अर्थव्यवस्थेची ताकद

३१ आॅगस्ट रोजी आर्थिक वर्ष २०२६-२७ च्या पहिल्या तिमाहीतील विकासाची आकडेवारी जाहीर झाल्यानंतर भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या स्थितीबद्दल बरीच चर्चा सुरू आहे. शैक्षणिक समुदायाच्या एका गटाने या आकडेवारीवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे. त्यांच्या मते राष्ट्रीय उत्पन्न आणि जीडीपीची गणना करण्यासाठी वापरल्या जाणाºया पद्धतीमध्ये काही समस्या आहेत, ज्यामुळे त्यांच्या विश्वासार्हतेवर शंका निर्माण होते. याची चौकशी होणे आवश्यक आहे.

आर्थिक वर्ष २०२६-२७च्या पहिल्या तिमाहीत नोंदवलेली ७.८ टक्के वास्तविक जीडीपी वाढ ही प्रमुख आणि सातत्याने उपलब्ध असलेल्या आर्थिक निर्देशांकांच्या भक्कम आधाराने झाली आहे. हे निर्देशांक आर्थिक विस्ताराची मजबुती दर्शवतात. उदाहरणार्थ, व्यावसायिक वाहनांच्या विक्रीत १८.३ टक्क्यांनी वाढ झाली, जे मजबूत मालवाहतूक आणि व्यावसायिक मागणी दर्शवते. भविष्यातील मागणी वाढीच्या अपेक्षेने कंपन्या त्यांच्या वाहनांचा ताफा वाढवत आहेत. गुंतवणुकीतही लक्षणीय वाढ दिसून येत आहे. भांडवली वस्तूंचे उत्पादन १५.२ टक्क्यांनी वाढले, तर यंत्रसामग्री आणि उपकरणांच्या आयातीत ५१.५ टक्क्यांनी मोठी वाढ झाली.

सिमेंट उत्पादन, तयार पोलादाचा वापर आणि पायाभूत सुविधा व बांधकाम साहित्याच्या उत्पादनातही मोठी वाढ दिसून आली. तयार होणाºया ई-वे बिलांची संख्या दुहेरी अंकात वाढत राहिली. जीएसटी दरांमध्ये मोठे बदल आणि सुसूत्रीकरणानंतर एकूण जीएसटी संकलनात ८.४ टक्क्यांनी वाढ झाली. एकत्रितपणे पाहता, हे निर्देशक सूचित करतात की, वास्तविक आर्थिक क्रियाकलाप मजबूत आहे आणि आर्थिक वाढ सर्वसमावेशक आहे. पहिल्या तिमाहीतील वाहनांच्या जोरदार विक्रीवरून असे दिसून येते की, वैयक्तिक पसंती आणि गरजांवर खर्च वाढला आहे, ज्यामुळे मागणीला चालना मिळाली आहे. कृषी, उद्योग आणि सेवा क्षेत्रांमध्ये बँक पतपुरवठ्यात लक्षणीय वाढ झाली आहे. मजबूत गुंतवणूक, स्थिर उपभोग, मालवाहतुकीतील वाढ आणि वाढलेला बँक पतपुरवठा यांचा एकत्रित परिणाम हे दर्शवतो की, ही आर्थिक वाढ शाश्वत आहे.

वाढीबद्दलच्या साशंकतेचा एक पैलू जीडीपी डिफ्लेटरशी संबंधित आहे, म्हणजेच चालू किमतींवरील जीडीपी आणि स्थिर किमतींवरील जीडीपी यांच्यातील किंमत समायोजन. आधारभूत वर्ष बदलताना गणना पद्धतीत लक्षणीय सुधारणा केल्यानंतरही ही चिंता कायम आहे. पहिल्या तिमाहीच्या निकालानंतर जीडीपी डिफ्लेटरबाबत उपस्थित केलेला सर्वात महत्त्वाचा तांत्रिक प्रश्न याच मुद्द्याशी संबंधित आहे. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर स्वीकारलेल्या सर्वोत्तम पद्धतींनुसार, सुधारित राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या आकडेवारीत आता किमती समायोजित करण्यासाठी घाऊक किंमत निर्देशांकाऐवजी नवीन उत्पादक किंमत निर्देशांकाचा वापर केला जातो. तथापि, चलनघट पद्धत आणि किंमत डेटाचा स्रोत या दोन्हीमध्ये एकाच वेळी झालेल्या बदलामुळे जीडीपी डिफ्लेटरमधील अलीकडील बदलांचा अर्थ लावणे काहीसे कठीण झाले आहे. पहिल्या तिमाहीची आकडेवारी प्रसिद्ध झाल्यानंतर झालेल्या चर्चेतही यावर प्रकाश टाकण्यात आला.

भारताने उत्पादन क्षेत्रासाठी ‘डबल डिफ्लेशन’ पद्धत अवलंबली आहे. या पद्धतीत उत्पादन आणि उत्पादनात वापरल्या जाणाºया वस्तू व सेवा (मध्यवर्ती उपभोग) यांच्या किमतींमधील बदल स्वतंत्रपणे समायोजित केले जातात. या दोन वास्तविक किमतींमधील फरकाचा उपयोग नंतर वास्तविक सकल मूल्यवर्धित काढण्यासाठी केला जातो. राष्ट्रीय उत्पन्नाची गणना करण्यासाठी जगभरात वापरली जाणारी ही सर्वोत्तम पद्धत मानली जाते. जेव्हा उत्पादनात वापरल्या जाणाºया कच्च्या मालाच्या किमती तयार उत्पादनांच्या किमतींपेक्षा अधिक वेगाने वाढतात, तेव्हा चालू किमतींवरील GVA वाढ ही वास्तविक  GVA वाढीपेक्षा कमी असू शकते. उत्पादन आणि कच्चा माल या दोन्हींच्या किमती वाढत असतानाही, सूचित GVA अवस्फीतीकारक नकारात्मक असू शकतो.

विकसित देशांमध्येही दुहेरी अवस्फीतीकारक पद्धत वापरताना असेच परिणाम दिसून आले आहेत. चालू आर्थिक वर्षाच्या पहिल्या तिमाहीत कच्च्या मालाच्या किमतींमधील वाढ तयार उत्पादनांच्या किमतींपेक्षा जास्त होती, ज्यामुळे GVA अवस्फीतीकारक कमी झाला. शिवाय, काही सेवा क्षेत्रांमधील अत्यंत कमी दरवाढीमुळे GVA अवस्फीतीकारक आणि सर्वसाधारण CPI व WPI यांच्यातील तफावत आणखी वाढली. स्थिर किमतींवरील GVA चे अंदाज सामान्य किंवा एकत्रित किंमत निर्देशांकांवर आधारित नसतात.

विविध प्रकारच्या उत्पादनासाठी आणि निविष्ठांसाठी ३०० हून अधिक उत्पादक किंमत आणि इतर किंमत निर्देशांकांची काळजीपूर्वक गणना केली जाते. त्यामुळे काही मोजक्या विलग आणि व्यापक माहितीच्या आधारे या GVA अंदाजांवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करणे अनुचित आहे. यामुळे अधिक पारदर्शक आणि कार्यक्षम बनवण्यासाठी सातत्याने सुधारणा करण्यात आलेल्या सांख्यिकीय प्रणालीबद्दल जनतेची दिशाभूल होऊ शकते.

एका अभ्यासाने भारताचे राष्ट्रीय उत्पन्न मोजण्यासाठी वापरल्या जाणाºया पद्धतीवर अयोग्यरीत्या प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे. त्यात असे म्हटले आहे की, भारताची प्रत्यक्ष कामगिरी आणि एका काल्पनिक तुलनात्मक देशाची कामगिरी यांमधील तफावत ही GDP वाढीच्या कथित अतिअंदाजामुळे आहे. दिलेली व्याख्या ही खरोखरच एक ‘किमान मर्यादा’ आहे, परंतु जीडीपीची गणना करण्यासाठी वापरल्या जाणाºया पद्धतीमधील दोष नेमका कुठे आहे, हे ती स्पष्ट करत नाही. आर्थिक मूल्यांकनाच्या कोणत्याही प्रणालीवरील टीका स्वागतार्ह आहे, कारण त्यामुळे सुधारणांच्या दिशेबद्दल स्पष्टता येऊ शकते, परंतु दिशाभूल करणारी निरीक्षणे आणि सोयीस्कर निष्कर्षांद्वारे हे शक्य नाही, विशेषत: जेव्हा अर्थव्यवस्थेची जवळपास सर्व प्रमुख क्षेत्रे विकासाची चिन्हे दर्शवत आहेत, अशावेळी विरोधकांकडून होणारी टीका ही चुकीची आहे.

दशक दुसरा : समास तिसरा : कुविद्या लक्षण

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील मूर्खलक्षणनाम या दुसºया दशकातील तिसºया समासात कुविद्या लक्षणे सांगितली आहेत. सुसंस्कृत माणसास न शोभणारी ही लक्षणे आहेत, एवढे ध्यानात ठेवावे. म्हणजे त्याचे अधिक वर्णन किंवा वर्गीकरण करायची जरुरी नाही. ती अतिशय हीन व वाईट लक्षणे आहेत. माणसाने त्यांचा त्याग करावा. ती ऐकली म्हणजे त्याचा त्याग घडतो. कुविद्येचा माणूस कसा असतो ते समर्थ येथे सांगतात. जन्मास येऊन तो स्वत:चे नुकसान करून घेतो. येथे सांगितलेल्या लक्षणांवरून तो ओळखता येईल. कुविद्येच्या माणसाच्या अंगी खूप अवगुण असतात. या कारणासाठी कोणी स्पष्ट उपदेश करू लागला तर त्याला तो आवडत नाही.

भगवद्गीतेतील सोळाव्या अध्यायातील चौथ्या ओवीचा अर्थ असा आहे की, दंभ, दर्प, अभिमान, क्रोध, कठोरपणा आणि चांगल्या कुटुंबात जन्म घेऊन अज्ञान असणे, ही आसुरी संपत्ती आहे. याचाच विस्तार समर्थ येथे करतात. ते म्हणतात की, काम, क्रोध, मद, मत्सर, लोभ, दंभ, तिरस्कार, गर्व, ताठा, अहंकार, द्वेष, विषाद, विकल्प, आशा, ममता, तृष्णा, कल्पना, चिंता, अहंता, कामना, भावना, असूया, अविद्या, वासना, अतृप्ती, लोलंगता, इच्छा, वांछा, चिकित्सा, निंदा, अनीती, गुंडगिरी, सदा मस्ती, अभिमान, अवज्ञा, विपत्ती, आपदा, दुर्वृत्ती, दुर्वासना, स्पर्धा, खटपट, अस्वस्थता, त‍ºहेवाईकपणा, कसे तरी काम उरकायची घाई, वटवट, सदा तक्रार करायची सवय आणि उलटेसुलटे करायचा स्वभाव या लक्षणांनी प्रगट होणारी कुविद्या म्हणजे मोठा रोगच आहे.

कुविद्येचा माणूस कुरूप असून हीन लक्षणी, अशक्त असून दुर्जन आणि दरिद्री असून, अतिशय कंजुष असतो. तो आळशी असून खादाड, दुर्बळ असून लाथा झाडणारा आणि फटकून वागणारा असून, अतिशय लबाड असतो, तो मूर्ख असून तापट, वेडपट असून वाचाळ आणि खोटा असून, अतिशय बोलका असतो. कुविद्येचा माणूस असा असतो की, स्वत:ला कळत नाही पण दुस‍ºयाचे ऐकत नाही, स्वत:ला येत नाही पण दुस‍ºयाकडून शिकत नाही आणि स्वत: करीत नाही पण अभ्यासदृष्टीने निरीक्षणही करीत नाही.

समर्थ या समासात सांगतात, तो अज्ञानी असून अविश्वासी, भलतेसलते अर्थ करणारा असून दोषी आणि स्वत: अभक्त असून भक्तांचा द्वेष करणारा असतो. तो पापी असून निंदक, दु:खी असून दुस‍ºयाचा घात करणारा आणि स्वत: क्लेश भोगीत असून अतिशय निर्दय असतो. तो हीन असून ढोंगी, रोगी असून वाईट कर्मे करणारा आणि कंजुष असून अधर्मांत रमणा‍ºया वासनेचा असतो. तो हीन देहाचा असून मोठा अभिमानी, वाह्यात असून फाटे फोडणारा. अर्थहीन बडबडणारा आणि स्वत: दुर्दैवी असून लोकांना ज्ञान सांगणारा असतो. तो भित्रा असून उद्धट, बेकार असून डौल मिरविणारा आणि डरपोक असून पराक्रमाच्या बाता मारणारा असतो. तो कमी दर्जाचा असून गर्विष्ठ, विषयासक्त असून व्यसनी आणि द्वेष करणारा असून अतिशय भ्रष्ट असतो. तो मोठा अभिमानी असून बंधन न पाळणारा, पैशांची ओढाताण असून दुष्ट वृत्तीचा आणि ढोंगी असून, अतिशय उच्छृंखल असतो.

समर्थ पुढे सांगतात की, तो वाईट असून विकारधीन, खोटा असून अनुपकारी आणि स्वत: हीन लक्षणी असून इतरांचा अतिशय तिरस्कार करतो. तो बुद्धी बेताची असून वाद करणारा, भिका‍ºयासारखा असून टोचून बोलणारा आणि धूर्त किंवा कपटी असून वाईट शब्दांनी दुस‍ºयास दु:ख देणारा असतो. तो मनाला बोचेल असे बोलणारा, अंगावर ओरडून बोलणारा, कपटाने बोलणारा, संशयाने बोलणारा, दु:ख होईल असे बोलणारा, झोंबेल असे बोलणारा क्रूर, निर्दय, दुष्ट माणूस असतो. तो दुस‍ºयाचे व्यंग बोलणारा, घातकी बोलणारा, अशुभ बोलणारा, क्षणोक्षणी बोलणे बदलणारा, द्वेषाने बोलणारा, खोटे बोलणारा आणि धिक्कार करून बोलणारा असतो. तो कपटी, वाकड्या बुद्धीचा, आतल्या गाठीचा, क्षुद्र मनाचा, अंगचोर, द्वाड, रागीट, पापद्रव्य असलेला आणि अतिशय टवाळखोर असतो.

कुलक्षणी माणूस हा तो तापट, तामसी अविचारी, पापी, अनर्थ करणारा, फेफ‍ºया आणि अंगांत भूत, समंध यांचा संचार होणारा असा असतो. तो आत्मघातकी, स्त्रीघातकी, गायघातकी, ब्राह्मणघातकी, मातृघातकी, पितृघातकी, महापापी आणि भ्रष्ट असतो. तो सर्व दृष्टीने कमी, अयोग्य, वाईट तर्क करणारा, मित्रद्रोही विश्वासघातकी, कृतघ्न, परस्त्रीशी रमणारा, नरकाला जाण्यास योग्य, आततायी आणि बडबड्या असतो.

या समासात स्वामी पुढे सांगतात की, तो संशयी, भांडण, झगडा करणारा, कलहप्रिय, अधर्माने वागणारा, जनराहाटी मोडणारा, सदैव शोक करणारा, चहाडखोर, व्यसनी, भेद उत्पन्न करणारा आणि मोठा हट्टी असतो. तो खोडकर, अपयशी, घाणेरडा, लोकांना चाळवणारा, कवडीचुंबक, लोचट, स्वार्थी, हावरा, स्वैर वर्तनाचा, घट्ट मुठीचा म्हणजे परोपकारासाठी काही न देणारा, शिरजोर आणि दुस‍ºयाचे चांगले न पाहू शकणारा असतो. तो लबाड, मठ्ठ, भित्रा, बेपर्वा, लुडबुड्या, लफंगा, उन्मत्त, पाखंडी, चोर आणि दुस‍ºयाची वस्तू लांबविणारा असतो. तो साहसी, स्वैर, उच्छृंखल, चटोर, चावट, गाजावाजा करणारा, थोतांड रचणारा, उद्धट, विषयासक्त, स्वजातीतून भ्रष्ट झालेला आणि वाईट बुद्धीचा असतो. तो मारेकरी लुटारू, दरोडेखोर, घरांना खणती लावून धन शोधणारा, घातकी, भोंदू, परस्त्रीशी रमणारा, भूल देऊन भुरळ पाडणारा आणि चेटूक करणारा असतो. तो नि:शंक, बेशरम, कळलाव्या, निरुद्योगी, पुष्ट, धटिंगण, उर्मट, चिवट, अक्षरशत्रु म्हणजे अगदी अशिक्षित, खट्याळ, नाटकी, सर्वांशी भांडणारा आणि विकारधीन असतो.

कुलक्षणी कोण हे सांगताना समर्थ पुढे सांगतात की, तो उतावळा, उगीच आळ घेणारा, अनाचारी, आंधळा, पांगळा, खोकल्याने बेजार झालेला, थोटा, बहिरा, दमेकरी असून देखील अभिमान सोडीत नाही. तो विद्याहीन, वैभवहीन, कुळहीन, लक्ष्मीहीन, शक्तिहीन, सामर्थ्यहीन, भाग्यहीन, भिकारी, बळहीन, कळाहीन, मुद्राहीन, दीक्षाहीन, लक्षणहीन, लावण्यहीन, अंगहीन, विद्रूप, उक्तीहीन, बुद्धिहीन, आचारहीन, विचारहीन, क्रियाहीन, सत्वहीन, विवेकहीन, संशयी, भक्तिहीन, भावहीन, ज्ञानहीन, वैराग्यहीन, शांतिहीन, क्षमाहीन, सर्वहीन व क्षुल्लक असतो. त्याला वेळ कळत नाही, प्रसंग कळत नाही, अभ्यास कळत नाही, लोकांचे आर्जव करणे कळत नाही, मैत्री कशी करावी ते कळत नाही, सारांश त्याला काहीच कळत नाही, असा तो अभागी असतो.

असे अनेक प्रकारचे दोष त्याच्या ठिकाणी असतात. वाईट लक्षणांचे तो कोठारच असतो. कुविद्येचा माणूस वाचकांनी याप्रमाणे ओळखावा. आतापर्यंत सांगितलेली कुविद्येची लक्षणे ऐकावी व ऐकून ती टाकावी. उगीच अभिमानाने इरेस पडून वाईट लक्षणे न सोडण्याचा हट्ट धरणे योग्य नाही.

प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा

मनुस्मृती ही भारताची कायदेशीर संहीता नाहीच

पंधरा दिवसांपूर्वी पुण्यातील एका कार्यक्रमात राहुल गांधी यांनी मनुस्मृतीचा हवाला देत, स्त्रीच्या कौटुंबिक भूमिकेशी संबंधित एका कायद्याला स्त्रीविरोधी म्हटले. पितृसत्ताक विचारांचे प्रतीक म्हणून संबोधून, त्यांनी भाजप आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाला लक्ष्य केले. मनुस्मृतीचे स्वत:चे ऐतिहासिक महत्त्व आहे, परंतु सध्याच्या कायदेशीर व्यवस्थेत तिची कोणतीही भूमिका नाही. तो केवळ भारतीय सामाजिक इतिहासाचा एक ग्रंथ आहे. आज, ती भारताची कायदेशीर संहिता राहिलेली नाही. संविधान नागरिकांचे हक्क निश्चित करते. सरकार संसद आणि न्यायपालिकेद्वारे चालवले जाते. आजच्या स्त्रियांच्या स्थितीसाठी थेट मनुस्मृतीला दोष देणे ही इतिहासाची अत्यंत वरवरची समज आहे. कोणत्याही धार्मिक ग्रंथाला आधुनिक संसदेने पारित केलेला कायदा मानणे ही एक ऐतिहासिक चूक आहे. यातून राहुल गांधींचे अज्ञान आणि पोरकटपणा सिद्ध झालेला आहे.

१७९४ मध्ये सर विल्यम जोन्स यांनी मनुस्मृतीचा इंग्रजीमध्ये अनुवाद केला. वसाहतवादी राजवटीने हिंदू कायदा समजून घेण्यासाठी तिला प्राथमिक स्रोत बनवले. ब्रिटिशांनी स्थानिक परंपरा आणि चालीरीतींपेक्षा ग्रंथ-केंद्रित प्रणालीला प्रोत्साहन दिले. त्यामुळे वसाहतवादी अर्थ आणि प्राचीन सामाजिक संदर्भ वेगळे केले पाहिजेत. मनुस्मृतीवर चर्चा करताना, तिचा ग्रंथात्मक इतिहास समजून घेणे आवश्यक आहे. तिच्या हस्तलिखितांमधील मजकूर भिन्नता आणि प्रक्षेपांवर विद्वानांमध्ये नेहमीच मतभेद राहिले आहेत. एकाच वादग्रस्त श्लोकाला अंतिम सत्य मानणे घाईचे आहे. गैरसोयीच्या तरतुदींना केवळ प्रक्षिप्त किंवा नंतर जोडलेल्या गोष्टी म्हणून फेटाळून लावणेही चुकीचे ठरेल.

इतिहासकाराचे काम स्वत:च्या पसंतीनुसार ग्रंथाची निवड करणे नाही. त्या ग्रंथाचे त्याच्या काळाच्या आणि संदर्भाच्या संदर्भात परीक्षण करणे ही त्याची जबाबदारी आहे. भारतीय समाजाचा इतिहास केवळ ग्रंथांवर आधारित नव्हता. या ग्रंथांसोबतच लोकरीती आणि प्रादेशिक परंपरादेखील अस्तित्वात होत्या. एखाद्या ग्रंथातील लिखित कायदे आणि समाजाचे वर्तन नेहमीच सुसंगत नसतात. मनुस्मृती स्त्रियांच्या स्वातंत्र्यावर मर्यादा घालत असली तरी, ती स्त्रियांच्या संपत्ती आणि कुटुंबाच्या हक्कांनाही मान्यता देते. तिचे मूल्यांकन एकतर्फी असू शकत नाही. तिला आधुनिक हक्कांचा जाहीरनामा किंवा शोषणाचा दस्तऐवज म्हणूनही मानता येणार नाही.

भारतीय संस्कृतीचा अनुभव विशाल आहे. ऋग्वेदात लोपामुद्रा, घोष आणि अपाला यांसारख्या ऋषीमुनींची स्तोत्रे आहेत. उपनिषदांमध्ये गार्गी आणि मैत्रेयी यांचे तात्विक प्रश्न आहेत. गार्गी आणि यज्ञवल्क्य यांच्यातील वादविवाद हा आपल्या बौद्धिक जागृतीचा पुरावा आहे. मनुस्मृतीमधील एक कायदा संपूर्ण संस्कृतीची व्याख्या करू शकत नाही. प्राचीन कायद्यांना थेट सध्याच्या राजकारणाशी जोडणे हे तर्कहीन आहे. सध्याच्या सरकारवर त्यांच्या धोरणांच्या, निर्णयांच्या आणि कृतींच्या आधारावर टीका केली पाहिजे. सध्याच्या सरकारच्या धोरणांचा आधार एक प्राचीन ग्रंथ आहे हे सिद्ध करण्यासाठी ठोस पुराव्याची गरज आहे. केवळ राजकीय आरोप पुरेसे नाहीत.

राहुल गांधी निवडणुकीच्या काळात मंदिरे आणि धार्मिक चिन्हांबाबत सहज वावरताना दिसतात. ते निवडणुकीच्या राजकारणातून बाहेर पडताच, परंपरांवर तीव्र हल्ले होतात. राजकीय वातावरणानुसार श्रद्धा बदलू शकत नाही. महिलांचा सन्मान आणि स्वातंत्र्य ही कोणत्याही एका धर्माची किंवा पंथाची बाब नाही. ती वैश्विक घटनात्मक मूल्ये आहेत. याच निकषाची तिहेरी तलाकच्या मुद्द्यावर चाचणी झाली. २०१९ मध्ये काँग्रेसने तिहेरी तलाकला शिक्षापात्र ठरवणाºया कायद्याला विरोध केला होता. जर महिलांचा सन्मान आणि स्वातंत्र्य ही वैश्विक मूल्ये असतील, तर त्यांच्या संरक्षणाचे निकषही वैश्विक असले पाहिजेत. जर एखादी प्रथा केवळ हिंदू परंपरेशी जोडलेली आहे म्हणून तिच्यावर होणारी टीका तीव्र असेल आणि तीच तीव्रता इतरत्र कमी होत असेल, तर प्रश्न उपस्थित होणे स्वाभाविक आहे. घटनात्मकतेचा अर्थ सोयीसाठी मापदंड बदलणे असा नाही.

महिला सक्षमीकरणाची खरी कसोटी आजच्या राजकीय आणि सामाजिक सहभागात आहे. २०२३चा नारी शक्ती वंदन कायदा हे या दिशेने टाकलेले एक मोठे पाऊल आहे. द्रौपदी मुर्मू यांच्यापासून ते राष्ट्रपतीपदापर्यंत, लष्कर, न्यायपालिका आणि अर्थव्यवस्थेतील महिलांची वाढती भूमिका बदलत्या भारताचे चित्र दर्शवते. हा भारत आपल्या भूतकाळाशी संलग्न आहे, पण त्याचा ओलीस बनत नाही. महिलांच्या प्रश्नाला केवळ मनुस्मृतीपुरते मर्यादित ठेवणे म्हणजे समस्येला संकुचित करणे ठरेल. आज शिक्षण, रोजगार, सुरक्षा आणि राजकीय प्रतिनिधीत्व हे केंद्रीय मुद्दे आहेत. राजकीय पक्षांनी या मुद्द्यांवर ठोस धोरणे तयार केली पाहिजेत. भूतकाळाचा निषेध करणे सोपे आहे.

वर्तमान बदलणे ही एक कठीण जबाबदारी आहे. हिंदू समाजात सुधारणेची गरज ओळखणे आणि संपूर्ण परंपरेला आव्हान देणे या दोन भिन्न गोष्टी आहेत. भारतीय समाजाने राजा राममोहन रॉय, स्वामी दयानंद आणि स्वामी विवेकानंद यांसारख्या सुधारकांना स्वत:मधूनच जन्म दिला. परंपरेची शक्ती आत्मपरीक्षणात असते. सुधारणा ही परंपरेला विरोध करून नव्हे, तर तिच्या आतूनच शक्य आहे. मनुस्मृतीवरील चर्चेत दोन टोकाची भूमिका टाळली पाहिजे. ना आंधळा पाठिंबा योग्य आहे, ना एकाच श्लोकाच्या आधारावर संपूर्ण संस्कृतीला दोष देणे योग्य आहे. संस्कृती तिच्या उपलब्धी आणि मर्यादा या दोन्हींच्या संदर्भात समजून घेतली पाहिजे.

राहुल गांधींनी भारतीय संस्कृतीकडे ते कसे पाहतात हे स्पष्ट केले पाहिजे. त्यांना हिंदू परंपरेत केवळ ठराविक साचे दिसतात, की त्यात आत्म-सुधारणेची क्षमताही दिसते? संविधान आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्यातील संबंध ते कसे समजून घेतात? या प्रश्नांची उत्तरे एका घोषवाक्यात मिळू शकतात. ते या मागण्या मान्य करणार नाहीत. त्यांना एका स्पष्ट वैचारिक तत्त्वज्ञानाची गरज आहे. जर सुधारणांची चर्चा होत असेल, तर ती समान निकषांवर झाली पाहिजे. जर राजकारण होत असेल, तर ते स्पष्ट विचारांनी झाले पाहिजे. ही चर्चा मनुस्मृतीच्या पलीकडची आहे. आपण आपला इतिहास कसा वाचतो आणि कोणत्या शहाणपणाने वर्तमानात बदल घडवतो, हे यातूनच ठरेल. भारताला भूतकाळाबद्दलच्या आंधळ्या अभिमानाची किंवा त्याबद्दलच्या अपराधीपणाच्या भावनेची गरज नाही. देशाला इतिहासाची जाणीव, आत्मपरीक्षण आणि संविधानावरील अढळ श्रद्धेची गरज आहे. सभ्यतेचा आत्मविश्वास हा भूतकाळाची लाज बाळगण्यात नसून, तो समजून घेऊन पुढे जाण्यात आहे.

दशक दुसरा : समास दुसरा : उत्तम लक्षण

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील दुसºया दशकातील दुसºया समासात उत्तम लक्षणे सांगितली आहेत. यामध्ये व्यक्तिगत आणि सामाजिक नित्य व्यवहार आणि नैतिक आचरण यांचे वर्णन त्यांनी केलेले आहे. उत्तम गुण जर नीट समजले तर प्रपंच व परमार्थ दोन्ही साधण्यास लागणारे सर्व ज्ञान होईल. प्रवासाला जायचे असेल तर वाट विचारल्याखेरीज जाऊ नये. फळ खायचे असेल तर ते ओळखल्यावाचून खाऊ नये. वस्तू पडलेली दिसली तरी ती चटकन उचलून घेऊ नये. फार वाद करू नये, मनामध्ये कपट ठेवून वागू नये, कुळशीलाची नीट चौकशी केल्यावाचून मुलीशी लग्न करू नये.

समर्थ म्हणतात की, विचार केल्याशिवाय बोलू नये, ध्यानात घेतल्यावाचून काम सुरू करू नये, नीतीधर्माच्या मर्यादा पाळल्याशिवाय हालचाल करू नये. प्रेम नसेल तेथे रुसू नये. चोराला ओळख विचारू नये, रात्री एकटेपणे प्रवास करू नये. लोकाशी सरळपणाचे वागणे सोडू नये, पापमार्गाने द्रव्यसंचय करू नये, नीतीधर्माचा मार्ग कधी सोडू नये.

येथे स्वामी म्हणतात की, कोणाची निंदा करू नये, कोणाचा द्वेष करू नये, वाईट संगत धरू नये, कोणाची बायको आणि संपत्ती बळजबरीने काढून घेऊ नये. वक्त्याला भलतेच प्रश्न विचारू नयेत. लोकात फूट पाडू नये, काही झाले तरी विद्याअभ्यास सोडू नये. तोंडाळ माणसांशी भांडू नये, वाचाळ माणसाशी वाद घालू नये. मनामध्ये सज्जनाची संगती विसरू नये. बेसुमार रागावू नये, प्रेमाच्या माणसांना दुखवू नये. दुसºयाकडून चांगले शिकण्याचा कंटाळा करू नये. पदोपदी रुसू नये, खोटे मोठेपण सांगू नये, केला नसेल तो पराक्रम सांगू नये. दिलेला शब्द विसरू नये, योग्य प्रसंगी बळाचा उपयोग केल्यावाचून राहू नये. आपण करून दाखवल्याशिवाय दुसºयाचा उपहास करू नये. आळसाचे सुख मानू नये, कोणाची चुगली चहाडी करण्याचे मनात सुद्धा आणू नये, सर्व बाजूंनी विचार केल्यावाचून कोणतेही काम करू नये. देहाला फार सुख, आराम देऊ नये, माणसाने प्रयत्न कधी सोडू नये, सतत श्रम करावे लागले तरी त्रासून जाऊ नये.

रामदास स्वामी या समासात सांगतात की, सभेमध्ये लाजू नये, पण आचरटपणे भलते बोलू नये, काही झाले तरी पैज मारू नये. कोणत्याही गोष्टीची फार काळजी करू नये, आळशीपणाने दिवस घालवू नये, कोणाचा उपकार घेऊ नये, घेतलाच तर तो फेडल्यावाचून राहू नये, दुस‍ºयाला दु:ख देऊ नये, त्याचा विश्वासघात करू नये. स्वच्छतेशिवाय राहू नये, घाणेरडे वस्त्र नेसू नये, बाहेर जायला निघणाºयाला कुठे जातोस म्हणून विचारू नये. उदार दृष्टिकोन सोडू नये, दुसºयावर ओझे घालू नये, कोणाच्या आधीन होऊ नये. दस्तऐवज केल्याशिवाय कोणाशी देणे-घेणे करू नये, हलक्या माणसाकडून कर्ज घेऊ नये, साक्षीपुराव्याशिवाय कोर्टकचेरी करू नये. खोटी हुज्जत घालू नये, सगळी सभा खोटी ठरवू नये, जेथे आपल्याबद्दल आदर नाही तेथे साहजिकच आपण बोलू नये. महत्त्वाच्या गोष्टीची हेळसांड करू नये, अन्यायाशिवाय कोणाला त्रास देऊ नये, आपल्या अंगी शक्ती आहे म्हणून पाजीपणाने वागू नये. अतिआहार करू नये, फार झोप घेऊ नये, दुष्ट माणसाच्या घरी फार दिवस राहू नये. केवळ आपला माणूस म्हणून त्याच्यासाठी साक्ष देऊ नये, आपला मोठेपणा आपण सांगू नये, गोष्टी सांगत असताना आपणच हसू नये.

येथे समर्थ सांगतात, धूम्रपान करू नये, मादक पदार्थ सेवू नयेत, बोहोचक किंवा चोंबड्या माणसाशी मैत्री करू नये. उद्योगावाचून राहू नये, कोणी टाकून बोलला तर सहन करू नये, वडिलांचेही अन्न मिंधेपणाने खाऊ नये. तोंडात शिवी असू नये, दुस‍ºयाला पाहून कुत्सितपणे हसू नये, चांगल्या कुळांतील माणसाच्या अंगी हीनपणा चिकटवू नये. पाहिलेली वस्तू चोरू नये, फार कंजुषपणा करू नये, प्रेमाच्या माणसांशी कलह करू नये.

स्वामी सांगतात की, कोणाचा नाश होईल असे त्याचे नुकसान करू नये, खोटी साक्ष देऊ नये, वेद, शास्त्र, संत आणि व्यवहार यांना अमान्य असे वर्तन कधीही करू नये. चहाडीची किंवा चोरीची इच्छा कधीही धरू नये, कोणाचेही कमीपण त्याच्या मागे बोलू नये.

समर्थ दासबोधात सांगतात, नुसत्या नीतीमान व्यवहाराने परमार्थ साधत नाही. त्यामध्ये भगवंताला स्थान हवे. प्रसंग पडेल तेव्हा दुस‍ºयास मदत देण्यास चुकू नये, सात्विक वृत्ती टाकू नये, शरण आलेल्या शत्रूला शिक्षा करू नये. थोडा अधिक पैसा मिळाला तर उन्मत्त होऊ नये, भगवंताच्या भक्तीला कधी लाजू नये, पवित्र अशा संतांच्या समोर अमर्यादेने कधी वागू नये. मूर्खाशी संबंध ठेवू नये, अंधारात हात घालू नये, निष्काळजीपणाने आपली वस्तू विसरू नये. स्नानसंध्या सोडू नये म्हणजे नित्योपासना सोड नये, कुळाचार मोडू नयेत, आळसाने व चुकारपणाने, अनाचाराने वागू नये. हरिकथा सोडू नये, प्रवचन टाळू नये, प्रपंचाच्या पायी परमार्थाकडे दुर्लक्ष करू नये.

देवाचा नवस फेडल्यावाचून राहू नये, आपल्या धर्माला विरोध करू नये, त्याला वाईट म्हणू नये, नीट विचार केल्यावाचून भलते काम करण्याच्या भरीला पडू नये. कठोरपणा करू नये, फार पाऊस असता किंवा वेळ योग्य नसता प्रवासाला जाऊ नये. योग्य वेळी उत्तर देण्यास टाळू नये. गुरूवाचून असू नये. ऐश्वर्य आणि आयुष्य कायम राहणारी समजू नयेत. खरा मार्ग सोडू नये, खोट्या मार्गाने जाऊ नये, खोट्याचा अभिमान कधी धरू नये. अपकीर्ती बाजूला सरावी, सत्कीर्ती वाढेल ते करावे, सत्याचा मार्ग विवेकाने घट्ट धरावा. जो मनुष्य हे उत्तम गुण घेत नाही तो अवलक्षणी बनतो, असे सांगून या समासाची समाप्ती समर्थ करतात.

प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा

आंधळ्या विरोधाची वैचारिक युती

पाश्चात्त्य जगाने नवउदारमतवादी हक्क, अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य, हवामान बदल आणि शाश्वत विकास यांसारख्या मुद्द्यांवर स्वत:ला जागतिक नैतिकतेचे रक्षक म्हणून दीर्घकाळापासून सादर केले आहे. तथापि, जेव्हा या आदर्शांची प्रत्यक्ष आचरणाशी पडताळणी केली जाते, तेव्हा त्यांच्या तथाकथित नैतिक श्रेष्ठत्वामागे लपलेला दुटप्पीपणा वारंवार उघड होतो. हा विरोधाभास आता केवळ त्यांच्या परराष्ट्र धोरणापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. पाश्चात्त्य समाजांमध्ये डाव्या-उदारमतवादी विचारसरणी आणि मूलगामी राजकारण यांच्यातील वाढत्या वैचारिक एकत्रीकरणाचा परिणाम स्वातंत्र्य, बहुलवाद, धर्मनिरपेक्षता आणि धार्मिक स्वातंत्र्य यांसारख्या मूल्यांच्या अर्थावरही होत असल्याचे दिसते. अमेरिकेत, जिथे अनेक दशकांपासून अभिव्यक्तिस्वातंत्र्याला आपल्या लोकशाहीचा आत्मा आणि मतभेद व्यक्त करण्याच्या अधिकाराला आपली सांस्कृतिक ओळख मानले जाते, तिथे एखाद्या विचाराची, संघटनेची किंवा व्यक्तीची स्वीकृती अनेकदा ती तेथील प्रचलित वैचारिक कथानकाशी सुसंगत आहे की, त्याच्याशी विसंगत आहे यावर अवलंबून असल्याचे दिसते.

न्यूयॉर्कमधील मॅडिसन स्क्वेअर गार्डन येथे २९ आॅगस्ट रोजी आयोजित ‘युनिव्हर्सल वननेस सेलिब्रेशन’ हा या बदलत्या चर्चेचा एक उल्लेखनीय नमुना होता. विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक समुदायांमध्ये संवाद, सहअस्तित्व आणि ऐक्य वाढवण्याच्या उद्देशाने आयोजित केलेल्या या कार्यक्रमात राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक डॉ. मोहन भागवत यांचे भाषण झाले. हा कार्यक्रम ‘अमेरिकन हिंदुज फॉर एंगेजमेंट अँड डायलॉग’द्वारे आयोजित करण्यात आला होता आणि त्याला विविध हिंदू-अमेरिकन संघटनांनी पाठिंबा दिला होता. अमेरिकेतील विविध शहरांमधून आणि ३१ देशांमधून आलेल्या सुमारे ६,००० प्रतिनिधींच्या, तसेच २५०हून अधिक हिंदू-अमेरिकन संघटनांच्या सहभागाने या कार्यक्रमाची व्याप्ती अधोरेखित झाली. असे असूनही, न्यूयॉर्कचे महापौर झोहरान ममदानी यांनी या कार्यक्रमावर जाहीरपणे नाराजी व्यक्त केली आणि तो रद्द करण्याची मागणी केली. अखेरीस हा कार्यक्रम पार पडला आणि त्याने आपले घोषित उद्दिष्ट साध्य केले, परंतु त्याने एक मूलभूत लोकशाही प्रश्न उपस्थित केला. वक्त्याचे विचार आणि संघटना न ऐकताच अस्वीकार्य घोषित करणे, हे अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य आणि बहुलवादाच्या तथाकथित अमेरिकन परंपरेशी सुसंगत आहे का?

या आंदोलनात ‘हिंदू फॉर ह्युमन राइट्स’ ही संघटनाही सक्रिय होती. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, नावामध्ये ‘हिंदू’ हा शब्द असलेली ही संघटना भारत, हिंदुत्व आणि आरएसएसशी संबंधित मुद्द्यांविरुद्ध प्रचार करते. आरएसएस-भाजपला होणारा विरोध हा हिंदू समाजातूनच येत आहे, असे सुचवण्यासाठी या संघटनेचे नाव जाणीवपूर्वक निवडले गेले असावे, असे दिसते. त्याच्या कार्यकारी संचालक, सुनीता विश्वनाथ, या नागरिकत्व सुधारणा कायदा आणि ‘हाउडी, मोदी’ विरुद्धच्या आंदोलनांमध्येही सहभागी होत्या आणि ‘डिसमँटलिंग ग्लोबल हिंदुत्व’सारख्या मोहिमांमध्ये त्यांनी सक्रिय भूमिका बजावली आहे. २०२३ मध्ये वॉशिंग्टन येथे राहुल गांधींच्या थिंक-टँक संवादातही त्या उपस्थित होत्या. यावरूनच त्यांनी आरएसएस प्रमुखांच्या कार्यक्रमाला विरोध का केला हे सहज स्पष्ट होते.

न्यूयॉर्कचे महापौर झोहरान ममदानी यांनी पंतप्रधान मोदी आणि इस्रायलशी संबंधित मुद्द्यांवर सातत्याने स्पष्ट राजकीय भूमिका घेतली आहे. २०२३ मध्ये त्यांच्या अमेरिका दौºयादरम्यान पंतप्रधान मोदींविरुद्ध जारी केलेले संयुक्त निवेदन, नागरिकत्व सुधारणा कायद्याला आणि जम्मू-काश्मीरमधून कलम ३७० रद्द करण्याला असलेला त्यांचा विरोध, उमर खालिदला दिलेला त्यांचा पाठिंबा, आणि हमासला दहशतवादी संघटना म्हणून मान्यता देण्यास नकार व ‘ग्लोबलाईज द इंतिफादा’सारख्या घोषणांचा निषेध करण्याची त्यांची भूमिका, यावरून त्यांचा राजकीय दृष्टिकोन समजण्यास पुरेसे आहे. त्यांची मूलभूत श्रद्धा अमेरिकेच्या लोकशाही तत्त्वांवर आहे की, एखाद्या विशिष्ट धर्माच्या श्रद्धांवर, असा प्रश्न विचारणे अवास्तव ठरणार नाही. याच प्रकारच्या आंदोलनाच्या धर्तीवर, २६ आॅगस्ट रोजी, आंतरराष्ट्रीय धार्मिक स्वातंत्र्यावरील अमेरिकी आयोगाचे पाकिस्तानी वंशाचे अध्यक्ष आसिफ महमूद यांनी मोहन भागवत यांच्या अमेरिका दौºयाला विरोध केला. आयोगाने भारताविषयीच्या आपल्या पूर्वीच्या विधानांमध्ये सीएए, एनआरसी, जम्मू आणि काश्मीर, उमर खालिद आणि शरजील इमाम यांनाही धार्मिक स्वातंत्र्याच्या चर्चेशी जोडले आहे. आंदोलनांची ही संपूर्ण मालिका म्हणजे केवळ काही तुरळक घटनांचा योगायोग आहे असे मानणे म्हणजे वास्तवाकडे दुर्लक्ष करण्यासारखे ठरेल.

न्यूयॉर्कमधील स्थानिक राजकारण, कार्यकर्त्यांच्या संघटना, भारतविरोधी मोहिमा आणि धार्मिक स्वातंत्र्याच्या नावाखाली कार्यरत असलेल्या संघटनांमध्ये एक वैचारिक परिसंस्था दिसून येते, जिथे एका व्यासपीठावरील आरोप दुसºया व्यासपीठावर पुरावा बनतात. मग या आरोपांना तिसºया व्यासपीठाद्वारे वैधता दिली जाते आणि अखेरीस, एक सुनियोजित कथानक प्रस्थापित सत्य म्हणून सादर केले जाते. पण या सर्व आंदोलनांच्या दरम्यान, एक प्रश्न उरतोच. तो म्हणजे मोहन भागवत न्यूयॉर्कमध्ये काय म्हणाले? त्यांनी स्पष्ट केले की, एकतेसाठी एकसारखेपणा आवश्यक नाही. मानवी श्रेष्ठत्व इतरांवर वर्चस्व गाजवण्यात नाही, तर जगाप्रति आपली जबाबदारी समजून घेण्यात आहे. त्यांचा संदेश हा भारताच्या शाश्वत सभ्यताविषयक दूरदृष्टीचे जागतिक सादरीकरण आहे, ज्याचे सार ‘वसुधैव कुटुंबकम्’ या भावनेत सामावलेले आहे.

दशक दुसरा : समास पहिला : मूर्खलक्षण

दासबोधातील दुसरा दशक हा मूर्खलक्षणनाम दशक म्हणून ओळखला जातो. यातील पहिल्या समासात मूर्खांची लक्षणे समर्थांनी सांगितलेली आहे. समासाचा आरंभ गणपती, शारदा व श्रीसद्गुरू यांना वंदन आणि श्रीरामस्मरण करूनच इथे समर्थांनी केलेला आहे. रामदास स्वामींनी या समासात, मूर्खांचे प्रकार आणि त्यांची अपार लक्षणे सांगितली आहेत. ते म्हणतात, जगातील मूर्खाचे प्रकार दोन, एक मूर्ख व दुसरा पढतमूर्ख. दोघांची लक्षणे ऐकून गंमत वाटेल. श्रोत्यांनी आदराने ती ऐकावीत आणि तयार विचार करावा. पढतमूर्खाची लक्षणे दहाव्या समासात सांगितली आहेत.

ज्यांना आत्मज्ञान नाही, जे अगदी अज्ञानी आणि म्हणून प्रपंचात जे संपूर्णपणे गुंतलेले असतात, अशा लोकांची ही सर्वसामान्य लक्षणे आहेत. कामवासनेपायी अत्यंत स्त्रीअधीन जीवित जगणारा तो मूर्ख. ज्या आईबापांच्या पोटी जन्म घेतो त्यांच्यावरच उलटतो, आपल्या बायकोला जो एकमेव मित्र मानतो, इतर सर्व नातेवाइकांना बाजूस सारून जो बाईलबुध्या बनतो, आपले अंत:करण फक्त बायकोपाशीच उघड करतो, जो परस्त्रीवर प्रेम करतो, आपल्या सासुरवाडीस अनाहुत जाऊन राहतो, कुलशील न पाहता कोणत्याही मुलीशी लग्न करतो, तो माणूस मूर्ख समजावा.

मोठा अहंकरी, बढाईखोर, निंदक आणि व्यसनी असणारा तो मूर्ख असतो. आपल्यापेक्षा श्रेष्ठ असलेल्या माणसासमोर जो मोठ्या अहंकाराने वागतो, तो व आपण बरोबरीचे आहोत असे मनात समजतो, तसा अधिकार नसताना जो दुसºयावर सत्ता गाजविण्याचा प्रयत्न करतो, जो आपण स्वत:च आपली तारीफ करतो, एकीकडे घरी दुर्दशा भोगीत असतो तर दुसरीकडे आमचे पूर्वज व वाडवडील असे होते तसे होते, वगैरे बढाई मारतो तो मूर्ख.

काही कारण नसता जो उगाचच हसत सुटतो, दुस‍ºयाने दिलेला योग्य सल्ला जो ऐकत नाही, जो पुष्कळ लोकांशी वाकडा असतो. स्वकीयांना दूर लोटून जो परकीयांशी मैत्री करतो, येता-जाता दुस‍ºयाची निंदा करतो, पुष्कळ जण जागत बसले असता जो मध्ये हातपाय ताणून झोपतो, दुस‍ºयाच्या घरी भरमसाट जेवतो, आपला मान किंवा अपमान जो स्वत:च्या तोंडाने उघड करतो, पुढील सात व्यसनांत (जुगार, बाहेरख्याल, चोरी, चहाडी, परस्त्री, पांखरांची झुंज आणि नायकिणीचे गाणे) मग्न असतो. तो माणूस मूर्ख समजावा.

स्वत:पेक्षा श्रेष्ठ असणा‍ºया माणसाशी जो फार सलगी करतो, हिताच्या गोष्टी कोणी सांगू लागला तर कंटाळतो, न ऐकणा‍ºया लोकांना जो शिकविण्याच्या प्रयत्न करतो, वडील माणसांपुढे आपला शहाणपणा मिरवतो, सज्जन माणसाला भानगडीत अडकवितो, कामवासना भोगण्यापायी जो एकाएकी लाजमर्यादा सोडतो आणि अत्यंत बेलगाम वागू लागतो, तो माणूस मूर्ख समजावा.

आपल्या पदरचा नोकर श्रीमंत झाला तर जो त्याचा गुलाम बनतो, सदासर्वकाळ अस्थिर चित्त असतो, कारणाचा नीट शोध न करता अपराध नसून जो शिक्षा करतो, थोडक्या खर्चासाठी भारी कंजूषपणा करतो, देवाची व वडील माणसांची जो पर्वा करीत नाही, अशक्त असला तरी वाचाळपणा करतो, काही घरबंध न पाळता जो अश्लील शब्द सर्रास वापरतो, जो घरांतील माणसांवर दातओठ खातो, पण बाहेर मात्र दिनपणे नरमाईने वागतो. तो माणूस मूर्ख समजावा.

दुस‍ºयाच्या बायकोशी एकांत करतो, रस्त्याने खात खात जातो, आपण कोणावरही उपकार करीत नाही, दुस‍ºयाने उपकार केला तर त्याची फेड जो अपकाराने करतो, करतो पण बोलतो फार, जो तापट, आळशी, खादाड, दुर्वर्तनी, कपटी आणि धारिष्टशून्य असतो, विद्या, वैभव, धन, पराक्रम, सामर्थ्य किंवा मान यांपैकी काही देखील जवळ नसून जो उगीच अभिमान मिरवतो, उद्धट, खोटा, लबाड, दुराचारी, वाकड्या बुद्धीचा व बेशरम असून जो बेसुमार झोप घेतो, जो उंच जागी जाऊन वस्त्र नेसतो, चव्हाट्यावर परसाकडेस बसतो, सदा बहुतेक नग्नप्राय असतो किंवा फिरतो, ज्याचे दात, डोळे, नाक, हात, कपडे व पाय नेहमी अस्वच्छ असतात, तो मूर्ख.

अपशकुनाने दुस‍ºयाचा घात करतो, तो माणूस मूर्ख समजावा. चंचल बुद्धीचा, स्वार्थी, पैशाला सर्वस्व मानणारा, ईश्वराला विसरणारा, दुर्जन संगतीत राहणारा, निंद्य वस्तू अंगीकारणारा, रागाने स्वत:चे नुकसान करणारा तो मूर्ख असतो. जो बुद्धीने अस्थिर असतो, जिवलग माणसांना जो अति दु:ख देतो, त्यांच्याशी कधी गोड शब्दही बोलत नाही, कोणी आश्रयाला आला तर त्यास दूर लोटतो, संपत्ती टिकेल या भरवशावर राहतो, भरदिवसा डोळे झाकतो म्हणजे ज्ञान असून मुद्दाम अज्ञानासारखा वागतो, तो मूर्ख.

दुसºयाच्या दु:खाने जो सुखी होतो, दुस‍ºयाच्या सुखाने दु:खी होतो, कोणाशी बोलताना आदर न ठेवता बोलतो, निंद्य वस्तूचा जो अंगीकार करतो, जो सरळ अनुमान सोडून बोलतो, आडमार्गाने जातो, जो आपली पत राखू जाणत नाहीं. अवघड पैज मारतो, कारण नसताना बडबडतो, पण जरूर असते तेव्हा जो मुक्यासारखा गप बसतो, तो मूर्ख.

हलक्या लोकांशी जो बरोबरीने वागतो, त्यांच्याशी बरोबरीने वाद घालतो, उत्तरास प्रत्युत्तर देतो, जो श्रेष्ठ माणसांचा मत्सर करतो, जी वस्तू मिळणे अशक्य आहे तिच्यासाठी हेवा करतो, स्वत:च्या घरात चोरी करतो, ईश्वराला सोडून जो माणसावर भरवसा ठेवतो, काही सार्थक न करिता आयुष्याचे दिवस वाया घालवितो, संसारात भोगाव्या लागणा‍ºया दु:खासाठी जो देवाला शिव्या देतो, आपल्या मित्राचा दोष लोकांत उघड करतो, श्रेष्ठ माणसांच्या मनातून जो उतरतो, सभेमध्ये किंवा बैठकीमध्ये जो नकोसा वाटतो, क्षणाक्षणाला ज्याचे मन बदलते, ज्याच्या सभेला आवरणारा नसतो, जो भ्रष्ट मार्गाने द्रव्य मिळवितो, आपला पैसा दुस‍ºयापाशी ठेवून जो लोकांच्या पैशाची हाव धरतो, घरी आलेल्या पाहुण्यास जो मदत करीत नाही, जो सदा सर्वकाळ चिंताग्रस्त असतो, दोन्ही हातांनी डोके खाजवितो, जलाशयांत जो चूळ टाकतो, पायाने पाय खाजवितो, तो मूर्ख असतो.

बायकोशी व मुलांशी जो फाजील बरोबरीने वागतो. जो परस्त्रीशी भांडणतंटा करतो, मुक्या प्राण्यांना शस्त्राने मारतो, मूर्खाची संगत करतो, कोणाचे भांडण चालू असेल तर जो पाहत उभा राहतो, ते सोडविण्याऐवजी त्याची गंमत पाहतो, जे खरे असते ते सोडून खोटे सहन करतो, तो मूर्ख.

श्रीमंत झाल्यावर पूर्वीच्या माणसांची ओळख जो विसरतो, आपले काम होईपर्यंत जो अगदी नम्रपणे वागतो, पण दुस‍ºयाच्या कामाला उपयोगी पडत नाही, कांही वाचताना जो मुळांतील अक्षरे सोडून देतो किंवा स्वत:च्या पदरची घालून ते वाचतो, जो पुस्तकांची जोपासना करीत नाही, जो स्वत: कधी पुस्तक वाचीत नाहीं, दुसºया कोणाला वाचायला देत नाही, नुसते दप्तरात बांधून ठेवतो, तो माणूस मूर्ख समजावा.

समर्थ सांगतात की, ही मूर्खलक्षणे ऐकून मनुष्य चतुर होतो. शहाण्याने त्यांचा त्याग करावा. अशी ही मूर्खलक्षणे आहेत. ती ऐकल्याने मनुष्य चतुर बनतो. शहाणी माणसे लक्ष देऊन ती सदा ऐकतात. वास्तविक मूर्ख लक्षणे अगणित आहेत. श्रोत्यांनी त्यांचा त्याग करावा म्हणून माझ्या बुद्धीला सुचली ती लक्षणे मी येथे सांगितली. त्याबद्दल श्रोत्यांनी क्षमा करावी. आपण उत्तम लक्षणे घ्यावी. मूर्ख लक्षणे सोडून द्यावी.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

मतभेद टोकाच्याही मर्यादा ओलांडत आहेत

जेव्हा पंतप्रधान मोदींनी या आर्थिक वर्षाच्या पहिल्या तिमाहीतील ७.८ टक्के जीडीपी वाढीच्या दरावर आनंद व्यक्त केला आणि सांगितले की, जागतिक अनिश्चितता आणि आव्हाने असूनही, ही वाढ देशातील लोकांच्या सामूहिक शक्ती आणि आर्थिक आत्मविश्वासाचा परिणाम आहे, तेव्हा काँग्रेस यावर पूर्णपणे नाराज झाली. त्यांनी अर्थव्यवस्थेतील विविध कमकुवतपणा दाखवून मोदी सरकारला लक्ष्य केले. आर्थिक आघाडीवर समस्या नाहीत असे नाही, पण काँग्रेस पक्षाचा उद्देश त्या समस्यांची यादी करणे हा नव्हता, तर जीडीपी वाढ ही काही उपलब्धी नव्हती हे सिद्ध करणे हा होता. हे काम त्यांनी पूर्ण ताकदीनिशी केले आणि त्यासाठी अनेक प्रवक्त्यांना कामाला लावले. अर्थात, विरोधी पक्षाने सरकारची प्रशंसा करावी अशी अपेक्षा कोणीही करू नये. त्यातून काँग्रेसकडून तर कधीच अपेक्षा ठेवता येणार नाही.

सरकारच्या उणिवा दाखवून देणे आणि त्यांच्या चुकांसाठी सरकारला जबाबदार धरणे हे विरोधी पक्षाचे काम आहे. यामुळेच सरकारांवर दबाव येतो आणि त्यांना योग्य कृती करण्यास भाग पाडले जाते. तथापि, गेल्या दोन दशकांत, विरोधाच्या राजकारणाने आपल्या मर्यादा ओलांडल्या आहेत आणि केवळ विरोधासाठी विरोधाच्या राजकारणात त्याचे रूपांतर झाले आहे.

केवळ विरोधासाठीच्या या विरोधाच्या राजकारणामुळे राजकीय वातावरण इतके कटु, टीकात्मक आणि नकारात्मक झाले आहे की, जर एखाद्या नेत्याने ‘नियमांचे पालन करा’ आणि संयम व शिस्त बाळगा असे काही म्हटले, तर विरोधी पक्षाचे नेते त्याला विरोध करण्यासाठी पुढे येण्याची शक्यता आहे. यासाठी त्यांच्याकडे विविध प्रकारचे युक्तिवादही असतील. कटू आणि नकारात्मक राजकीय चर्चेचा सामाजिक चर्चेवरही परिणाम होत आहे. ही एक वस्तुस्थिती आहे की, सोशल मीडिया नावाच्या डिजिटल माध्यमांवर चर्चेची जागा शिवीगाळीने घेतली आहे. याचे कारण असे की, राजकीय पक्षांचे आयटी सेल विरोधी पक्षांच्या नेत्यांवर वारंवार खालच्या पातळीचे, अपमानजनक हल्ले करतात. आता असे हल्ले करण्यासाठी एआयचा वापर केला जात आहे, ज्यात अनेकदा महिला नेत्यांना लक्ष्य केले जाते. परिणामी, राजकीय आणि सामाजिक वातावरण गंभीरपणे प्रदूषित होत आहे. हे प्रदूषण कमी होण्याची कोणतीही चिन्हे दिसत नाहीत. कटू राजकारणाने थोर पुरुषांमध्येही फूट पाडली आहे. राजकीय आणि सामाजिक पातळीवर, लोकांना आता कोणत्याही राष्ट्रीय जबाबदारी किंवा मोहिमेवर एकमत आणि एकजूट साधणे कठीण जात आहे, जरी देशाच्या अनेक समस्या, जसे की सार्वजनिक ठिकाणची घाण साफ करणे, केवळ सामूहिक सार्वजनिक सहभागातूनच सोडवता येतात.

स्वच्छ भारतसारख्या मोहिमा निष्प्रभ ठरत आहेत, कारण पूर्वीसारखा जनतेचा सहभाग आता राहिलेला नाही. जेव्हा ही मोहीम सुरू झाली, तेव्हा सार्वजनिक ठिकाणी कचरा टाकण्यापासून रोखण्यासाठी सामान्य जनतेमध्ये स्पष्ट रस आणि सहभाग दिसून येत होता, पण आता तो नाही. ही एक अशी मोहीम आहे, जी सामान्य जनतेच्या सहभागाशिवाय यशस्वी होऊ शकत नाही. सार्वजनिक ठिकाणी कचरा टाकण्यापासून रोखण्यासाठी जर लोक सक्रियपणे आणि दक्षतेने सहभागी झाले नाहीत, तर सरकार आणि त्यांच्या यंत्रणांनी काहीही केले तरी त्याचा उपयोग होणार नाही.

गंमत म्हणजे, ही मोहीम सुरू झाल्यापासून, क्वचितच एखाद्या विरोधी पक्षनेत्याने आपल्या लोकांना ती यशस्वी करण्यासाठी सहभागी होण्यास प्रेरित केले आहे. ‘बेटी बचाओ, बेटी पढाओ’सारख्या मोहिमांच्या बाबतीतही अशीच परिस्थिती आहे. विरोधी राजकीय पक्षांना वाटते की, ज्या पक्षाने या मोहिमा सुरू केल्या आहेत, केवळ त्याच पक्षाच्या लोकांनी त्यात सहभागी होण्याची गरज आहे. कदाचित यामुळेच ‘हर घर तिरंगा’सारख्या मोहिमांमध्येही सर्व राजकीय पक्षांचा सहभाग नसतो. विरोधी राजकीय पक्ष आंतरराष्ट्रीय योग दिनासाठी कोणताही उत्साह दाखवतील की नाही, याबद्दल गंभीर शंका आहे. मोदी सरकार हटवताच या दिवसाचे आयोजन बंद केले गेले, तर त्यात आश्चर्य वाटणार नाही. मोदी सरकारने घेतलेले सगळे निर्णय बदलले जातील. अगदी ३७० कलम पुन्हा लादून काश्मीरला भारतापासून तोडण्याचे कामही विरोधक सत्तेत आल्यावर केल्याशिवाय राहणार नाहीत.

ही वस्तुस्थिती आहे की, सार्वजनिक सहभाग असलेल्या अनेक सामाजिक मोहिमा केवळ मोदी सरकारच्या मोहिमा बनल्या आहेत. ही परिस्थिती अशा वेळी निर्माण झाली आहे, जेव्हा देशाला अशा अनेक समस्यांना तोंड द्यावे लागत आहे, ज्या केवळ सार्वजनिक सहभागातूनच सोडवल्या जाऊ शकतात. संकट हे आहे की, राजकीय पक्ष आता संसदेत आणि बाहेरही कोणत्याही मुद्द्यावर सहमत होत नाहीत. जरी या उद्देशासाठी राष्ट्रीय एकात्मता परिषद नावाचे एक व्यासपीठ असले तरी, ते बºयाच काळापासून निष्क्रिय आहे. या निष्क्रिय व्यासपीठाला सक्रिय करण्याची हीच योग्य वेळ आहे. राष्ट्रीय एकात्मता परिषद ही पंतप्रधानांच्या अध्यक्षतेखालील एक घटनाबाह्य संस्था आहे.

त्याच्या सदस्यांमध्ये सर्व मुख्यमंत्री, राजकीय पक्षांचे नेते, विविध आयोगांचे अध्यक्ष आणि उद्योग, व्यापार, प्रसारमाध्यमे व कामगार संघटनांचे प्रतिनिधी यांचा समावेश आहे. त्याची स्थापना १९६१ मध्ये झाली होती. पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरूंनी याची स्थापना केली म्हणून हे व्यासपीठ निष्क्रिय आहे का? काहीही असो, हे लक्षात घेतले पाहिजे की, जातीयवाद, प्रादेशिकता, भाषिक श्रेष्ठत्ववाद आणि संकुचित वृत्ती यांसारख्या समस्यांवर तोडगा काढणे हा परिषदेचा उद्देश होता. आजही या समस्यांना तोंड देण्याची गरज आहे हे कोणीही नाकारू शकत नाही आणि हे केवळ सर्वांच्या सहकार्यानेच साध्य होऊ शकते.

दशक पहिला : समास दहावा : नरदेहस्तवन

समर्थ रामदास स्वामींनी ‘दासबोधा’तील पहिल्या दशकातील दहाव्या म्हणजे शेवटच्या समासात नरदेहस्तवन केलेले आहे. या नरदेहाच्या साहाय्याने अनेक लोकांनी परमार्थाच्या साधनाचे अनेक प्रकारचे प्रयत्न केले आणि ते सिद्धीस नेले. म्हणून समर्थ इथे म्हणतात, हा नरदेह अत्यंत धन्य आहे. याची अपूर्वता अशी की, परमार्थ लाभावा यासाठी जो जो प्रयत्न करावा तो यशस्वी होतो.

हा नरदेह मिळाल्यावर त्याचा उपयोग करून कोणी भक्तीच्या नादी लागेल, कोणी अत्यंत विरक्त होऊन डोंगरकपारीचा आश्रय घेऊन राहिले. कोणी तीर्थयात्रा करीत फिरतात, तर कोणी पुरश्चरणे करतात, तर कोणी अत्यंत निष्ठेने अखंड नामस्मरण करीत राहतात. कोणी तपाच्या साधनात राहतात, कोणी उत्तम पुरुष योगाचा अभ्यास करतात, तर कोणी अभ्यास करून वेदशास्त्रांमध्ये मोठे विद्वान होतात.

हा समास अत्यंत महत्त्वाचा आहे. समर्थ म्हणतात, कोणी एक असून अनेक रूपे घेतात, कोणी पाहता पाहता गुप्त होतात, तर कोणी एका ठिकाणी बसलेले असूनही अनेक ठिकाणी फिरतात, समुद्रांतही जाऊन येतात. कोणी हिस्रपशूंवर बसतात, कोणी जड वस्तू चालवतात, तर कोणी आपल्या तपाच्या बळाने प्रेतांना जिवंत करतात. कोणी तेजाला मंद करतात, कोणी जलाशय आटवून टाकतात, तर कोणी सर्व प्राण्यांचा श्वास कोंडून धरतात. कोणी मोठ्या दृढ निश्चयाने योगाचा अभ्यास करतात. त्यांना अनेक सिद्धी वश होतात. असे लक्षावधी सिद्ध होऊन गेले आहेत.

साकोलता, समीपता, सरूपता आणि सायुज्यता या चार मुक्तींपैकी ज्याला जी आवडली तिचा उपभोग घेत कोणी राहिले. याप्रमाणे असंख्य सिद्ध, साधू व संत आत्मसहित करण्याच्या मागे लागले. असा हा नरदेह मोठा प्रसिद्ध आहे. त्याचे वर्णन करावे तेवढे थोडेच होईल. या समासात हा नरदेह श्रेष्ठ का आहे हे पण समर्थ रामदास स्वामी सांगतात. या नरदेहाच्या आधाराने अनेक साधनांची वाट मोकळी होते. अनेक साधने करणे शक्य होते. पण विशेषकरून सारासार विचारांच्या साहाय्याने पुष्कळ जन मुक्त झाले.

या समासात स्तवन का केले यासाठी समर्थ पशुदेहापेक्षा नरदेह श्रेष्ठ का हेही सांगतात. पशुदेहामध्ये उत्तम गती मिळत नाही असे सगळे सांगतात. म्हणून भगवंतांच्या प्राप्तीला नरदेहच उपयोगी पडतो यात शंका नाही. संत, महंत, ऋषी, मुनी, सिद्ध, साधू, समाधानी, भक्त, मुक्त, ब्रह्मज्ञानी, विरक्त, योगी, तपस्वी, तत्त्वज्ञानी, योगाभ्यासी, ब्रह्मचारी, दिगंबर, संन्यासी, षड्दर्शनी आणि तापसी हे सगळे नरदेहातच झाले. म्हणून नरदेह श्रेष्ठ आहे.

समर्थ म्हणतात, नरदेह स्वाधीन आहे, स्वतंत्र आहे, पराधीन किंवा परतंत्र नाही. नरदेहाचा आणखी एक मोठा गुण असा की तो स्वतंत्र असतो. परंतु त्याला परोपकार करण्यापायी झिजवावा आणि कीर्तिरूपाने मागे ठेवावा. घोडा, गाय, बैल, म्हैस ही जनावरे आणि असे इतर पशू जर दयाळूपणे मोकळे सोडले तर त्यांना कोणीतरी धरून नेतो.

समर्थ या स्तवनात सांगतात, व्यंग असलेला देह कामाला येत नाही. तो बेअक्कल असेल, त्याला फेफरे येत असेल किंवा पिशाच्चबाधा असेल तर तो खात्रीने निरुपयोगी समजावा. म्हणूनच समर्थ म्हणतात, निर्व्यंग नरदेह परमार्थाला लावावा. इथे सांगितलेल्या व्यंगांपैकी कोणतेही व्यंग नसेल आणि नरदेह सर्व अवयवांनी चांगला धडधाकट असेल तर त्या माणसाने तत्काळ परमार्थाचा मार्ग चालण्यास आरंभ करावा. मूर्ख माणसाला उत्तम निर्व्यंग देह मिळालेला असतो खरा. पण परमार्थाचा विचार करण्याचे तो विसरूनच जातो. मग मायेच्या जाळ्यात अडकून तो भ्रमाने वावरतो. उदाहरणार्थ, असा माणूस जमीन खणून स्वत:साठी घर बांधतो. घर माझे आहे ही कल्पना तो घट्टपणे उराशी बाळगतो. पण ते बहुताचे आहे, आपले एकट्याचे नाही, ही गोष्ट त्याला कळतच नाही. ज्या घराला मूर्ख माझे म्हणतो व त्यामध्ये माझेपणाने गुंतून राहतो, त्या घरावर किती जीवजंतू व माणसे माझेपणा सांगतात त्याचे वर्णन या समासात समर्थ करतात. उंदीर म्हणतात हे घर आमचे, पाली म्हणतात हे घर आमचे, माशा म्हणतात हे घर आमचे, याच रीतीने कांतण्या, मुंगळे, मुंग्या, विंचू, साप, झुरळे, भुंगे, भिंगो‍ºया, घराच्या लाकडांतील अळ्या, मांजरे, कुत्री, मुंगुस, पाद्रे किडे, वाळवी, पिसवा, ढेकूण, तांबड्या मुंग्या, घुंगर्डी, पिसोळे, गांधील माशा, सोट आणि गोमा हे सर्व किडे ते घर आपले म्हणतात. या किड्यांची नावे आणि पीडा आणखी विस्ताराने सांगायला नको. पशू, दासीघरची माणसे घर आपले म्हणतातच. शिवाय पाहुणे, मित्र, गांवकरी, चोर व राजाचे अधिकारी ते घर आपले म्हणतात. फार काय सगळे जण म्हणतात. हा मूर्खही घर माझे म्हणतो. अखेर ते घर जड होते. त्याचे ओझे वाटू लागते. मग तो गाव सोडून दुसरीकडे जातो.

त्या काळच्या जनरीतीप्रमाणे गाव ओसाड पडला की, सगळ्यांना घरदार टाकून जावे लागे. कालांतराने सगळी घरे पडतात. सबंध गाव ओस पडतो. मग त्या उजाड घरांमध्ये जंगली जनावरे राहू लागतात. खरे म्हणजे किडा, मुंगी, वाळवी, उंदीर यांचेच ते घर असते. ते प्राणी तेथे वस्ती करतात. माझे माझे म्हणून गुंतणाºया बिचाºया या मूर्खाला मात्र घर सोडून जावे लागते. घराची अवस्था, अशी होते. मातीचे घर माझे माझे म्हणणे किती खोटे आहे याचा प्रत्यक्ष अनुभव येतो. सारांश, जन्म म्हणजे जगातील दोन दिवसांची वस्ती असते. ती कुठे तरी करावी.

जसे घर खरे आपले नाही, तसा देहसुद्धा खरा आपला नाही. देह आपला म्हणावा तर तेही खरे नाही. घराप्रमाणेच तोही अनेकांसाठी जन्मास आला आहे. उदाहरणार्थ, माणसाच्या डोक्यात उवा घर करतात आणि त्याचे डोके खातात. केसांच्या मुळाशी राहून किडे मांस खातात, एखादे गळू झाले तर त्यात किडे पडतात. माणसाच्या पोटात जंत होतात. हे तर आपण प्रत्यक्ष पाहतोच. दंत, डोळे व कान यांना कीड लागते. कानाला कीड लागली तर तेथे गोमाशा गर्दी करतात.

गोचिड रक्त पितात, चामवा मांसात घुसतात, पिसोळे चावून पळून जातात. भुंगे व गांधीलमाशा चावतात. गोमा व जळवा रक्त पितात, विंचू, साप, फुरसे व घोणस दंश करतात, जन्मल्यापासून पाळलेला हा देह एकाएकी वाघ घेऊन जातो. उंदीर व मांजरे चावतात. कुत्रे व घोडे लचके तोडतात. अस्वल व वानर जीव कासावीस करून मारतात. उंट चावतात व उचलून फेकतात. हत्ती पायाखाली चिरडून टाकतात. बैल शिंग खुपसून ठार मारतात. चोर तडातडा शरीराचे तुकडे करतात. पिशाच्चे अंगांत संचारून मारतात. असो, या देहाची अस्वस्था ही अशी आहे. देह बहुतांचा आहे, परमार्थी लावण्यात त्याचे सार्थक आहे. या दृष्टीने विचार केला तर हे शरीर पुष्कळांचे आहे. केवळ आपले नाही हे स्पष्ट होते. देह परमार्थासाठी झिजविला तरच त्याचे सार्थक झाले असे समजावे. नाही तर नाना प्रकारच्या आघातांनी तो वाया जातो आणि मृत्यू पावतो. प्रपंच्यामध्ये गुंतलेल्या मूर्खांना परमार्थातील सुखाची कल्पना येऊ शकत नाही.

दशक पहिला समाप्त

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

सप्तधारा एक विकसीत भारत घडवेल

भारताच्या ८०व्या स्वातंत्र्यदिनाच्या ऐतिहासिक प्रसंगी, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी लाल किल्ल्याच्या तटबंदीवरून २०४७ पर्यंत ‘विकसित भारत’ घडवण्यासाठी देशाला एक स्पष्ट, पारदर्शक आणि दूरगामी आराखडा सादर केला. स्वातंत्र्यदिन सोहळ्याच्या इतिहासात प्रथमच संपूर्ण वंदे मातरम् गाऊन देशाने आपली क्षमता बळकट करण्याचा संकल्प केला. २०२२च्या पंच प्रतिज्ञेपासून पुढे जात देशाने आता सप्तधारा (शक्तीचे सात प्रवाह) या मार्गावर वाटचाल सुरू केली आहे, जी भारताच्या आर्थिक, तांत्रिक आणि सामरिक क्षमतांना नव्या उंचीवर नेईल. सप्तधारा हा केवळ सरकारी धोरणांचा संच नाही, तर १.४ अब्ज भारतीयांच्या सामूहिक स्वप्नांचे प्रकटीकरण आहे. विकासाच्या सप्तधारेचे सात प्रमुख स्तंभ नव्या भारताचा पाया रचत आहेत.

यामध्ये सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे उत्पादन क्षेत्र आहे. ‘मेक इन इंडिया’, ‘स्वदेशी’ आणि ‘व्होकल फॉर लोकल’ या मंत्रांनी तळागाळातील उत्पादनात क्रांती घडवून आणली आहे. आपले इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादन, जे २०१४-१५ मध्ये अंदाजे १.९ लाख कोटी रुपये होते, ते २०२४-२५ पर्यंत जवळपास सहा पटीने वाढून १२ लाख कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचले आहे, ही उल्लेखनीय बाब आहे. त्याचप्रमाणे मोबाइल फोनचे उत्पादन १८,००० कोटी रुपयांवरून ५.४५ लाख कोटी रुपयांपर्यंत म्हणजे तब्बल २८ पटीने वाढले आहे. आज, भारत जगातील दुसरा सर्वात मोठा मोबाइल फोन उत्पादक देश आहे. मोबाइल फोन निर्यातीतील १२७ पटींची वाढ हे सिद्ध करते की, भारत आता आयातीवर अवलंबून नाही, तर जागतिक गरजा पूर्ण करणारा एक निर्यातदार देश बनला आहे.

कृषी आणि अन्न उत्पादन हा दुसरा घटक आहे. आपले शेतकरी भारतीय अर्थव्यवस्थेचा कणा आहेत. शेतकºयांना जागतिक निर्यात बाजारपेठेशी जोडण्याचे सरकारचे उद्दिष्ट आहे. फळबाग उत्पादन, जे २०१३-१४ मध्ये २८०.७ दशलक्ष टन होते, ते आता ३१ टक्क्यांनी वाढून ३६७.७ दशलक्ष टन झाले आहे. मत्स्य उत्पादनात अभूतपूर्व १०४ टक्क्यांची वाढ नोंदवली गेली असून, ते ९.६ दशलक्ष टनांवरून १९.५ दशलक्ष टनांवर पोहोचले आहे. कृषी-अन्न निर्यातीमध्ये प्रक्रिया केलेल्या अन्नाचा वाटा १३.७ टक्क्यांवरून २०.४ टक्क्यांपर्यंत वाढला आहे.

यानंतरचा प्रवाह आहे, तंत्रज्ञान आणि नवोन्मेष. नवीन भारत हा नवोन्मेषाचा भारत आहे. २०१४ पूर्वी देशात जेमतेम ३५० स्टार्टअप्स होते, तर आज २०२६ मध्ये भारतात २.३ लाखांहून अधिक मान्यताप्राप्त स्टार्टअप्स आहेत. युनिकॉर्न कंपन्यांची संख्या चारवरून १२० हून अधिक झाली आहे. अंतराळ क्षेत्रातील स्टार्टअप्सची संख्या एकवरून वाढून जवळपास ४४० झाली आहे. भारत आता जगातील तिसºया क्रमांकाची सर्वात मोठी स्टार्टअप परिसंस्था म्हणून ओळखला जातो आणि जागतिक नवोन्मेष निर्देशांकात ८०व्या स्थानावरून ३८व्या स्थानावर पोहोचला आहे. एआय, ६-जी, क्वांटम तंत्रज्ञान आणि डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा देशातील तरुणांना भविष्यासाठी तयार करत आहेत.

गती शक्ती हा पुढचा प्रवाह आहे. पंतप्रधान गती शक्ती योजनेंतर्गत भारतात बहुविध वाहतूक साधनांचे जाळे उभारले जात आहे. राष्ट्रीय महामार्गांची लांबी ९१,२८७ किमीवरून १,४६,००० किमीपेक्षा जास्त झाली आहे, म्हणजेच यात ६० टक्क्यांनी वाढ झाली आहे. हाय-स्पीड कॉरिडॉरचे बांधकाम ३२ पटीने वाढून ३,०५२ किमी झाले आहे. आज, भारताकडे जगातील दुसºया क्रमांकाचे सर्वात मोठे रस्ते जाळे आहे. रेल्वेचे जवळजवळ पूर्णपणे विद्युतीकरण झाले आहे, जे एकेकाळी केवळ २० टक्क्यांपर्यंत मर्यादित होते. हायड्रोजन ट्रेनच्या आगमनाने वाहतूक क्षेत्रात स्वच्छ ऊर्जेच्या युगाची सुरुवात झाली आहे.

संरक्षण शक्ती हा एक यातील महत्त्वाचा प्रवाह आहे. भारत संरक्षण उपकरणांचा आयातदार नव्हे, तर निर्यातदार बनत आहे. संरक्षण उत्पादनात जवळपास चौपट वाढ झाली आहे आणि संरक्षण निर्यात ५६ पटीने वाढून ३८,४२४ कोटी रुपयांवर पोहोचली आहे. ‘मिशन सुदर्शन चक्र’ आणि हायपरसॉनिक संरक्षण तंत्रज्ञानाने आपल्या सैन्याला अजिंक्य बनवले आहे. सशस्त्र माओवादावर प्रभावीपणे नियंत्रण मिळवण्यात आले आहे आणि देशाची रचना विस्कळीत करणाºया वैचारिक (शहरी) नक्षलवाद्यांचा सामना करण्यासाठी देश पूर्णपणे सतर्क आहे.

हरित आणि नील अर्थव्यवस्था हा महत्त्वाकांक्षी प्रवाह आहे. हवामान बदलाच्या विरोधातील जागतिक लढ्यात भारत आज आघाडीवर आहे. आपली नवीकरणीय ऊर्जा क्षमता ७६.३८ गिगावॅट्सवरून २८८.५८ गिगावॅट्सपर्यंत वाढली आहे. सौर ऊर्जा क्षमतेत तब्बल ५९ पटींनी वाढ झाली आहे. स्थापित नवीकरणीय आणि सौर क्षमतेमध्ये भारत आता जगात तिसºया क्रमांकावर आहे. २०२५च्या ऐतिहासिक शांतता कायद्याने अणुऊर्जेच्या विस्ताराचा मार्ग मोकळा केला. गॅस ग्रीडचा विस्तार ७० शहरांवरून ७०० शहरांपर्यंत झाला आहे. नील अर्थव्यवस्थेंतर्गत मत्स्यव्यवसायात १४२ टक्क्यांनी वाढ झाली आहे. इलेक्ट्रिक वाहनांची विक्रीही १.५ लाखांवरून २.५ दशलक्ष झाली आहे, ज्यामुळे स्वच्छ भारताच्या वचनबद्धतेला बळकटी मिळाली आहे. सॉफ्ट पॉवर हा एक महत्त्वाचा स्त्रोत असणार आहे. भारताची सांस्कृतिक मूल्ये जगाला मार्गदर्शन करत आहेत. युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांची संख्या ३१ वरून ४४ झाली आहे. आज जगभरात ‘आंतरराष्ट्रीय योग दिन’ साजरा केला जातो. ‘हील इन इंडिया’ आणि आयुर्वेदाने भारताच्या आरोग्यसेवा प्रणालीला जागतिक स्तरावर स्थापित केले आहे. परदेशी पर्यटकांच्या आगमनात लक्षणीय ४३ टक्के वाढ झाली आहे. वेव्हज समिटसारख्या कार्यक्रमांनी भारताची सर्जनशील आणि अ‍ॅनिमेशन/गेमिंग अर्थव्यवस्था एक सॉफ्ट पॉवर म्हणून जगासमोर आणली आहे.

दशक पहिला : समास नववा : परमार्थस्तवन

समर्थ रामदास स्वामींनी लिहिलेला ‘दासबोध’ हा अत्यंत अद्भुत असा ग्रंथ आहे. यातील स्तवननाम पहिल्या दशकातील नवव्या समासात त्यांनी परमार्थाचे स्तवन केलेले आहे. या समासात समर्थ प्रथम परमार्थाचा श्रेष्ठपणा सांगतात. ते म्हणतात, मी आता परमार्थाचे गुणवर्णन करतो. परमार्थ हे साधकांचे खरे ध्येय आहे. मानवी जीवनात उत्तमात उत्तम साध्य किंवा फल असेल तर ते म्हणजे परमार्थ हे आहे.

समर्थ इथे म्हणतात की, परमार्थ अति सोपा आणि रोकडा आहे. खरे पाहिले तर परमार्थ अत्यंत सोपा आहे. संतसमागम केला तर तो सहज वश होतो. परंतु तो प्राप्त करून घेण्याचे हे वर्म चुकल्यामुळे तो अति कठीण होऊन बसला आहे. त्याचप्रमाणे साधने नाना प्रकारची आहेत, पण ती सगळी उधारीची आहेत. म्हणजे त्यांचे फल कालांतराने मिळते. त्यासाठी वाट पाहावी लागते. पण परमार्थ हा अगदी रोकडा व्यवहार असल्याने तेथे तत्काळ फळ मिळते, लगेच ब्रह्मस्वरूपाचे साक्षात दर्शन घडते. वेदांत आणि शास्त्रात ज्या आत्मस्वरूपाचे वर्णन आहे. त्याचा एकदम प्रत्यक्ष अनुभव येतो.

या समासात रामदास स्वामी म्हणतात, तात्त्विक दृष्टीने परमार्थ ब्रह्मस्वरूपच आहे. ते स्वरूप अखंड, अक्षय, अपार व गुप्त आहे. पाहायला गेले तर परमार्थ सर्वत्र भरून आहे. पण त्याला पाहायला लागणारी दृष्टी नाही म्हणून तो अणुइतका देखील दिसत नाही. सर्वसंग टाकून एकांतात जाऊन पाहायचा प्रयत्न केला तरी तो दृष्टीस पडत नाही.

म्हणून समर्थ म्हणतात, हृदयाकाशमार्गामध्ये हृदयस्थ स्वस्वरूपापर्यंत पोचण्याचा जो गुप्त रस्ता आहे तो फक्त उत्तम योग्यांनाच माहीत असतो. सामान्य माणसांना या गुप्त व सूक्ष्म अर्थांचे ज्ञान बहुधा होत नाही. सर्व ज्ञानाचे तात्पर्य, अखंड, अक्षय आणि अपार असा हा परमार्थ काही केल्या चोराला चोरून नेता येत नाही. राजा, अग्नी आणि श्वापदे यापैकी कोणाकडूनही परमार्थाला भय नाही. असल्या भयाचा उल्लेखसुद्धा करू नये. परब्रह्म आपल्या जागेवरून उचलता येत नाही. किंवा ते आपल्या स्थानावरून ढळत नाही. कितीही काळ लोटला आणि बदलला तरी ते इकडे तिकडे चालत नाही. जिथल्या तेथे जसेच्या तसे स्थिर राहते. अशी ही आपली स्वत:ची ठेव आहे. तिच्यात कधीही पालट होत नाही. कितीही काळ गेला तरी त्यात कमीजास्तपणा होत नाही. परब्रह्म कधी झिजत नाही किंवा दिसत नाही असे होत नाही. परंतु गुरूने ज्ञानरूपी अंजन आपल्या डोळ्यात घातल्यावाचून नुसते पाहू गेले तर ते दिसत नाही.

या समासात परमार्थाचे स्तवन करताना स्वामी म्हणतात, परमार्थ अति गुह्य आहे खरे, पण जो शोधतो त्याला तो लाभतो. पूर्वी जे मोठमोठे ज्ञानी होऊन गेले त्यांचेदेखील परमार्थ हेच ध्येय होते. तो अतिशय गूढ स्वरूपाचा आहे, म्हणून त्याला परमार्थ असे म्हणतात. जे त्याचा शोध करतात त्यांना तो अर्थ सापडतो. इतरांना मात्र तो जवळ असूनही अनेक जन्म गेले तरी सापडत नाही.

परमार्थाची अपूर्वता वर्णन करताना समर्थ म्हणतात, हा परमार्थ मोठा विलक्षण आहे. त्याच्यापाशी जन्म आणि मृत्यू या कालाधीन घटनांचा मागमूस नाही. शिवाय त्याच्यामुळे सायुज्यमुक्तीची पदवी आपल्यापाशीच आपल्याला लाभते.

हे सांगत असताना इथे समर्थ ब्रह्मानुभवाचे अप्रतिम वर्णन करतात. ते सांगतात, आत्मानात्मविवेकाने माया अस्तंगत होते, नाहीशी होते. सार काय व असार काय हे विचाराला बरोबर कळते. आपल्या हृदयामध्ये ब्रह्मस्वरूप स्वच्छपणे अनुभवास येते. आपण ब्रह्म जिकडे तिकडे अनंतपणे अनुभवास येऊ लागल्याने हे दृश्य विश्व त्यामध्ये बुडून जाते. ते कोठच्या कोठे नाहीसे होते. पंचभूतांच्या अफाट फापट पसाºयाची किंमत राहत नाही.

समर्थ इथे म्हणतात की प्रपंच खोटा वाटतो. मायेचा पसारा हा केवळ कल्पनामय आहे असे वाटते आणि विवेकाच्या सामर्थ्याने शुद्ध आत्मस्वरूपाचे अंतर्यामी दर्शन घडते. आतबाहेर ब्रह्मदर्शन होण्याची अवस्था अंतर्यामी स्थिर झाली की, सर्व संशय पार नाहीसे होतात. हे सबंध दृश्य विश्व जुने, फाटलेले भोके पडलेले आणि कुजट वाटू लागते. मनातून बाहेर टाकून देण्याच्या लायकीचे वाटते.

समर्थ म्हणतात, मानवी जीवनात परमार्थाचे परम स्थान आहे. परमार्थ हा असा आहे. जो करील त्याच्या जीवनाचे ते खरे सार्थक आहे. तो मुळातच अत्यंत श्रेष्ठ, थोर, योग्य आणि शक्तिमान आहे. पुन:पुन्हा त्याला समर्थ म्हणण्याची जरूर काय! या परमार्थामुळे ब्रह्मादिकांना विश्रांती मिळते, समाधान लाभते. त्यानेच ज्ञानी पुरुष परब्रह्माशी एकरूप होऊन जातात. सिद्ध, साधू आणि महात्मे यांना परमार्थ विसावा देतो. सात्त्विक सामान्य माणसांनी जर संतसंगती धरली तर त्यांनाही शेवटी असाच विसावा मिळतो, असेच समाधान लाभते.

अखेरीस परमार्थाचे सर्वसाधारण कार्य काय आहे हे समर्थ सांगतात. परमार्थ मनुष्यजन्माचे सार्थक करतो, परमार्थच संसारातून नीटपणे पार पडतो. धार्मिक वृत्तीच्या माणसांना परमार्थच परलोकीच्या सुखाचा मार्ग दाखवितो. परमार्थ तापसांना आश्रय देतो, साधकांना आधार देतो. या भवसागरातून कसे पार पडावे हे परमार्थच सांगतो. ज्याला परमार्थ साधला तोच खरा राजा असतो. जो परमार्थ करीत नाही तो एकपरीने भिकारीच समजावा. परमार्थाची बरोबरी करील असे या जगात काही नाही.

म्हणून रामदास स्वामी म्हणतात, अनेक जन्मांचे पुण्य पदरी असेल तरच हातून परमार्थ घडतो. परमार्थ घडला म्हणजे मुख्य परमात्मस्वरूपाचा साक्षात अनुभव येतो. परमार्थ न करणारा माणूस मूर्ख समजावा. शहाण्याने परमार्थ करावाच, अशी आग्रही भूमिका समर्थ मांडतात. जो मनुष्य परमार्थ जाणतो आणि आचरणात आणतो त्याचा जन्म सार्थकी लागतो. इतर सारे लोक पापी असून केवळ कुलक्षयासाठी जन्म घेतात. भगवंतांची प्राप्ती करून न घेता जो संसारामध्ये शिणतो तो मूर्ख असतो. त्याचे तोंड पाहू नये. म्हणून चांगल्या माणसाने परमार्थाच्या नादी लागावे आणि आपल्या शरीराचे सार्थक करावे. भगवंतांची भक्ती करून आपल्या शरीराचे सार्थक करावे. त्याचप्रमाणे भगवंतांची भक्ती करून आपल्या पूर्वजांचा उद्धार करावा.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

सोयीनुसार शब्द निवडण्याची स्पर्धा

स्वातंत्र्यदिनी देशाला संबोधित करताना, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी माओवादावर चर्चा करताना, सशस्त्र माओवाद्यांना संपवण्यात मिळालेल्या यशाचा उल्लेख केला आणि म्हणाले की, सशस्त्र नक्षलवादी गेले आहेत, पण मानसिक नक्षलवादी संधी शोधत आहेत. ते हिंसा आणि अराजकतेचे मार्ग शोधत आहेत. समाजाला चुकीच्या मार्गावर खेचण्यासाठी विविध डावपेच वापरले जात आहेत.

भारतीय संदर्भात, ‘माओवाद’ हा हिंसेचा समानार्थी शब्द आहे, परंतु त्याला केवळ शस्त्रांच्या संदर्भात समजून घेणे त्याच्या व्यापक व्याप्तीला मर्यादित करते. त्याचे आव्हान केवळ बंदुकांपुरते मर्यादित नाही, तर विचारांच्या माध्यमातून समाजावर हल्ला करू पाहणाºया मानसिकतेपर्यंतही विस्तारलेले आहे.

पंतप्रधानांनी दिमागी किंवा ‘मानसिक नक्षलवाद्यां’च्या मानसिकतेचा उल्लेख केला, जी मानसिकता शस्त्रांऐवजी विचारांच्या माध्यमातून समाजावर प्रभाव टाकण्याचा आणि त्याला दिशाभूल करण्याचा प्रयत्न करते. पंतप्रधानांनी ओळखण्याचा प्रयत्न केलेल्या मानसिकतेमुळे तिला संदर्भाबाहेर पाहण्याचे आणि स्वत:च्या पूर्वकल्पनांनुसार तिचा अर्थ लावण्याचे प्रयत्न सुरू झाले आहेत. एखाद्या विधानाला समग्रपणे समजून घेण्याऐवजी त्यातील निवडक भागांवरून निष्कर्ष काढणे हा या प्रवृत्तीचाच एक भाग आहे.

एका विशिष्ट संदर्भातून एकच शब्द निवडून त्याला व्यापक अर्थ देणे, हे केवळ विधानाच्या मूळ हेतूला न्याय देण्यात अपयशी ठरत नाही, तर शब्दांची निवड आणि अर्थ लावणे हे स्वत:च्या सोयीनुसार एक वेगळा दृष्टिकोन कसा निर्माण करू शकते हे देखील दर्शवते. यात शंका नाही की, या प्रकरणात शब्दांची निवड आणि संदर्भाकडे दुर्लक्ष हे स्वत:च्या हेतूसाठी वापरले गेले.

जे स्वत:च्या फायद्याचे आणि हेतूचे होते, तेच ठळकपणे मांडले गेले, तर त्या हेतूत अडथळा आणू शकणारी कोणतीही गोष्ट मागे टाकली गेली. दुर्दैवाने शब्दांचे असे जाळे विणले गेले, ज्यात लोक अडकले आणि तेच संपूर्ण सत्य आहे असे मानू लागले.

ही काही पहिली घटना नाही. वैयक्तिक फायद्यासाठी, प्रसिद्धी किंवा कीर्ती मिळवण्याच्या इच्छेपोटी किंवा एखाद्या व्यक्तीची किंवा संस्थेची, अगदी देशाच्या लोकशाही व्यवस्थेची आणि नेतृत्वाची प्रतिष्ठा मलिन करण्यासाठी अशा प्रवृत्तींचा अवलंब केला गेला आहे. परंतु, एखाद्या घटनेची एक बाजू निवडकपणे मांडली गेली, ही केवळ चिंतेची बाब नाही. खरी चिंता ही आहे की, जेव्हा ही प्रक्रिया वारंवार घडते, तेव्हा हळूहळू स्वत:ची सद्सद्विवेकबुद्धीसुद्धा त्या निवडक तुकड्यांच्या आणि त्यातून तयार झालेल्या गृहितकांच्या चौकटीत काम करू लागते.

सत्य आणि अन्वयार्थ, संदर्भ आणि निष्कर्ष, वास्तव आणि रचलेली धारणा यांमधील फरक ओळखणे माणूस सोडून देतो. इथेच जमावशाही आकार घेऊ लागते, केवळ रस्त्यांवर किंवा समाजातच नव्हे, तर व्यक्तीच्या मनातही जिथे स्वत: विचार करण्याऐवजी ते पूर्वकल्पित कल्पनांचे अनुसरण करू लागतात. निवडक कथनाचे कदाचित सर्वात मोठे यश हे आहे की, ते व्यक्तींना हे जाणवू देत नाही की, त्यांचे विचार त्यांचे स्वत:चे राहिलेले नाहीत.

शब्दांना वैयक्तिक अर्थ देणे, वाक्ये संदर्भाशिवाय तोडणे आणि अर्धसत्य संपूर्ण सत्य म्हणून सादर करणे ही काही नवीन कला नाही, पण त्या काळात एखादी गोष्ट समाजाच्या सामूहिक चेतनेपर्यंत पोहोचायला वेळ लागायचा. आज माहितीचा वेग इतका प्रचंड आहे की, निवडलेला शब्द, वाक्य किंवा दृश्याचे सत्य आणि संदर्भ पडताळून पाहण्यापूर्वी त्याची हजारो किंवा लाखो वेळा पुनरावृत्ती होऊ शकते. वारंवार समोर येणारी गोष्ट हळूहळू केवळ ऐकीव माहिती न राहता, आपल्या समजुतीचा भाग बनू लागते.

म्हणूनच प्रश्न असा निर्माण होतो की, ज्या गोष्टीची आपण स्वत: कधीही तपासणी केलेली नाही, ती आपण इतक्या सहजपणे का स्वीकारतो? खरे तर, जे आपण वारंवार ऐकतो तेच अनेकदा पुरेसे ज्ञान मानले जाते. आपली हीच कमजोरी, विशिष्ट हेतूसाठी कथा रचणाºयांसाठी एक मोठी संधी बनते. त्यांना माहीत आहे की, सत्य जाणून घेण्यासाठी मूळ स्रोताकडे जाणाºया लोकांची संख्या सातत्याने कमी होत आहे. अशा परिस्थितीत एखादी गोष्ट केवळ एका विशिष्ट स्वरूपात वारंवार सादर करणे पुरेसे ठरते. हळूहळू हीच सादर केलेली माहिती सत्याची जागा घेऊ लागते.

निकोलस कॅर त्यांच्या ‘द शॅलोज’ या पुस्तकात स्पष्ट करतात की, माहिती मिळवणे जितके सोपे आणि जलद झाले आहे, तितकाच धोका वाढतो की आपण एखाद्या माहितीवर थांबून विचार करण्याऐवजी एका माहितीवरून दुसºया माहितीवर उडी मारू. आपल्याला अशा वैचारिक आणि सामाजिक वातावरणाची गरज आहे, जिथे खोटे कथानक रचणाºयांना जबाबदार धरता येईल, पण केवळ असत्य ओळखणे पुरेसे ठरणार नाही.

या प्रभावाचा सामना करण्यासाठी, आपण एक मजबूत बौद्धिक आणि सामाजिक वातावरण विकसित केले पाहिजे, जिथे तथ्ये, तर्क आणि पुराव्यांच्या आधारे सत्य ठामपणे मांडले जाऊ शकेल. नकारात्मकतेला केवळ नकारात्मकतेने उत्तर देता येत नाही, तर एका मजबूत वैचारिक प्रणालीने उत्तर द्यावे लागते, जी सत्याला त्याच्या संपूर्ण संदर्भासह आणि पुराव्यांसह समाजासमोर आणते.