश फोर्क येथील इस्कॉन मंदिरात गोळीबार झाला होता. अमेरिकेत बºयाच काळापासून हिंदू द्वेषाची चिन्हे दिसू लागली आहेत. न्यूयॉर्कमधील मेलव्हिल येथील स्वामीनारायण मंदिराच्या तोडफोडीपासून ते कॅलिफोर्नियातील फ्रेमोंट आणि हेवर्ड येथील मंदिरांवरील हिंदूविरोधी घोषणांच्या ग्राफिटीपर्यंत हिंदूंना धमकावण्याचे प्रकार चिंताजनकपणे सामान्य झाले आहेत. या घटना देशातील सर्वात शांतताप्रिय स्थलांतरित समुदायांपैकी एकाविरुद्ध वाढत्या द्वेषाचे प्रतीक बनल्या आहेत.

या घटना ज्या पद्धतीने प्रसिद्ध केल्या जातात, ती पद्धतही चिंताजनक आहे. अमेरिकन नेते आणि प्रसारमाध्यमे इतर गटांविरुद्धच्या सांप्रदायिक आणि वांशिक द्वेषाचा निषेध करण्यास तत्पर असतात, पण हिंदू संस्थांवरील हल्ल्यांमुळे क्वचितच असा संताप व्यक्त होतो. धार्मिक घटकांमुळे स्पष्टपणे प्रेरित असलेल्या इस्लामी कट्टरवादावरील चर्चांना ‘इस्लामोफोबिया’ असे लेबल लावून अनेकदा दाबले जाते, तर दुसरीकडे हिंदू द्वेष सामान्य झाला आहे. हिंदू मंदिरांवरील हल्ल्यांबाबतच्या अधिकृत निवेदनांमध्ये अनेकदा त्यांना वेगळ्या घटना म्हणून वर्णन केले जाते.

अमेरिकन नागरी हक्क संघटनेच्या शब्दसंग्रहात ‘हिंदूफोबिया’ हा शब्दच नाही. याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे सामाजिक-आर्थिक यशामुळे अल्पसंख्याक गट पूर्वग्रहांपासून सुरक्षित राहतो, हा गैरसमज. जवळजवळ प्रत्येक मापदंडानुसार हिंदू-अमेरिकन हे अमेरिकेतील सर्वात यशस्वी गटांपैकी एक आहेत. आकडेवारी आणि अभ्यासातून असे दिसून येते की, भारतीय-अमेरिकन लोकांचे सरासरी उत्पन्न, शैक्षणिक प्राप्ती आणि वैद्यकशास्त्र व अभियांत्रिकीसारख्या क्षेत्रांमधील व्यावसायिक प्रतिनिधित्व हे देशात अग्रस्थानी आहेत. गुन्हेगारीमधील त्यांचा सहभागही खूप कमी आहे.

आर्थिक अनिश्चितता आणि राजकीय लोकानुनयाच्या काळात, विलक्षण यशामुळे दाबून ठेवलेली निराशा आणि मत्सर निर्माण होऊ शकतो. उजव्या विचारसरणीच्या टअॠअ??????? गटांच्या वक्तृत्वात, उच्च-कुशल स्थलांतरितांच्या यशाकडे आर्थिक धोका आणि सांस्कृतिक विस्थापन या दृष्टिकोनातून पाहिले जाते. यामुळे द्वेष वाढतो, विशेषत: अमेरिकन हिंदूंविरोधात. संरक्षक ढाल म्हणून काम करण्याऐवजी हिंदूंचे यश शत्रुत्वाला खतपाणी घालत आहे. आर्थिक मत्सर, खोलवर रुजलेल्या सांस्कृतिक पूर्वग्रहासह, द्वेषाचा एक स्रोत आहे.

आधुनिक आणि सुसंस्कृत जीवनशैलीच्या मुखवट्यामागे, अमेरिकन समाजाच्या एका वर्गात बहुदेववाद आणि मूर्तिपूजेबद्दल तीव्र तिरस्कार स्पष्टपणे दिसून येतो. हा पूर्वग्रह मंदिर बांधकामाविरोधातील आंदोलनांमध्ये आणि हिंदू देवतांच्या मूर्तींना ‘भयानक’ ठरवण्यामध्ये प्रकट होतो. टेक्सासमधील शुगर लँड येथील भगवान हनुमानाच्या ९० फूट उंच पुतळ्याला झालेला विरोध शिगेला पोहोचला होता. बहुदेववादाबद्दलच्या या तिरस्कारामुळे एक दुहेरी वृत्ती निर्माण होते, ज्याद्वारे अमेरिकन समाज कट्टर इस्लामी विचारांप्रति काही प्रमाणात सौम्यता दाखवतो, परंतु हिंदूंप्रति कोणतीही सहानुभूती दाखवण्यापासून दूर राहतो.

भारतीय वंशाच्या सनातनी ख्रिश्चन भाष्यकारांनी पाश्चात्य धर्मगुरूंच्या पूर्वग्रहांना खतपाणी घालून हे वातावरण आणखी दूषित केले आहे. मुख्य प्रवाहातील अमेरिकन राजकारणही या सांप्रदायिक संकुचित वृत्तीपासून मुक्त नाही. निवडणुकीच्या प्रचारादरम्यान, अनेक रिपब्लिकन समर्थकांनी विवेक रामास्वामी यांना त्यांच्या हिंदू ओळखीबद्दल प्रश्न विचारले. अशी असभ्यता भारतीय राजकारणातही दिसून येत नाही. त्याचप्रमाणे, जे.डी. व्हान्स यांच्या पत्नी उषा व्हान्स यांनाही ख्रिश्चन धर्म न स्वीकारल्याबद्दल प्रश्न विचारण्यात आले. शैक्षणिक आणि प्रसारमाध्यम वर्तुळेदेखील परिस्थिती अधिक चिघळवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

विद्यापीठांच्या आवारात आणि राजकीय चर्चासत्रांमध्ये भारतीय शासनावरील टीका अनेकदा हिंदुत्वविरोधात बदलते. ‘डिसमँटलिंग ग्लोबल हिंदुत्व’सारख्या कार्यक्रमांच्या माध्यमातून काही शिक्षणतज्ज्ञांनी विद्यापीठांना हिंदुत्वविरोधाचे व्यासपीठ बनवले आहे. जेव्हा हिंदू विद्यार्थी किंवा व्यावसायिक आपल्या वारशाचे रक्षण करण्याचा प्रयत्न करतात, तेव्हा त्यांना कट्टरपंथी ठरवले जाते. न्यूयॉर्क टाइम्स आणि वॉशिंग्टन पोस्ट सारख्या वृत्तपत्रांनी सातत्याने हिंदुत्वविरोधी व्यंगचित्रे आणि रूपकांच्या माध्यमातून भारतीय धोरणांवर टीका केली आहे.

अमेरिकेतील पाकिस्तानी, बांगलादेशी आणि खलिस्तानी समर्थकांनीही आॅनलाइन माध्यमातून हिंदूंविरोधात सक्रियपणे द्वेष भडकवला आहे. डिजिटल मीडियाच्या अल्गोरिदमने या आगीत आणखी तेल ओतले आहे. हिंदुत्वाविषयी मर्यादित ज्ञान असल्यामुळे, अमेरिकन जनता अशा सुनियोजित डिजिटल मोहिमांना सहज बळी पडू शकते. यामुळेच भारतीय हिंदू समाजाला अनेक आघाड्यांवर विरोधाचा सामना करावा लागत आहे. हिंदू समाज दबावाखाली आहे. पाश्चात्य देशांतील असुरक्षित अल्पसंख्याकांच्या पारंपरिक प्रतिमेत तो बसत नसल्यामुळे त्याच्या समस्यांकडे दुर्लक्ष केले जाते.

इलिनॉयमधील घटनेवरून हे दिसून येते की, हिंदू द्वेष किंवा हिंदूफोबियाकडे दुर्लक्ष करण्याऐवजी, ज्यूविरोधाप्रमाणेच या प्रवृत्तीलाही गांभीर्याने घेतले पाहिजे. अन्यथा, ज्यूविरोधाच्या धर्तीवर घडणारी एखादी मोठी शोकांतिका एक भयानक कहाणी रचेल, ज्याचा कलंक जगाला मानवाधिकारांचा उपदेश करणाºया अमेरिकेला सोसावा लागेल.