डिजीटल बँकींगमधील विश्वासाचे संकट

स्टेट बँक आॅफ इंडियाच्या अंदाजे चार हजार ग्राहकांची नावे, मोबाइल क्रमांक, जन्मतारीख, ई-मेल पत्ते, रहिवासी पत्ते, ग्राहक ओळख क्रमांक आणि कर्जाचा तपशील यांसारखी वैयक्तिक माहिती डार्क वेबवर उघड झाल्याच्या बातमीने देशाच्या बँकिंग प्रणालीसमोर एक गंभीर प्रश्न निर्माण केला आहे. ज्या बँकेवर लाखो लोक आपल्या आयुष्यभराच्या बचतीसाठी विश्वास ठेवतात, त्या बँकेची वैयक्तिक माहिती जर सुरक्षित ठेवली जाऊ शकत नसेल, तर लोक डिजिटल बँकिंगवर विश्वास कसा ठेवतील?

ही घटना केवळ तांत्रिक सुरक्षेची समस्या नाही. याचा थेट संबंध ग्राहकांची गोपनीयता, आर्थिक सुरक्षा आणि बँकेच्या उत्तरदायित्वाशी आहे. वैयक्तिक माहितीच्या गैरवापरामुळे भविष्यात आर्थिक फसवणूक होऊ शकते. जर एखाद्या सायबर गुन्हेगाराकडे ग्राहकाचे नाव, मोबाइल नंबर, जन्मतारीख आणि कर्ज अर्जाचा तपशील असेल, तर तो बँकेचा अधिकारी असल्याचे भासवून त्यांचा विश्वास संपादन करण्याचा प्रयत्न करू शकतो. तो कर्ज मंजुरी, केवायसी अपडेट्स किंवा खाते सुरक्षेचे आश्वासन देऊन ग्राहकाची फसवणूक करू शकतो. वैयक्तिक माहितीच्या या चोरीमुळे आर्थिक नुकसान होऊ शकते.

आज बँका केवळ ठेवी आणि कर्ज देणाºया संस्था राहिलेल्या नाहीत. त्यांच्याकडे ग्राहकांचे उत्पन्न, मालमत्ता, व्यवसाय, कौटुंबिक तपशील, व्यवहार आणि आर्थिक वर्तनाबद्दल विस्तृत माहिती असते. ही माहिती बँकिंग सेवा सुलभ करते, परंतु ती चुकीच्या हातात पडल्यास खूप महागात पडू शकते. इतर देशांचे अनुभव उपयुक्त धडे देतात. २०१९ मध्ये अमेरिकेत कॅपिटल वन बँकेशी संबंधित एक मोठी डेटा चोरीची घटना घडली होती.

याचा परिणाम अमेरिकेतील अंदाजे १० कोटी लोकांवर आणि कॅनडातील अंदाजे ६० लाख लोकांवर झाला. यावरून हे स्पष्ट होते की, सायबरसुरक्षेतील त्रुटींना केवळ तांत्रिक चुका म्हणून दुर्लक्षित करता येणार नाही. बँक व्यवस्थापनाची जबाबदारीही तितकीच महत्त्वाची आहे. युरोपियन युनियनने असा आदेश दिला आहे की, वैयक्तिक डेटाच्या सुरक्षेला गंभीर धोका निर्माण करणाºया डेटा उल्लंघनाची माहिती ७२ तासांच्या आत नियामकाला कळवणे बंधनकारक आहे. तांत्रिक सेवा बाह्य कंपनीला आऊटसोर्स केल्याने बँक आपल्या जबाबदारीतून मुक्त होत नाही.

सिंगापूरनेही फिशिंग फसवणुकीच्या काही विशिष्ट प्रकरणांमध्ये बँका आणि दूरसंचार कंपन्यांमध्ये सामायिक जबाबदारी निश्चित करणारी एक चौकट विकसित केली आहे. याचा उद्देश केवळ गुन्हा घडल्यानंतर कारवाई करणे हा नाही, तर आर्थिक संस्थांना फसवणूक प्रतिबंधासाठी अधिक जबाबदार बनवणे हा देखील आहे. भारताने डिजिटल वैयक्तिक डेटा संरक्षण कायदा, २०२३ आणि २०२५ मध्ये अधिसूचित केलेल्या नियमांद्वारे महत्त्वपूर्ण पावले उचलली आहेत. तथापि, डेटा उल्लंघनाची माहिती देण्यासह अनेक प्रमुख तरतुदींची अंमलबजावणी होणे बाकी आहे.

आता गरज आहे ती हे सुनिश्चित करण्याची की, प्रभावित ग्राहकांना नियामक अहवालासोबतच वेळेवर आणि उपयुक्त माहिती मिळावी. पहिली सुधारणा ग्राहक सूचना प्रणालीमध्ये व्हायला हवी. प्रत्येक बँकेने संभाव्य डेटा उल्लंघनाची पुष्टी झाल्यावर प्रभावित ग्राहकांना वैयक्तिकरीत्या सूचित केले पाहिजे. त्यांना संभाव्य धोके आणि ग्राहकांनी घ्यावयाच्या खबरदारीबद्दल माहिती दिली पाहिजे. स्वतंत्र सायबर सुरक्षा तपासणी (आॅडिट) केली पाहिजे. बँकांनी त्यांच्या डिजिटल प्रणालींची बाह्य तज्ज्ञांकडून नियमितपणे तपासणी करून घेतली पाहिजे.

संवेदनशील माहिती सुरक्षित तंत्रज्ञानाचा वापर करून संरक्षित केली पाहिजे आणि कर्मचारी व सेवा पुरवठादारांना केवळ आवश्यक डेटा उपलब्ध असावा. कर्ज अर्ज आणि डिजिटल केवायसी नोंदींचा वापर, साठवणूक आणि विल्हेवाट लावण्यासाठी एक स्पष्ट धोरण असावे. सुरक्षेतील त्रुटी शोधणाºया कोणत्याही बाह्य संस्थेची जबाबदारीदेखील निश्चित केली पाहिजे. रिझर्व्ह बँकेने बँकांसाठी एक सामायिक सायबर घटना अहवाल आणि शिक्षण प्रणाली विकसित करावी.

यामुळे एका बँकेवरील हल्ल्याच्या अनुभवातून शिकून इतर बँकांना त्यांची सुरक्षा अधिक मजबूत करता येईल. मोठ्या डेटा चोरीच्या घटनेनंतर, स्वतंत्र तपासाचा एक सार्वजनिक सारांश उपलब्ध करून दिला पाहिजे, ज्यामध्ये घटनेची कारणे आणि ग्राहकांची गोपनीयता जपून घेतलेल्या उपाययोजनांचा तपशील असावा. ग्राहकांनी त्यांचे ओटीपी, यूपीआय पिन किंवा इंटरनेट बँकिंग पासवर्ड अनोळखी व्यक्तींसोबत शेअर करू नयेत. संशयास्पद व्यवहारांची माहिती तत्काळ बँकेला द्या आणि सायबर क्राईम हेल्पलाइन १९३० वर तक्रार दाखल करा.

भारताने डिजिटल पेमेंट आणि आर्थिक समावेशनामध्ये लक्षणीय प्रगती केली आहे. आता ग्राहकांची माहिती आणि त्यांचे हक्क जपण्याबाबतही तेवढीच गांभीर्यता दाखवली पाहिजे. एसबीआय प्रकरणाला केवळ एका बँकेच्या प्रतिष्ठेचा प्रश्न न मानता, त्याकडे संपूर्ण बँकिंग क्षेत्रासाठी एक इशारा म्हणून पाहिले पाहिजे. लोकांनी बँकांवर केवळ त्यांचे पैसेच नव्हे, तर त्यांच्या ओळखीची आणि वैयक्तिक आयुष्याची संवेदनशील माहितीदेखील सोपवली आहे. बँकिंग प्रणालीचे यश केवळ नफा किंवा डिजिटल व्यवहारांच्या संख्येवरून नव्हे, तर ग्राहकांचा विश्वास आणि त्यांच्या माहितीच्या सुरक्षिततेवरूनही मोजले गेले पाहिजे. बँक म्हणजेच विश्वास हे समीकरण असते. या विश्वासाला तडा जाणार नाही याची काळजी घेणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे डिजिटल साक्षरता करताना आपल्याला संभाव्य धोक्यांची माहितीही असली पाहिजे.

‘दासबोध’ : दशक सहावा (भक्तिनिरुपण), समास पाचवा - मायाब्रह्मनिरुपण

श्री समर्थ रामदास स्वामींनी रचलेला ‘दासबोध’ हा ग्रंथ केवळ पारमार्थिक नाही, तर तो मानवी मनाला जागृत करणारा आणि जगण्याचे खरे तत्त्वज्ञान शिकवणारा एक दीपस्तंभ आहे. सहाव्या दशकातील हा पाचवा समास - ‘मायाब्रह्मनिरुपण’ अत्यंत महत्त्वाचा आहे. यात समर्थांनी ‘ब्रह्म’ (परमात्मा/सत्य) आणि ‘माया’ (प्रकृती/जग/असंत्य) यांच्यातील लक्षणांचा, फरकाचा आणि स्वरूपाचा अगदी सुस्पष्ट उलगडा केला आहे.

या संपूर्ण समासाचे भावार्थ आणि अंतरंग समजून घेणे फार महत्त्वाचे आहे. यात सुरुवातीला ते ब्रह्म आणि मायेचे मूलभूत स्वरूप (ओवी १ ते ३) स्पष्ट करतात. ब्रह्म निर्गुण निराकार। माया सगुण साकार। ब्रह्मासि नाहीं पारावार। मायेसि आहे॥ श्रोता आणि वक्ता यांच्या संवादातून या अध्यायाची सुरुवात होते. श्रोत्याच्या प्रश्नावरून समर्थ ब्रह्म आणि मायेचा भेद स्पष्ट करतात. ब्रह्म हे निर्गुण (गुणातीत), निराकार (आकाररहित), निर्मळ, निश्चळ आणि निरुपाधिक (कोणत्याही उपाधी किंवा बंधनांशिवाय) आहे. त्याला अंत किंवा मर्यादा (पारावार) नाही, ते अनंत आहे. माया ही सगुण (गुणांनीयुक्त), साकार (आकार असलेली), चंचळ, चपळ आणि उपाधिरूप (नाना विकारांनी व उपाधींनी भरलेली) आहे. मायेला मर्यादा आणि अंत आहे.

यात नश्वर माया आणि अविनाशी ब्रह्म (ओवी ४ ते ७) याबाबत समर्थ पुढे सांगतात. माया दिसे ब्रह्म दिसेना... माया नासे ब्रह्म नासेना। कल्पांतकाळीं॥ म्हणजे ज्या गोष्टी आपल्याला डोळ्यांना दिसतात, भासतात आणि कल्पांताच्या वेळी नष्ट होतात, ती सर्व माया आहे. माया रचली जाते, उत्पन्न होते, मरते, फुटते आणि तुटते. ती जुनी आणि जर्जर होते. याउलट, ब्रह्म कधीही दिसत नाही, भासत नाही, कारण ते इंद्रियांच्या पलीकडे आहे. कल्पांत झाला तरी ब्रह्म कधीच नाश पावत नाही; ते अविट (कधीही न संपणारे), अमर आणि शाश्वत आहे. अज्ञानी माणसाला संसाररूपी माया गोड वाटते, पण विवेकी माणसाला ब्रह्मच आवडते.

पुढे समर्थ या समासात विकार विरुद्ध निर्विकार (ओवी ८ ते १०) याबाबत भाष्य करतात. माया ही विकारी (बदलणारी, विकारांनी युक्त) आहे, नाना रूपे धारण करते, पंचभौतिक (पाच महाभुतांची बनलेली) आणि असार (सार नसलेली, पोकळ) आहे. ती लहान व मर्यादित आहे. ब्रह्म हे निर्विकारी, अरूप (रूप नसलेले), शाश्वत एकच, सारभूत आणि विशाळ (अनंत) आहे. माया सर्व काही हालचाली करते, घडवते, तर ब्रह्म अकर्ता (काहीही न करणारा साक्ष) आहे.

विवेक आणि साधन (ओवी ११ ते १४) म्हणजे काय, तर सकळ माया विस्तारली। ब्रह्मस्थिति आच्छादिली। परी ते निवडून घेतली। साधुजनीं॥ ज्याप्रमाणे दुधात पाणी मिसळलेले असते किंवा पाण्यात शेवाळ पसरलेले असते, त्यातून हंस जसा केवळ दूध निवडतो (नीरक्षीर विवेक), त्याप्रमाणे संसारी मायेच्या पसाºयाने आच्छादलेले ब्रह्म संतजन आपल्या विवेकाने वेगळे करून अनुभवतात.

आकाश आणि वसुंधरा यांचे उदाहरण आहे. ब्रह्म हे आकाशासारखे निर्मळ, सूक्ष्म, अप्रत्यक्ष व सम (समान) आहे; तर माया ही वसुंधरेसारखी (पृथ्वीसारखी) स्थूळ, गढूळ, प्रत्यक्ष आणि विषमरूप आहे. लक्ष्य विरुद्ध अलक्ष्य आणि पूर्वपक्ष विरुद्ध सिद्धांत (ओवी १५ ते १९) इथे समर्थ वर्णन करतात. ते म्हणतात की, माया ही लक्ष्य (डोळ्यांसमोर दिसणारी साध्य वस्तू), साक्ष असणारी, द्वैतभाव निर्माण करणारी (मी-तू, आपले-परके असा भेद करणारी), अनित्य (असत्) आणि कल्पांताच्या अधीन असणारी आहे. तर, ब्रह्म हे अलक्ष्य, असाक्ष (साक्षीहून पलीकडे), अपक्ष (कोणताही पक्ष किंवा दुजाभाव नसलेले), सिद्धान्त रूप (परम सत्य) आणि नित्य आहे. मायेचे निरसन (बाध) करता येते, पण ब्रह्माचे कधीही बाधन होत नाही; ते जसेच्या तसे कायम राहते.

या समासाचा सारांश आणि संतांचा महिमा (ओवी २० ते २६) सांगायचा तर जळीं असोन नातळे जळा। आकाश जैसें॥ असे सांगून समर्थ शेवटी अतिशय सुंदर दृष्टांत देतात. ज्याप्रमाणे आकाश पाण्यामध्ये असूनही पाण्यात लिप्त होत नाही (किंवा पाणी आकाशाला मलीन करत नाही), त्याप्रमाणे परमात्मा या संपूर्ण चराचर जगात, मायेमध्ये सबाह्य भरलेला असूनही त्या सर्व उपाधींपासून पूर्णपणे निराळा आणि अलिप्त राहतो. अशा या माया आणि ब्रह्माचा विवेक जो मनुष्य समजून घेतो, तो जन्म-मरणाच्या चक्रातून सुटतो.

हा विवेक आणि मोक्ष प्राप्त करून देण्याचे काम केवळ संत करतात. ज्या संतांच्या कृपेने माणसाच्या अंत:करणात प्रत्यक्ष जगदात्मा (परमात्मा) प्रकट होतो, त्या संतांचा महिमा अपार आणि अवर्णनीय आहे. हा समास आपल्याला ‘दृष्य ते माया आणि अद्रुष्य/सत्य ते ब्रह्म’ हा विवेक शिकवतो. जगात वावरत असताना संसारी मायेच्या मोहजालात न अडकता, तिच्यापलीकडे असणाºया शाश्वत अशा आत्मतत्त्वाची (ब्रह्माची) ओळख करून घेणे आणि संतांच्या संगतीने आत्मिक मुक्ती मिळवणे, हाच या समासाचा मूळ संदेश आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

तरुणांच्या करिअरच्या बदलत्या दिशा

गेल्या काही वर्षांपासून अभियांत्रिकी क्षेत्रात हे जवळजवळ निश्चित झाले आहे की, उच्च गुण मिळवणाºया विद्यार्थ्यांसाठी संगणकशास्त्र ही पहिली पसंती असेल. आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (एआय), कोडिंग आणि आयटी क्षेत्राच्या वेगवान विस्तारामुळे सिव्हिल, मेकॅनिकल आणि इलेक्ट्रिकलसारख्या पारंपरिक शाखा हळूहळू मागे पडल्या आहेत, परंतु आता हे चित्र बदलताना दिसत आहे.

भारताच्या विस्तारणाºया पायाभूत सुविधा आणि सेमीकंडक्टरसारख्या अत्याधुनिक उद्योगांमधील वाढत्या गुंतवणुकीमुळे तरुणांसाठी करिअरचे पर्याय नव्याने आकार घेऊ लागले आहेत. पीएम गती शक्ती राष्ट्रीय मास्टर प्लॅन आणि इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन २.० सारखे उपक्रम केवळ आर्थिक विकासाच्या योजना नाहीत, तर ते रोजगार आणि कौशल्याच्या मागणीतही परिवर्तन घडवत आहेत.

पीएम गती शक्ती राष्ट्रीय मास्टर प्लॅनचा उद्देश भारतातील पायाभूत सुविधांच्या नियोजनाच्या पद्धतीत परिवर्तन घडवणे आहे. रस्ते, रेल्वे, बंदरे, ऊर्जा, नागरी विमान वाहतूक आणि दूरसंचार यांसारख्या क्षेत्रांना स्वतंत्रपणे विकसित करण्याऐवजी, त्यांना एकाच एकात्मिक योजनेत एकत्रित करण्यावर हा प्लॅन भर देतो. आतापर्यंत, या योजनेअंतर्गत अंदाजे १८.६६ लाख कोटी रुपयांच्या ३९६ मोठ्या पायाभूत सुविधा प्रकल्पांचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.

यापैकी २५६ प्रकल्पांना मंजुरी देण्यात आली असून, १९८ प्रकल्पांचे बांधकाम आणि उभारणी सुरू आहे. हे व्यासपीठ ५८ केंद्रीय मंत्रालये आणि सर्व राज्ये व केंद्रशासित प्रदेशांना जोडते. अशा समन्वित गुंतवणुकीचा प्रभाव केवळ रस्ते आणि रेल्वे मार्गांची संख्या वाढवण्यापुरता मर्यादित नाही. जेव्हा महामार्ग, औद्योगिक कॉरिडॉर, वीज नेटवर्क, बंदरे आणि गोदामे यांचा समन्वय साधून विकास केला जातो, तेव्हा बांधकाम कामगारांपासून ते सिव्हिल-मेकॅनिकल अभियंते, सर्वेक्षक, प्रकल्प व्यवस्थापक आणि तांत्रिक तज्ज्ञांपर्यंत प्रत्येक स्तरावर कुशल मनुष्यबळाची मागणी वाढते.

आयआयएम बंगळुरूच्या एका अभ्यासानुसार, राष्ट्रीय महामार्गांवर खर्च केलेला प्रत्येक रुपया जीडीपीमध्ये ३.२ रुपयांपर्यंत वाढ करू शकतो. या समन्वयामुळे, देशाचा लॉजिस्टिक्स खर्च, जो एकेकाळी जीडीपीच्या सुमारे १३-१४ टक्के होता, तो आता सुमारे ७.९ टक्क्यांपर्यंत खाली आला आहे. याचा अर्थ असा की, उत्तम पायाभूत सुविधा केवळ वाहतूक सुलभ करत नाहीत, तर औद्योगिक खर्च कमी करून आर्थिक उलाढाल आणि रोजगाराच्या नवीन संधीही निर्माण करतात.

आज, जगातील आधुनिक अर्थव्यवस्था सेमीकंडक्टरशिवाय कार्य करू शकत नाहीत. मोबाइल फोन आणि कारपासून ते संरक्षण उपकरणे आणि एआयपर्यंत जवळजवळ प्रत्येक आधुनिक तंत्रज्ञान चिप्सवर अवलंबून आहे. त्यामुळे, भारताला दीर्घकाळ केवळ चिप्सचा ग्राहक न राहता या क्षेत्रात आपली क्षमता विकसित करायची आहे. या उद्देशाने, सरकारने अलीकडेच सेमीकंडक्टर मिशन २.०ला मंजुरी दिली आहे.

या उपक्रमांतर्गत, आतापर्यंत सहा राज्यांमध्ये १२ प्रकल्पांना मंजुरी देण्यात आली आहे, ज्यामध्ये सिलिकॉन फॅब्स, कंपाऊंड सेमीकंडक्टर युनिट्स आणि असेंब्ली व टेस्टिंग युनिट्सचा समावेश आहे. तथापि, केवळ कारखाने उभारल्याने सेमीकंडक्टर उद्योगाचा विकास होणार नाही. त्यासाठी मोठ्या संख्येने प्रशिक्षित अभियंते आणि तांत्रिक तज्ज्ञांचीही आवश्यकता असेल. २०२६-२७च्या उद्दिष्टांनुसार, सेमीकंडक्टर उद्योगामुळे हजारो थेट उच्चकुशल नोकºया निर्माण होण्याची अपेक्षा आहे.

सरकारच्या स्मार्टलॅब उपक्रमाचे उद्दिष्ट १,००,००० अभियंत्यांना प्रशिक्षण देण्याचे आहे, त्यापैकी ६२,००० जणांनी आधीच प्रशिक्षण पूर्ण केले आहे. डिझाइन लिंक्ड इन्सेंटिव्ह स्कीम अंतर्गत, १०५ भारतीय कंपन्यांना अत्याधुनिक चिप डिझाइन उपकरणे पुरवली जात आहेत. या धोरणात्मक बदलांचा परिणाम आता अभियांत्रिकी महाविद्यालयांमधील विद्यार्थ्यांच्या निवडीमध्ये दिसून येत आहे.

गेल्या दीड दशकात, संगणकशास्त्राचे वर्चस्व इतके प्रबळ झाले होते की, अनेक विद्यार्थ्यांसाठी सिव्हिल, मेकॅनिकल आणि इलेक्ट्रिकल यांसारख्या शाखा दुय्यम पर्याय बनल्या होत्या. मात्र, आता आयआयटीसारख्या संस्थांमध्ये सिव्हिल आणि मेकॅनिकल इंजिनीयरिंगसारखे अभ्यासक्रमही उच्च गुणवत्ताधारक विद्यार्थ्यांना आकर्षित करत आहेत. हे केवळ बाजारातील चढ-उतारामुळे नाही, तर यामागे दोन ठोस कारणे आहेत. पहिले म्हणजे, एआयच्या वाढत्या प्रभावामुळे पारंपरिक आयटी नोकºयांबद्दल एक नवीन चर्चा सुरू झाली आहे, ज्यामुळे अनेक विद्यार्थी यंत्रे, उत्पादन आणि भौतिक जगाशी संबंधित क्षेत्रांकडे आकर्षित होत आहेत.

दुसरे म्हणजे, गती शक्ती, सेमीकंडक्टर मिशन, संरक्षण उत्पादनातील आत्मनिर्भरता आणि मेक इन इंडिया यांसारखी दीर्घकालीन धोरणे कोअर इंजिनीयर्सची मागणी खºया अर्थाने वाढवत आहेत. तरुणांच्या विचारसरणीतील हा बदल तात्पुरता ट्रेंड नसून, जमिनीवरील धोरणात्मक वास्तवाचा परिणाम आहे. आता करिअरची निवड दहा ते पंधरा वर्षांत कोणत्या कौशल्यांची गरज असेल यावर आधारित असायला हवी.

ज्या प्रकारे भारत रस्ते, रेल्वे, ऊर्जा, लॉजिस्टिक्स, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि सेमीकंडक्टर यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये गुंतवणूक करत आहे, त्यावरून हे स्पष्ट होते की, भविष्यात जगासाठी रस्ते, पूल बांधणाºया, यंत्रांची रचना करणाºया, वीज प्रणाली मजबूत करणाºया आणि चिप्स बनवणाºया अभियंत्यांइतकीच चांगल्या सॉफ्टवेअर इंजिनीयर्सचीही गरज असेल. ही विकसित भारताची पायाभरणी ठरेल. या नवनव्या संधी नवा भारत घडवण्यासाठी आणि भारताला पुढे नेण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. हा होणारा बदलच काही स्पर्धक देशांना आणि परकीय शक्तींच्या डोक्यात खुपतो आहे. भारतासारखी मोठी बाजारपेठ आणि लोकसंख्या असलेल्या देशाला पुढे जाऊ न देणे या उद्देशाने परकीय शक्ती तरुणांची माथी भडकवून उमदे कर्तबगार तरुण तयार करण्याऐवजी झुरळांची निर्मिती करून अराजकता माजवण्याचा प्रयत्न करत आहेत. तो प्रयत्न मात्र हाणून पाडला पाहिजे.

दासबोध : दशक ६, समास ४ : ब्रह्मनिरुपण

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील सहाव्या दशकातील चौथ्या समासात ब्रह्मनिरुपण केलेले आहे. त्यातील माहिती ही अत्यंत महत्त्वाची आहे. या समासात समर्थांनी विश्वातील कालगणनेची महती सांगून सुरुवात केली आहे. सृष्टीतील मोठ्या मानल्या जाणाºया काळ, ब्रह्मा, विष्णू, महेश व शक्ती यांच्या मर्यादेची जाणीव करून देत, ‘परब्रह्म’ हेच कसे एकमेव शाश्वत आणि अंतहीन आहे हे स्पष्ट केले आहे. जगात आढळणारी लहान-मोठ्याची किंवा भेदाची भावना ही केवळ मायेची (अज्ञानाची) निर्मिती असून, केवळ आत्मज्ञानी पुरुषच या मायेच्या पलीकडचे अंतिम सत्य ओळखतात.

या समासाचे टप्प्याटप्प्याने सविस्तर निरुपण करता येते. यामध्ये पहिला टप्पा हा युगांची कालगणना आणि काळचक्राची मर्यादा (ओवी १ ते ४) अशी आहे. यामध्ये समर्थ रामदास स्वामींनी प्रथम चार युगांच्या कालावधीची अचूक गणना मांडली आहे. कृतयुग (सत्ययुग): १७,२८,००० वर्षे इतका त्याचा कालावधी असतो. त्रेतायुग : १२,९६,००० वर्षे इतका त्याचा कालावधी असतो. द्वापरयुग : ८,६४,००० वर्षे इतका त्याचा कालावधी असतो. तर कलियुग : ४,३२,००० वर्षे इतका कालावधी असतो. या चारही युगांची मिळून ४३ लाख २० हजार वर्षे होतात, याला एक ‘चतुर्युग’ म्हणतात. अशी १,००० चतुर्युगे पूर्ण होतात, तेव्हा ब्रह्मदेवाचा एक दिवस होतो. ब्रह्मदेवाची १,००० वर्षे म्हणजे विष्णूची एक घटका (सुमारे २४ मिनिटे) असते. विष्णूची १,००० वर्षे म्हणजे ईश्वराचे (महेशाचे) एक पळ (सुमारे २४ सेकंद) असते. ईश्वराची १,००० वर्षे म्हणजे जगज्जननी शक्तीचे अर्धे पळ होते.

थोडक्यात सांगायचे तर माणसाच्या दृष्टीने जी हजारो-लाखो वर्षे प्रचंड वाटतात, ती शक्ती आणि परब्रह्माच्या तुलनेत क्षणात संपणाºया एका पळासारखी आहेत. काळ कितीही मोठा असला, तरी तो परब्रह्माच्या तुलनेत अगदी सूक्ष्म आहे.

या समासातील दुसºया टप्प्यात समर्थ परब्रह्माची अखंडता आणि वेदांचे ‘नेति नेति’ (ओवी ५ व ६) याबाबत सांगतात. ते म्हणतात, या जगात अनंत शक्ती, अनंत ब्रह्मांडे निर्माण होतात आणि नष्ट होतात. परंतु, या सर्व उत्पत्ती आणि प्रलयाच्या पलीकडे परब्रह्म हे सदैव अखंड, अचल आणि नित्य राहते. परब्रह्माची स्वत:ची अशी कोणतीही भौतिक ‘स्थिती’ किंवा ‘रूप’ नसते; परंतु माणसाला समजण्यासाठी त्याला ‘स्थिती’ म्हटले जाते. वेद आणि श्रुतीसुद्धा ब्रह्माचे वर्णनातीत स्वरूप सांगताना ‘नेति नेति’ (हेही ब्रह्म नाही, तेही ब्रह्म नाही - म्हणजेच ब्रह्म शब्दातीत आहे) असेच म्हणतात.

त्यानंतर या समासातील पुढच्या टप्प्यात समर्थ कलियुगाचे प्रमाण आणि जगाचे स्वरूप (ओवी ७ ते ९) पटवून देतात. जे आजच्या काळासाठी मार्गदर्शक ठरते. दासबोध रचनेच्या वेळी कलियुगाची ४,७६० वर्षे लोटली होती. उरलेल्या ४,२७,२४० वर्षांमध्ये जगात वर्णसंकर, आचारांची भेसळ आणि धर्माचा ºहास होईल, असा इशारा समर्थ देतात. सृष्टीची रचना अत्यंत गुंतागुंतीची आणि अथांग आहे. येथे एकापेक्षा एक श्रेष्ठ घटकांची मालिका आहे, ज्याचा विचार करत गेले असता मानवी बुद्धीला अंत लागत नाही.

यानंतर समर्थ देवतेचा अभिमान आणि मायेचा प्रभाव (ओवी १० ते १३) या समासात वर्णन करतात. लोकांमध्ये आपल्या उपास्य देवतेबद्दल अहंकार असतो. कोणी विष्णूला श्रेष्ठ मानते, कोणी शिवाला, तर कोणी शक्तीला. पण समर्थ म्हणतात, ‘यदृृष्टं तन्नष्टम्’ . म्हणजे ज्या ज्या गोष्टी डोळ्यांनी दिसतात किंवा कल्पनेत येतात, त्या सर्व कल्पान्ती नष्ट होणाºया आहेत. लोकांमध्ये आपापल्या उपासनेचा आणि मताचा व्यर्थ अभिमान असतो. परंतु, या सर्व मतभेदांचा निरास आत्मज्ञानी साधूंशिवाय कोणीही करू शकत नाही. साधूंचा निश्चय: म्हणजे सर्व दृश्य जग (चराचर) हे मायिक (मिथ्या) आहे आणि एकच आत्मा सर्वत्र व्यापक आहे.

पुढच्या टप्प्यात समर्थ चित्र आणि स्वप्नाचे रूपक : लहान-मोठेपणाचा भ्रम (ओवी १४ ते १७) दाखवतात. जगातील भेद समजवण्यासाठी समर्थांनी दोन अत्यंत सुंदर उदाहरणे दिली आहेत. चित्रातील सेना (ओवी १४) म्हणजे कागदावर काढलेल्या सैनिकांच्या चित्रात कोणी अधिकारी असतो तर कोणी सामान्य सैनिक. पण चित्रातील कागद आणि शाई एकच असते! त्यात प्रत्यक्षात कोण लहान व कोण मोठे? तसेच स्वप्नाचे उदाहरण (ओवी १५ व १६) ते देतात. स्वप्नात माणूस मोठे राज्य, लहान-मोठे लोक, आनंद-दु:ख अनुभवतो. पण जागा झाल्यावर कळून येते की, ते सर्व केवळ स्वत:च्या कल्पनेचाच पसारा होता; तिथे लहान-मोठे काहीच नव्हते. म्हणजे जगातील लहान-मोठेपणा, प्रतिष्ठा आणि भेदभाव हे ज्ञानी पुरुषांच्या दृष्टीने स्वप्नासारखे असत्य (मायिक) असतात.

पुढच्या टप्प्यात समर्थ खरा थोर कोण? आणि ब्रह्मज्ञानाचा निष्कर्ष (ओवी १८ ते २४) सांगतात. समर्थ म्हणतात, जो मनुष्य जन्माला येऊन अहंकारात ‘मी थोर आहे’ असे म्हणत जगतो, तो जिवंत असूनही मेल्यासारखाच आहे. खरा थोर कोण? ज्याला ‘आत्मज्ञान’ झाले आहे, तोच खºया अर्थाने महाजन व श्रेष्ठ आहे. हेच वेद, शास्त्रे, पुराणे आणि संतांचे सांगणे आहे. परमेश्वराचे निर्गुण स्वरूप लक्षात घेतले पाहिजे. ज्याच्या ठिकाणाहून हरि, हर (विष्णू व शिव) उत्पन्न होतात व लय पावतात, तो एक निर्गुण-निराकार परमेश्वरच सर्वश्रेष्ठ आहे. नाव, रूप, स्थान व मान या सर्व मानवी कल्पना (अनुमान) आहेत. प्रलयकाळात या सर्वांचा लय होतो, पण ब्रह्म जसेच्या तसेच राहते.

ब्रह्मविदाचे लक्षण ही (शेवटची ओवी) आहे. जे अखंड ब्रह्मनिरुपण करतात आणि परब्रह्माला स्वानुभवाने, संपूर्ण ऐक्यरूपाने जाणतात; त्यांनाच खºया अर्थाने ‘ब्रह्मविद’ (श्रेष्ठ ब्राह्मण/ब्रह्मज्ञानी) समजावे. या समासातून मिळणारा व्यावहारिक व आध्यात्मिक बोध लक्षात घेतला पाहिजे. तो म्हणजे अहंकाराचा त्याग करणे. बाह्य रूप, पद, पैसा किंवा देवतेच्या उपासनेचा अहंकार बाळगणे व्यर्थ आहे, कारण दृश्य असणारे सर्वकाही कालौघात नष्ट होणार आहे. तसेच आत्मज्ञानाचे महत्त्व समजून घ्यावे. बाह्य जगात लहान-मोठे शोधण्यापेक्षा स्वत:च्या आत्मस्वरूपाचा शोध घेणे हीच खरी श्रेष्ठता आहे. समदृष्टी असावी. स्वप्नाप्रमाणे हे जग मायिक आहे हे ओळखून, विश्वातील भेदभावाच्या पलीकडे जाऊन एकाच आत्मतत्त्वाला पाहावे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

आंदोलनामुळे आर्थिक हितसंबंधांना हानी पोहोचते

लोकशाहीमध्ये प्रत्येक व्यक्तीला सरकारकडून असंतोष व्यक्त करण्याचा आणि उत्तरे मागण्याचा अधिकार आहे. जर झुरळ जनता पार्टी आणि काही विरोधी पक्षांना काही काळापासून असे वाटत असेल की, केवळ काही हजार लोकांच्या मदतीने गोंधळ पसरवून ते सरकारला प्रत्येक मुद्द्यावर नमण्यास भाग पाडू शकतात, तर कदाचित ही त्यांची अपरिपक्वता आहे. रस्त्यावर गोंधळ निर्माण केल्याने सामान्य माणसावर किती परिणाम होत आहे, हे झुरळांचे नेते आणि विरोधी पक्षांना का समजत नाही? व्यवसाय बंद झाल्यामुळे रोजंदारीवर काम करणाºयांच्या उपजीविकेवर कसा परिणाम होत आहे? या हातावर पोट असणाºयांना वेठीस धरून स्वत:चे उखळ पांढरे करण्याचा प्रयत्न जर विरोधक आणि झुरळे करत असतील तर तो त्यांचा भ्रम आहे.

दिल्लीतील व्यावसायिक संघटनांच्या मते, राजधानीतील अलीकडील आंदोलने आणि निर्बंधांमुळे अंदाजे २,००० कोटी रुपयांचे नुकसान झाले आहे. कॉन्फेडरेशन आॅफ इंडिया ट्रेडर्सच्या अंदाजानुसार, या आंदोलनांमुळे दिल्लीत दररोज अंदाजे ४०० कोटी रुपयांचे व्यावसायिक नुकसान होत आहे. अशा परिस्थितीत, एक महत्त्वाचा प्रश्न निर्माण होतो. देशाच्या आर्थिक घडामोडींमध्ये व्यत्यय न आणता नागरिकांचा आवाज ऐकला जाईल अशी व्यवस्था निर्माण करता येईल का? मुख्य रस्त्यांवर गोंधळ किंवा अव्यवस्था निर्माण करण्याची शक्यता असलेल्या आंदोलनांचा परिणाम केवळ बाजारातील विक्रीवरच होत नाही, तर दुकानातील कर्मचारी, डिलिव्हरी ड्रायव्हर्स, छोटे घाऊक व्यापारी, पॅकिंग कामगार, रस्त्यावरील विके्रते आणि जवळपास चहाचे टपरी चालवणाºयांवरही होतो.

मोठे व्यवसाय तात्पुरते नुकसान सहन करू शकतात, परंतु रोजंदारीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांसाठी, एका दिवसाचे काम बुडाल्यानेही अन्न, घरभाडे, मुलांचे शिक्षण आणि औषधांच्या खर्चावर परिणाम होतो. प्रमुख सण आणि लग्नसमारंभांच्या वेळी ही समस्या अधिक गंभीर होते. सणांपूर्वी, किरकोळ विके्रत्यांना कपडे, पादत्राणे, इलेक्ट्रॉनिक्स, भेटवस्तू, मिठाई आणि घरगुती वस्तूंच्या विक्रीत वाढ होण्याची अपेक्षा असते. व्यापारी आगाऊ माल खरेदी करतात, कर्मचाºयांची व्यवस्था करतात आणि भाडे व इतर खर्च भागवतात. रस्त्यांवरील गोंधळ किंवा अराजकतेमुळे ग्राहक बाजारात पोहोचू शकले नाहीत, तर त्याचा बाजारपेठेवर आणि अर्थव्यवस्थेवर गंभीर परिणाम होतो. अशा आंदोलनांमुळे आर्थिक वाढ, गुंतवणूक, उत्पादन आणि रोजगारासाठीही अडचणी निर्माण होतात.

आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीने (IMF) १९९० ते २०१९ या कालावधीतील विविध देशांच्या आकडेवारीवर आधारित, २०२१ मध्ये प्रकाशित केलेल्या ‘सामाजिक अशांततेचा स्थूल आर्थिक परिणाम’ (The Macroeconomic Impact of Social Unrest) या शोधनिबंधात असे दाखवून दिले आहे की, सामाजिक अशांततेचा अर्थव्यवस्थेवर नकारात्मक परिणाम होतो. सहा तिमाहींच्या वाढत्या अशांततेनंतरही, जीडीपी वाढ सरासरी ०.२ टक्क्यांनी कमी राहू शकते, तर मोठ्या अशांततेनंतर हा फरक जवळपास एक टक्क्यापर्यंत पोहोचू शकतो. याचे मुख्य कारण म्हणजे उत्पादन आणि सेवा क्षेत्रातील घट, उपभोगात घट आणि गुंतवणूकदारांच्या आत्मविश्वासात आलेली कमजोरी. या संशोधनात असेही आढळून आले की, अनेक आंदोलनांचा आर्थिक परिणाम राजकीय किंवा निवडणुकीशी संबंधित आंदोलनांपेक्षाही मोठा असू शकतो. सततची अनागोंदी आणि अव्यवस्था देशाच्या आंतरराष्ट्रीय प्रतिमेवरही परिणाम करते.

आजकाल, जेव्हा अनेक जागतिक संस्थांनी भारताच्या जीडीपीचा अंदाज वाढवला आहे, तेव्हा संकुचित स्वार्थासाठी असे काहीही केले जाऊ नये, ज्यामुळे आर्थिक वातावरणावर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो. नेत्यांनी हे समजून घेतले पाहिजे की, जरी गोंधळ निर्माण करणारी आंदोलने लोकांचे लक्ष वेधून घेण्याचा एक सोपा मार्ग असू शकतात, तरी लोकशाहीमध्ये सत्तांतर केवळ निवडणुकीतील जनादेश, स्पष्ट धोरणात्मक पर्याय आणि जनतेच्या विश्वासातूनच शक्य आहे. भारतातील रस्त्यांवरील अनागोंदी हे सत्तांतराचे साधन असू शकत नाही. आज देशातील सामान्य नागरिक आपल्या उपजीविकेबद्दल आणि चांगल्या भविष्याबद्दल अधिक चिंतित आहे.

जर देशाची अर्थव्यवस्था किंवा दैनंदिन व्यवहार कोणत्याही कारणाने विस्कळीत झाले, तर जनतेच्या लक्षात येऊ लागते की, आर्थिक अस्थिरता देशाचे आणि स्वत:चे नुकसान करत आहे. यामुळे ते सत्तापालटाऐवजी शांतता आणि स्थिरतेला प्राधान्य देतात. आजचे तरुण आणि पहिल्या पिढीचे मतदार अधिक जागरूक आहेत आणि भावनिक घोषणांऐवजी त्यांच्या आर्थिक भविष्याच्या आधारावर राजकीय निर्णय घेतात. आंदोलकांना सहसा हे समजत नाही की आज, लोक आर्थिक विस्कळीतपणाच्या कोणत्याही मार्गाला सकारात्मक बदलाचे साधन मानत नाहीत.

आर्थिक दृष्टिकोनातून, एक आदर्श लोकशाही ती आहे जिथे असंतोषाचा आवाज ऐकला जातो आणि आर्थिक प्रगतीत कोणताही अडथळा येत नाही. असंतोषाची कारणे समजून घेणे आणि संवादाद्वारे तोडगा काढणे ही सरकारची जबाबदारी असली तरी, आंदोलकांचीही जबाबदारी आहे की, त्यांनी सामान्य लोकांची उपजीविका आणि सार्वजनिक हित लक्षात घेऊन आपल्या लोकशाही हक्कांचा वापर करावा. केवळ प्रभावी संस्थांचा समन्वय, संवेदनशील शासन आणि जबाबदार आंदोलनाद्वारेच आर्थिक प्रगती आणि घटनात्मक हक्क यांच्यात संतुलन साधले जाऊ शकते. देशाची आर्थिक व्यवस्था बिघडवणारी आणि सामान्य, गोरगरिबांना छळणारी आंदोलने होत असतील तर जनता या आंदोलनजीवींना कधीच संधी देणार नाही. यातून विरोधक स्वत:ची नाचक्की करत आहेत हे लक्षात घेतले पाहिजे.

दासबोध : दशक सहा : समास ३ : मायोद्भव निरुपण

समर्थ रामदास स्वामी रचित दासबोध ग्रंथराज हा मनाच्या मूक शंकांचे निरसन करणारा आणि परमार्थाची सोपी व शास्त्रीय मांडणी करणारा एक अद्वितीय ग्रंथ आहे. समर्थ रामदास स्वामी यांनी दशक सहावा (जीवननिरुपण दशक), समास तिसरा - ‘मायोद्भवनिरुपण’ यामध्ये सगुण आणि निर्गुण यांचे स्वरूप, माया कशी निर्माण झाली, पंचमहाभूतांचा विस्तार आणि शेवटी आत्मनिवेदन व ‘सोऽह’ भावाचा सिद्धांत अत्यंत सुंदर आणि मार्मिक शब्दांत स्पष्ट केला आहे.

प्रारंभी समर्थ निर्गुण आत्म्याचे स्वरूप (ओव्या १ ते ५) स्पष्ट करतात. निर्गुण आत्मा तो निश्चळ । जैसें आकाश अंतराळ । घनदाट निर्मळ निश्चळ । सदोदित ॥ १॥ जें खंडलेंचि नाहीं अखंड... अति सूक्ष्म ॥ २॥ म्हणजे, समर्थ पहिल्यांदाच परब्रह्म किंवा आत्म्याचे मूळ स्वरूप सांगताना म्हणतात की, आत्मा हा पूर्णपणे निर्गुण, निर्मळ, निश्चळ आणि अनादि-अनंत आहे. त्याचे उदाहरण देताना ते म्हणतात की तो आकाश (अवकाश) किंवा अंतराळासारखा सर्वत्र भरलेला आहे. तो कधीही खंडित होत नाही (अखंड आहे). तो सर्व व्यापकांहूनही व्यापक (उदंडाहून उदंड) आणि गगनाहूनही सूक्ष्म आहे. त्याला रूप नाही म्हणून तो दिसत नाही, भासत नाही, तो जन्माला येत नाही आणि नष्टही होत नाही (उपजेना ना नासेना). तो कुठे ये-जा करत नाही, कारण तो सर्वकाळ सर्वत्र समप्रमाणात (सन्मुख) आणि निष्कलंक रूपात आकाश-पाताळादी सर्व चराचर विश्वात ओतप्रोत भरलेला आहे.

समर्थ पुढे सगुण माया आणि निर्गुण ब्रह्म यांचा विवेक (ओव्या ६ ते १०) याचे वर्णन करतात. याचा अर्थ या जगात दोन मुख्य गोष्टी समजून घेतल्या पाहिजेत. परब्रह्म: जे निर्गुण आहे आणि अविनाश (अमर) आहे. माया जी सगुण आहे आणि नाश पावणार आहे. संसारात ही माया आणि ब्रह्म एकत्र (कालवलेले / मिसळलेले) भासतात. जसे पाण्यात दूध मिसळलेले असेल तर राजहंस जसा केवळ दूध वेगळे करून पाणी मागे सोडतो, त्याप्रमाणे ज्ञानी व योगेश्वर पुरुष या सगुण-निर्गुणाच्या संमिश्र प्रपंचातून सत्यासत्य (विवेक) शोधून काढतात.

याचे उत्तम उदाहरण देताना समर्थ उसाचे उदाहरण देतात. उसात गोड रसही असतो आणि कडक चोयटा(बाकस)सुद्धा असतो. चोयटा फेकून देऊन जसा माणूस केवळ रस ग्रहण करतो, तसेच या पंचभौतिक, नश्वर जगात राहून विवेकाने नश्वर गोष्टींचा त्याग करावा आणि आतला शाश्वत ‘जगदीश’ (परमेश्वर) ओळखावा. उसाचा रस पातळ व नाशिवंत असतो, पण आत्मा मात्र त्याहून अतिशय परिपूर्ण आणि शाश्वत असतो.

या समासात पुढे समर्थ मायेची उत्पत्ती आणि पंचमहाभूतांचा विस्तार (ओव्या ११ ते १८) याची माहिती देतात. ऐशी आत्मस्थिति संचली । तेथें माय कैशी झाली... वायुपासून तेज झालें... भूमंडळ ॥ १३॥ घटापूर्वीं आकाश असे... घट फुटतां न नासे... जैसें ॥ १६॥ याचा अर्थ आता मूळ प्रश्न पडतो की, त्या शुद्ध आत्मस्थितीत ही माया कशी निर्माण झाली? समर्थ म्हणतात, जसे अनंत आणि शांत आकाशात अचानक एखादी वायूची हलकी झुळूक यावी, तशी आत्मस्थितीत मायेची स्पंदने सुरू झाली. त्या वायूपासून तेज निर्माण झाले, तेजापासून जल (पाणी) आणि जलापासून पृथ्वी (भूमंडळ) आकारास आली. या भूमंडळावर अनंत जीव उत्पन्न झाले आणि नष्ट झाले. परंतु या उत्पत्ती व प्रलयाच्या आदि आणि अंतमध्ये मूळ ब्रह्म मात्र जसेच्या तसे राहिले आहे.

यासाठी घटाचे प्रसिद्ध उदाहरण ते देतात. घट (मातीचे भांडे) तयार होण्यापूर्वीही आकाश होतेच, भांड्यामध्येही आकाश असते आणि जेव्हा तो घट फुटतो, तेव्हा आकाशाचे काही नुकसान होत नाही; आकाश जसेच्या तसे राहते. तसेच हे संपूर्ण चराचर विश्व निर्माण होते आणि नष्ट होते, परंतु परब्रह्म मात्र अचळ, अढळ आणि अविनाश तसेच राहते.

यानंतर तत्त्वनिरसन आणि देहाची असत्यता (ओव्या १९ ते २६) यावर ते भाष्य करतात. अशा अविनाशी ब्रह्माचा आश्रय ज्ञाते पुरुष करतात. मानवी शरीर म्हणजे काय? तर विविध तत्त्वांचे एकत्रित आलेले एक गाठोडे आहे (पंचमहाभूतांचा खेळ). विवेकाने जेव्हा माणूस या देहाचा तात्त्विक आढावा घेतो, तेव्हा त्याला समजते की, देह आणि मी एक नाही. देहाविषयीची ‘अहंता’ (मीपणा) नाहीशी होते. जेव्हा माणूस स्वत:चा खरा शोध घेऊ लागतो, तेव्हा त्याला कळते की आपले वेगळे असे स्वतंत्र अस्तित्व नसून ती केवळ एक ‘मायिक’ वार्ता आहे. सर्व तत्त्वांचे निरसन झाल्यावर शेवटी उरते ते केवळ निर्गुण ब्रह्म! जसा उसाचा चोयटा गेला आणि रस राहिला, तसा असार (विनाशी देह-मन-बुद्धी) निघून जातो आणि मागे उरते ते केवळ शुद्ध सार (निर्गुण ब्रह्म).

या समासात समर्थ आत्मनिवेदन आणि ‘सोऽह’ अनुभव (ओव्या २७ ते ३६) याचीही माहिती देतात. जेव्हा साधना आणि विवेकाने मानसोपचार व तत्त्वझाडा पूर्ण होतो, तेव्हा साधकाच्या मनातील ‘मी कोण?’ (कोऽह?) हा संशय संपतो. अज्ञानात असताना माणूस म्हणतो— ‘कोऽह?’ (मी कोण आहे? मी देह आहे का?). जेव्हा सद्गुरूंच्या कृपेने आणि विवेकाने ज्ञान होते, तेव्हा तो आत्मविश्वासाने म्हणतो— ‘सोऽह!’ (तो परमेश्वर आणि मी एकच आहे, सोऽहम). शेवटी जेव्हा अनन्यभक्तीने साधक निगुर्णाशी एकरूप होतो, तेव्हा ‘अहम्’ आणि ‘सोऽह’ हे दोन्ही भाव विरघळून जातात आणि केवळ शुद्ध चैतन्य उरते. अशी अवस्था प्राप्त झालेला संतपुरुष ‘देहीं असोनि देहातीत’ जगत असतो. तो शरीरात राहत असला तरी त्याचे मन पूर्णपणे पाशमुक्त आणि मोक्ष-अनुभवी झाले असते.

या तिसºया समासात समर्थ रामदास स्वामींनी अत्यंत सोप्या भाषेत हे पटवून दिले आहे की, आपला मूळ देह हा पाच घटकांनी बनलेला नश्वर आहे, पण आपल्यातील अंतरात्मा हा त्या सर्वव्यापी निर्गुण परब्रह्माचाच अंश आहे. विवेक, सारासार विचार आणि आत्मशोध या त्रिसूत्रीच्या साहाय्याने संशयाचे जाळे तोडून स्वत:मधील ब्रह्मरूप ओळखणे, म्हणजेच खरी आध्यात्मिक मुक्ती होय.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

तिरंग्याच्या नावाखाली अराजक

२००४ पूर्वी, सर्वसामान्य लोकांना त्यांच्या घरांवर किंवा कार्यालयांवर तिरंगा फडकवण्याचा अधिकार नव्हता. ते फक्त स्वातंत्र्य दिन आणि प्रजासत्ताकदिनीच असे करू शकत होते. उद्योगपती नवीन जिंदाल यांनी एक मोठा लढा दिला, जेणेकरून प्रत्येक जण सर्व दिवशी आपल्या घरांवर, कार्यालयांवर आणि वाहनांवर तिरंगा वापरू शकेल. जानेवारी २००४ मध्ये, सर्वोच्च न्यायालयाने असा निर्णय दिला की, लोकांना त्यांच्या घरांवर, दुकानांवर आणि कार्यालयांवर कोणत्याही वेळी आदर आणि सन्मानाने तिरंगा फडकवण्याचे स्वातंत्र्य आहे. यानंतर, राजकीय आणि बिगरराजकीय संघटना तसेच सामान्य लोकांनी तिरंग्याचा वापर करण्यास सुरुवात केली.

अण्णा हजारेंच्या आंदोलनादरम्यान तिरंग्याचा मोठ्या प्रमाणावर प्रथम वापर झाला. हळूहळू, काही लोकांनी तिरंग्याचा वापर मनमानी कृत्ये करण्यासाठी आणि लोकांना त्रास देण्यासाठी निमित्त म्हणून करण्यास सुरुवात केली. नागरिकत्व सुधारणा कायद्याविरोधात दिल्लीतील शाहीन बाग येथे झालेल्या प्रदीर्घ रास्ता रोको आंदोलनादरम्यानही तिरंगा फडकवण्यात आला होता. जेव्हा जेएनयूचे माजी विद्यार्थी नेते शरजील इमाम या कायद्याला तीव्र विरोध करत होते आणि चिकन नेक (सिलिगुडी कॉरिडॉर) उर्वरित भारतापासून वेगळे करण्याची मागणी करत होते, तेव्हा त्यांच्या मंचावरही तिरंगा फडकवण्यात आला होता.

कृषी कायद्यांच्या निषेधार्थ सुमारे १३ महिने दिल्लीला अक्षरश: वेढा घालणाºया संघटनांनीही तिरंग्याचा वापर केला होता. त्यांच्या आंदोलनांमुळे लाखो लोकांना दररोज त्रास होत होता. प्रजासत्ताकदिनी या संघटनांनी आयोजित केलेली ट्रॅक्टर रॅली अजिबात शांततापूर्ण नव्हती. प्रत्येक ट्रॅक्टरवर तिरंगा फडकवण्याचे आणि देशभक्तीपर गीते वाजवण्याचे आश्वासन देऊनही, आंदोलकांनी लाल किल्ल्यावर घुसून गोंधळ घातला. याच्या उलट, तिरंग्याच्या नावाखाली अराजकता पसरवण्यात आली. या घटनेत मोठ्या संख्येने पोलीस कर्मचाºयांना मारहाणही करण्यात आली. तिरंग्याच्या नावाखाली होणाºया अराजक कृत्यांमध्ये वाढ होत आहे. अलीकडेच, दिल्लीतील जंतरमंतर आंदोलनाच्या ठिकाणांच्या यादीतून वगळण्यात आल्यावर, झुरळ जनता पक्षाच्या समर्थकांनी कनॉट प्लेस येथे तिरंगा फडकवण्याचा आग्रह धरला.

जंतरमंतर येथे जबरदस्तीने तिरंगा फडकवल्याप्रकरणी सीजेपी नेते आशुतोष रांका आणि सौरभ दास यांना न्यायालयीन कोठडीत ठेवल्याच्या निषेधार्थ ‘फ्लाय द ट्रायकलर’ (तिरंगा फडकवा) कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले होते. कनॉट प्लेस येथे कोणीही तिरंगा फडकवू नये, अशी दिल्ली पोलिसांची इच्छा होती असे नाही. त्यांनी सीजेपी नेते अभिजीत दीपके यांना सांगितले होते की, ते ११ जणांसह तिथे तिरंगा फडकवू शकतात, परंतु त्यांचा हेतू तिरंग्याच्या नावाखाली आपली शक्ती दाखवण्याचा होता. त्यांना याची पूर्ण जाणीव होती की, सणासुदीमुळे कनॉट प्लेसमध्ये खरेदीदारांची मोठी गर्दी जमते आणि तिथे कोणत्याही आंदोलनामुळे त्यांचे नुकसान होईल. तथापि, सीजेपीला व्यापाºयांच्या नुकसानीची किंवा जनतेच्या गैरसोयीची चिंता नव्हती.

शांततापूर्ण आंदोलने किंवा मागण्यांच्या मान्यतेच्या नावाखाली तिरंग्याचा होणारा गैरवापर थांबवला पाहिजे, कारण देशभक्तीचे प्रतीक असलेला तिरंगा अनेकदा गोंधळ आणि अराजकता निर्माण करण्यासाठी वापरला जातो. आता, तिरंगा घेऊन जाणारा कोणताही गट शिस्तबद्ध, शांततापूर्ण आंदोलन करेल आणि जनतेला गैरसोय करणार नाही याची कोणतीही खात्री नाही. अनेकदा, वाहतूक रोखल्याशिवाय आंदोलकांना शांतता मिळत नाही. विडंबना म्हणजे, न्यायालये आंदोलकांच्या हक्कांबाबत उदार असली तरी, या हक्कांच्या गैरवापरामुळे जनतेला होणाºया गैरसोयीचा ते क्वचितच विचार करतात.

आपले संविधान शांततापूर्ण निदर्शनांचा हक्क आणि अधिकार देते, परंतु या हक्कांची मर्यादा इतकीच आहे की त्यामुळे इतरांची गैरसोय होऊ नये. आता, अशी निदर्शने वाढत आहेत, ज्यात तिरंगा हातात घेतलेले लोक जाणूनबुजून सामान्य लोकांसाठी समस्या निर्माण करतात. काही जण तर पोलिसांशी झटापट करून आणि खोट्या बातम्या पसरवून अराजकतेचा मार्ग अवलंबतात. सीजेपीच्या ‘पार्लमेंट चलो’ मोर्चादरम्यान नेमके हेच घडले, परंतु दुर्दैवाने, सर्वोच्च न्यायालयाने हिंसाचार करणाºयांना क्षमादान दिले. एक प्रकारे, अराजकता पसरवणाºयांना हे एक प्रकारचे अभयदानच होते. न्यायालयांनी निदर्शकांच्या हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी दक्ष असले पाहिजे, परंतु त्यांनी हेही विचारात घेतले पाहिजे की जर या हक्कांच्या गैरवापरामुळे सामान्य लोकांना त्रास होत असेल, तर त्यांच्या हक्कांचेही संरक्षण केले पाहिजे.

सीजेपीचे जे सदस्य आपली निदर्शने शांततापूर्ण असल्याचा दावा करतात, त्यांचे सहयोगी आणि समर्थकही तिरंग्याचा ढाल म्हणून वापर करून सत्तापालटाची मागणी करत आहेत. लोकशाही प्रक्रियेद्वारे सत्तापालटाची इच्छा बाळगणे ही काही वाईट गोष्ट नाही. राजकीय आणि सामाजिक संघटनांना सत्तापालटासाठी जनमत तयार करण्याचा पूर्ण अधिकार आहे, परंतु सत्तापालट म्हणजे अराजकतेचा वापर करून केलेला उठाव करायचा ही इच्छा वाईट आणि घातक आहे. अशीच एक घटना बांगलादेशात घडली, आणि हे स्पष्ट आहे की, प्रशांत भूषण सत्तापालटाची मागणी करत आहेत, तर नेहा बोरा बांगलादेशातील हिंसक आंदोलनांमधून प्रेरणा घेत आहेत. ही प्रेरणा नसून दिशाभूल आहे. हे देशद्रोही कृत्य आहे. देशाचे नुकसान करण्यासाठी कोणी तिरंग्याचा वापर करत असेल तर ते अत्यंत चुकीचे आहे.

दशक सहावा : समास दुसरा : ब्रह्मपावन निरुपण

श्रीसमर्थ रामदास स्वामी यांनी रचलेल्या ‘श्रीदासबोध’ या ग्रंथाच्या सहाव्या दशकातील दुसºया समासाला ‘ब्रह्मपावननिरुपण’ म्हणून ओळखले जाते. या समासात समर्थ ब्रह्मज्ञानावर भाष्य करतात. समर्थ म्हणतात, ब्रह्मज्ञानाशिवायचा उपदेश व्यर्थ आहे. (श्लोक १ ते ५) या समासात समर्थ प्रारंभीच स्पष्ट करतात की, माणसाला सायुज्यमुक्ती (परमपद) मिळवून देणारा उपदेश कोणता, हे ऐकणे आवश्यक आहे; कारण नाना मतांचा काथ्याकूट किंवा वादविवाद कोणताही फायदा करत नाहीत.

या समासात अनेक दृष्टांत समर्थांनी दिले आहेत. समर्थांनी अतिशय मार्मिक उदाहरणे दिली आहेत. समर्थ म्हणतात, धान्याशिवाय जसे फक्त भुसा खाण्यात काही अर्थ नाही, रस नसलेला कडबा कुटणे, लोणी काढून घेतलेले ताक घुसळणे, तांदळाचे धुवण पिणे, फळांच्या साली किंवा चोयट्या चोखणे, खोबरे टाकून फक्त त्याच्या कठीण नरोट्या (करवंटी) खाणे असा प्रकार म्हणजे ब्रह्मानाशिवाय केलेला उपदेश असतो. याचा अर्थ ज्याप्रमाणे या गोष्टींमध्ये कसलाही सार किंवा पौष्टिक भाग नसतो, त्याचप्रमाणे ब्रह्मज्ञानावरील उपदेश हा केवळ श्रम करणारा (असार) ठरतो. शहाणा माणूस कधीही सार सोडून असाराचे सेवन करणार नाही.

या समासात समर्थ पुढे निर्गुण परब्रह्म आणि पंचभौतिक सृष्टी (श्लोक ६ ते १२) याबाबत माहिती देतात. आता समर्थ गुणातीत, निर्गुण अशा परब्रह्माचे वर्णन करत आहेत, ज्याला श्रोत्यांनी एकाग्र चित्ताने समजून घेतले पाहिजे. या सृष्टीची नश्वरता समजली पाहिजे. ही संपूर्ण सृष्टी पंचमहाभूतांची (पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश) बनलेली आहे, पण ती सर्वकाळ टिकणारी नाही (नाशवंत आहे). शाश्वत काय? सृष्टीच्या निर्मितीपूर्वी आणि तिच्या प्रलययंत्रेनंतरही जे कायम राहते ते ‘निर्गुण ब्रह्म’ होय. हीच शाश्वताची खरी खूण आहे.

या ठिकाणी अनेकदा भ्रमनिरास होतो. पंचमहाभूतांना किंवा या सगुण सृष्टीला थेट ‘परमेश्वर’ किंवा ‘देव’ म्हणणे योग्य नाही. ज्याचा महिमा ब्रह्मादिकांसारख्या देवांनाही पूर्ण कळलेला नाही, त्या जगदीशाला भूतांची (पंचमहाभूतांची) उपमा देणे किंवा भूत लेखणे हा मोठा दोष ठरतो. महापुरुष हे उत्तम प्रकारे जाणतात की, पंचमहाभूतांचा नाश होतो, पण आत्मा मात्र अविनाशी आहे.

यानंतर पुढे समर्थ नामरूपाचा भ्रम आणि प्रकृतीचे स्वरूप (श्लोक १३ ते १५) या ठिकाणी वर्णन करतात. समर्थ म्हणतात, जगात जेवढी नावे आणि रूपे दिसतात, ती सर्व तात्पुरती व भ्रमयुक्त आहेत. या नामरूपांच्या पलीकडचे सत्य अनुभवाने जाणावे लागते. यात अष्टधा प्रकृती असतात. पंचमहाभूते आणि त्रिगुण (सत्त्व, रज, तम) मिळून ‘अष्टधा प्रकृती’ बनते. या सर्व प्रकृतीला ‘दृश्य’ असे म्हणतात. वेद आणि श्रुतीसुद्धा हेच सांगतात की, हे सर्व दृश्य जग नाशिवंत आहे आणि या सर्वांच्या पलीकडचे निर्गुण ब्रह्मच एकमेव शाश्वत आहे.

समर्थ म्हणतात, परब्रह्माचे अलौकिक स्वरूप (श्लोक १६ ते २१) आहे. परब्रह्म हे सर्वव्यापी आणि अनादि आहे. त्याचे वर्णन करताना समर्थ म्हणतात, त्याला शस्त्राने तोडता येत नाही, अग्नीने जळत नाही, पाण्याने कालवता येत नाही. ते वाºयाने उडत नाही, त्याचे कधी पतन किंवा झीज होत नाही. ते स्वत: घडविता येत नाहीत किंवा कोठे लपवून (दडवून) ठेवता येत नाही. त्याला कोणताही रंग नाही, ते सर्व जगाहून विलक्षण आहे, पण ते सर्वकाळ अस्तित्वात असते.

याची सूक्ष्म व्याप्ति असते. डोळ्यांना दिसत नसले तरी ते चराचर जगात अतिशय सूक्ष्म रूपाने ओतप्रोत भरलेले आहेत. लोक नेहमी डोळ्यांना दिसेल त्यालाच सत्य मानतात, पण खरे रहस्य (गुज) हे गुप्त असते. प्रकट दिसते ते असार (नाशवंत) आहे आणि गुप्त (अदृश्य) असते तेच मूळ सार आहे. सद्गुरूंच्या कृपेने हा विचार समजतो.

यानंतर समर्थ विवेकाचे सामर्थ्य आणि परब्रह्म प्राप्तीचा मार्ग (श्लोक २२ ते २६) दाखवतात. स्वामी म्हणतात, माणसाने आपल्या विवेकबुद्धीचा वापर करून जे समजत नाही ते समजून घेतले पाहिजे, जे दिसत नाही ते अंतर्नेत्रांनी पाहिले पाहिजे. याची साधना असते. जे गुप्त आहे ते स्वत:च्या अनुभवाने प्रकट करून घ्यावे आणि जे असाध्य वाटते ते अभ्यासाने साध्य करावे. वेद, ब्रह्मदेव आणि शेषनाग ज्याचे वर्णन करण्यात थकून गेले, त्या परब्रह्माला अध्यात्म श्रवणाने प्राप्त करून घ्यावे.

परब्रह्म हे पृथ्वी, पाणी, तेज, वायू किंवा कोणत्याही एका विशिष्ट रूपाचे किंवा रंगाचे नाही; ते पूर्णपणे अव्यक्त आहे. सामान्य लोक डोळ्यांना दिसणाºया सगुण व्यक्तीला किंवा गावोगावच्या मूर्तींना देव मानतात, पण ज्ञानी निगुर्णाचा निश्चय करतात.

यानंतर समर्थ देहबुद्धीचे निराकरण आणि आत्मविचार (श्लोक २७ ते ३५) या समासात सांगतात. समर्थ म्हणतात, जेव्हा माणूस ‘माझे शरीर’, ‘माझे मन’ असे म्हणतो, तेव्हाच तो हे स्पष्ट करतो की, तो स्वत: देहापेक्षा आणि मनापेक्षा वेगळा आहे. या तत्त्वाचा शोध घेतला पाहिजे. शरीराचा सखोल विचार केला असता समजते की, हा देह म्हणजे केवळ पंचमहाभूतांचा गोळा (गाठोडे) आहे. एक-एक तत्त्व बाजूला सारले (झाडले) की शेवटी केवळ अत्यंत शुद्ध असा आत्मा उरतो. ज्याला आपण ‘मी’ मानत होतो, त्याला मूळ अस्तित्वच नाही हे समजल्यावर, जन्माचे आणि मृत्यूचे भय तसेच पाप-पुण्याचे बंधन संपुष्टात येते. निर्गुणाच्या ठिकाणी पाप-पुण्य किंवा यमयातनांना स्थान नाही.

या समासात समर्थ पुढे आत्मनिवेदन आणि परमोच्च समाधान (श्लोक ३६ ते ४५) याबाबत बोलतात. देहबुद्धीचा नाश होतो. ‘मी म्हणजे हा नश्वर देह’ ही बुद्धी विवेकाने नष्ट होताच माणसाला मोक्षपदाची प्राप्ती होते. त्याच्या जन्माचे सार्थक होते. त्यानंतर ते आत्मनिवेदन म्हणजे काय ते सांगतात. ज्याप्रमाणे जागे झाल्यावर स्वप्न नाहीसे होते, त्याप्रमाणे विवेकाने ही दृश्य सृष्टी बाह्यत: गौण ठरते. ‘आपण विवेकाने स्वत:चे वेगळेपण उरू न देणे’ म्हणजेच ‘आत्मनिवेदन’ होय.

समर्थ म्हणतात, यासाठी एक क्रम आहे. आधी अध्यात्मश्रवण, नंतर सद्गुरूंची सेवा आणि त्यातून घडणारे आत्मनिवेदन माणसाला परब्रह्माशी एकरूप करते. मग येते अंतिम स्थिती. या ब्रह्मबोधानंतर तो साधक स्वत: ब्रह्मरूपच होऊन जातो, त्याची सर्व संसारातील खेद व जन्म-मृत्यूच्या फेºयांमधली आशंका पूर्णपणे संपुष्टात येते. देह प्रारब्धावर सोडून तो परमानंदात आणि शाश्वत समाधानात मग्न राहतो. संत व भक्त यांचे व परब्रह्माचे ऐक्य घडते.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

घटनात्मक संस्थांच्या विश्वासार्हतेवर हल्ला

राष्ट्रीय संस्थांची विश्वासार्हता मोत्यासारखी किंवा माणसाच्या केसासारखी असते; एकदा गमावली की ती परत मिळवता येत नाही. विशेषत: घटनात्मक आणि नियामक संस्थांची विश्वासार्हता, ज्यांच्यावर लोकशाहीचा पाया आधारलेला आहे. देशाच्या स्थिरतेसाठी त्यांची विश्वासार्हता टिकवून ठेवणे आवश्यक आहे. मात्र, लोकशाहीत सत्ता केवळ दोनच मार्गांनी मिळवता येते : एक तर सरकारचे अपयश उघड करून जनतेसमोर चांगली धोरणे मांडणे, किंवा देशाला आधार देणाºया घटनात्मक संस्थांच्या कामकाजाच्या वैधतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण करणे. हीच विरोधी पक्षांची रणनीती असल्याचे दिसते. तथ्ये आणि पुरावे सादर न करता घटनात्मक संस्थांच्या निर्णयांबद्दल जनतेच्या मनात शंका निर्माण करणे, हा त्यांचा उद्देश आहे. ज्याप्रमाणे न्यायालयात बचाव पक्ष फिर्यादीच्या आरोपांवर शंका निर्माण करतो, त्याचप्रमाणे जनता ज्युरीप्रमाणे उर्वरित काम करून आपला मार्ग सुकर करेल, अशी त्यांना आशा आहे.

काँग्रेस आणि राहुल गांधींच्या नेतृत्वाखालील त्यांच्या आघाडीने मोदी सरकारच्या पहिल्या कार्यकाळापासूनच त्यांच्या वैधतेला आव्हान देण्यासाठी घटनात्मक संस्थांच्या कामकाजावर प्रश्नचिन्ह निर्माण करण्याची रणनीती अवलंबली. नोटाबंदी आणि फ्रान्ससोबतच्या राफेल विमान कराराच्या बाबतीत, विरोधी पक्षाने नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षकांवर सरकारला अनुकूल असे लेखापरीक्षण अहवाल प्रसिद्ध केल्याचा आरोप केला. राफेल करारामध्ये लाचखोरीचा कोणताही पुरावा नसतानाही, राहुल गांधींनी ‘चौकीदार चोर आहे’ अशा घोषणा देणे सुरूच ठेवले, इतकेच नाही तर सर्वोच्च न्यायालय त्यांच्या आरोपांशी सहमत आहे असा आभास निर्माण करण्याचाही प्रयत्न केला. त्यानंतर, माजी सरन्यायाधीश रंजन गोगोई यांच्या राज्यसभेवरील नामांकनावरून वाद निर्माण झाला, ज्याला राम मंदिर प्रकरणातील त्यांच्या निर्णयाचे बक्षीस म्हणून संबोधले गेले. सरकारने रंगनाथ मिश्रा यांच्या राज्यसभेवरील निवडीसारख्या पूर्वीच्या निर्णयांचा संदर्भ देऊन स्वत:चा बचाव करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु हे निर्णय सर्वोच्च न्यायालयाच्या विश्वासार्हतेबद्दलच्या शंका कितपत दूर करू शकतील हे सांगणे कठीण आहे.

भारत हा जगातील काही प्रमुख लोकशाही देशांपैकी एक आहे, जिथे निवडणूक आयोगासारखी संस्था सर्व राष्ट्रीय निवडणुका घेते आणि स्वायत्तपणे कार्य करते. त्यामुळे, आपल्या सततच्या किंवा अनपेक्षित पराभवांमुळे निराश झालेल्या विरोधी पक्षांनी त्याला लक्ष्य करणे स्वाभाविक आहे. हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की, २०२३ पर्यंत निवडणूक आयुक्तांची नियुक्ती पंतप्रधान आणि त्यांच्या मंत्रिमंडळाच्या शिफारशीनुसार केली जात असे, यामुळे आयोग सरकारी दबावाखाली काम करत असल्याचा आरोप झाला. मार्च २००३ मध्ये, सर्वोच्च न्यायालयाच्या पाच सदस्यीय खंडपीठाने सरकारी शिफारशीनुसार नियुक्तीची प्रथा रद्द केली आणि नियुक्तीसाठी सरन्यायाधीश, पंतप्रधान आणि लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते यांचा समावेश असलेली तीन सदस्यीय अंतरिम समिती स्थापन केली. त्याच वर्षी डिसेंबरमध्ये मोदी सरकारने एक विधेयक मंजूर करून सरन्यायाधीशांच्या जागी पंतप्रधानांनी नामनिर्देशित केलेल्या कॅबिनेट मंत्र्याची नियुक्ती केली. सरकारच्या या निर्णयामुळेच निवडणूक आयोगाच्या नि:पक्षपातीपणाबद्दल विरोधकांच्या मनात शंका निर्माण झाली.

अशा वातावरणात बिहार, बंगाल आणि उत्तर प्रदेशसारख्या राजकीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या राज्यांमध्ये निवडणुकीपूर्वी मतदार याद्या शुद्ध करण्याच्या एसआयआर प्रक्रियेतील पारदर्शकतेच्या अभावामुळे संशयाच्या आगीत तेल ओतले गेले. लोकशाहीमध्ये, अवैध मतदान रोखणे हे वैध मतदारांना मतदानाचा हक्क सुनिश्चित करण्याइतकेच जनादेशाच्या वैधतेसाठी महत्त्वाचे आहे. मृत आणि विस्थापित व्यक्तींना वगळून, वगळलेल्या नावांमध्ये अवैध आणि घुसखोरांची संख्या किती आहे याचा आकडा आयोगाने अद्याप दिलेला नाही. तथापि, अनेक प्रतिष्ठित व्यक्तींसह हजारो वैध मतदारांची नावे वगळल्याची प्रकरणे समोर आली आहेत. आॅनलाइन मतदार नोंदणी अर्जात पात्रतेची पडताळणी करण्यासाठी अतिरिक्त माहितीच्या कलमास तीन आयुक्तांनी सहमती दिली होती की नाही, आणि यादीतून आपले नाव वगळण्यासाठी एखादी व्यक्ती किती अर्ज भरू शकते, याबद्दल शंका कायम आहेत. आयोगाच्या अधिकाराची विश्वासार्हता त्याच्या विश्वासार्हतेवर अवलंबून आहे आणि सरकारची विश्वासार्हता त्या अधिकाराच्या विश्वासार्हतेवर अवलंबून आहे, हे माहीत असूनही आयोग गप्प का आहे, हे अस्पष्ट आहे. त्या अधिकाराशिवाय कोणतेही सरकार सुधारणा करणे तर दूरच, सामान्य कामकाजही करू शकत नाही.

विश्वासार्हतेचे हे संकट केवळ निवडणूक आयोग आणि सर्वोच्च न्यायालयापुरते मर्यादित नाही. संसदेतील विरोधी पक्षांच्या गदारोळामुळे आणि घोषणाबाजीमुळे, देशासाठी आवश्यक असलेल्या आर्थिक आणि सामाजिक सुधारणा तर दूरच, गंभीर आव्हाने आणि समस्यांवर कोणतीही अर्थपूर्ण चर्चा होऊ शकत नाही. अशा प्रकारे विकसित राष्ट्राचे स्वप्न कसे साकार होऊ शकते? राष्ट्रीय प्रवेश परीक्षांसाठी स्थापन झालेली परीक्षा संस्था, एनटीए, पेपरफुटी रोखण्यात अपयशी ठरल्यामुळे तिच्या विश्वासार्हतेला धक्का बसला आहे. हिंडरसन या सट्टेबाजी करणाºया कंपनीने अदाणी ग्रुपमधील कथित अनियमिततेवर अहवाल दिल्यानंतर, शेअर बाजार नियामक सेबीला लक्ष्य करण्यात आले आणि सेबी प्रमुखांच्या राजीनाम्याची मागणी करण्यात आली. एका वर्षाच्या आत अदाणी ग्रुपच्या शेअर्समध्ये सुधारणा झाली, परंतु या वादानंतर परदेशी गुंतवणूकदार भारतीय बाजारातून सातत्याने पैसे काढून घेत आहेत. त्यांच्या विश्वासाच्या कमतरतेचे मुख्य कारण २०२४ मध्ये भाजपला बहुमत मिळवण्यात आलेले अपयश किंवा ट्रम्प यांचे शुल्क युद्ध असू शकते, परंतु विश्वासार्हता आणि विश्वास हे अतूटपणे जोडलेले आहेत.

जर विरोधी पक्षांची रणनीती सरकार आणि त्याच्या संस्थांची विश्वासार्हता कमी करण्याची असेल, तर सरकारने ती पुनर्संचयित करण्यासाठी पावले उचलली पाहिजेत, कारण विश्वासार्हतेच्या हानीमुळे जनता आणि गुंतवणूकदार या दोघांचाही विश्वास कमी होतो. विश्वासाच्या हानीमुळे गुंतवणूक आणि रुपयामध्ये घट, भांडवली मूल्यवृद्धी आणि महागाई वाढते.

दशक सहावा : समास पहिला : देवशोधन

श्रीसमर्थ रामदास स्वामी यांच्या ‘श्रीमत दासबोध’ या ग्रंथातील दशक ६ वा (देवशोधन) दशक म्हणून ओळखला जातो. त्यातील समास १ मध्ये समर्थांनी ‘देवशोधन’ या समासातील काही अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्वज्ञान, समकालीन संदर्भ, सूक्ष्म भावार्थ आणि कवीच्या विचारशैलीचे सविस्तर विश्लेषण केले आहे.

प्रारंभी समर्थ ‘देवशोधन’ या शब्दाचा सखोल अर्थ व पार्श्वभूमी स्पष्ट करतात. देवशोधन म्हणजे नेमके काय? ‘देव’ म्हणजे सर्वसाधारण पूजेची मूर्ती नव्हे, तर या अथांग ब्रह्मांडाचे चालविणारे परमव्यापक निर्गुण चैतन्य. त्याचा शोध घेणे म्हणजेच ‘देवशोधन’.

व्यवहारातून परमार्थाकडे जाण्याची समर्थांची हाक या ठिकाणी स्पष्ट होते. रामदास स्वामींनी अध्यात्माची सुरुवात अतिशय व्यावहारिक उदाहरणांनी केली आहे. आपण जेव्हा एखाद्या नवीन गावात किंवा राज्यात जातो, तेथील नियम पाळण्यासाठी आणि सुरक्षित राहण्यासाठी जसा तिथल्या ‘प्रभूला’ (अधिपतीला) भेटणे आवश्यक असते, तसेच या भव्य संसारात आल्यावर या विश्वाच्या चालकाला (परमात्म्याला) न ओळखल्यास मानवी जीवन उद्ध्वस्त होते, असा अत्यंत तार्किक आणि प्रभावी युक्तिवाद त्यांनी येथे मांडला आहे.

या समासातील ओवीनुसार सविस्तर विश्लेषण व आशय पाहायचा झाला तर राजांची उतरंड आणि ईश्वरी विराटता (ओवी ८ ते १२) इथे त्यांनी नमूद केलेली दिसते. समर्थांनी गावाचा मुख्याधिकारी, देशाधिपती, नृपती, महाराजा आणि चक्रवर्ती अशा राजांच्या श्रेणी सांगितल्या आहेत. त्यानंतर ‘असाशिया समस्तां एक ब्रह्मा निर्माणकर्ता’ असा प्रश्न उपस्थित करून मानवी सत्तेच्या मर्यादामूल्यांची जाणीव करून दिली आहे. समर्थ म्हणतात, जगावर राज्य करणारे मोठे राजे नश्वर आहेत, पण त्यांना आणि ब्रह्मा-विष्णू-महेशांना घडवणारा मूळ निर्माता (परमेश्वर) वेगळा आहे. त्याला नाना प्रयत्नांनी ओळखणे हेच आयुष्याचे ध्येय असले पाहिजे.

यानंतर या समासातील पुढच्या टप्प्यात समर्थ ज्ञान आणि ‘पोटविद्या’ यातील भेद (ओवी २० ते २३) स्पष्ट करतात. हा या समासातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि वैचारिक भाग आहे. तो समर्थांनी अत्यंत मार्मिकपणे वर्णन केलेला दिसून येतो. समर्थ प्रथम पोटविद्या म्हणजे काय यावर भाष्य करतात. माणूस केवळ पोट भरण्यासाठी, जगातील सुखोपभोग मिळवण्यासाठी आणि संसाराचे रक्षण करण्यासाठी वेगवेगळ्या विद्या शिकतो, शिक्षण घेतो. समर्थ म्हणतात की, या सर्व विद्यांना ‘सद्विद्या’ म्हणता येणार नाही, कारण अंतकाळी यांपैकी काहीही सोबत जात नाही; या केवळ ‘पोटविद्या’ (उपजीविकेची साधने) आहेत.

त्यानंतर समर्थ खरे ज्ञान कशाला म्हणायचे हे सांगतात. समर्थ म्हणतात, ज्या ज्ञानामुळे सर्वव्यापक परमात्मा गवसतो, मनाचे अज्ञान नाहीसे होते आणि जीवनाचा उद्देश पूर्ण होतो, तेच खरे ज्ञान (सद्विद्या) होय.

समर्थ पुढे म्हणतात, आंधळा दळतो आणि कुत्रा पीठ खातो अशी परिस्थिती होऊ नये यासाठी सद्गुरूंची आवश्यकता आहे. याचे वर्णन ते (ओवी २५ ते ३०) मध्ये करतात. या ठिकाणी समर्थांनी अत्यंत चोख आणि उपयोगी दृष्टांत दिले आहेत. समर्थ म्हणतात, रोग्यापाशी रोगी गेल्याने आरोग्य मिळत नाही. भिकाºयाकडे मागितल्यास भिक्षा मिळत नाही. त्याप्रमाणे अज्ञानाकडे गेल्यास ज्ञान मिळत नाही. ज्याप्रमाणे देहबुद्धीत अडकलेला माणूस दुसºया देहबुद्धीच्या माणसाला मुक्त करू शकत नाही, त्याचप्रमाणे संसाराच्या फेºयात अडकलेल्या जीवाला सोडवण्यासाठी आत्मज्ञानी सद्गुरूंचीच आवश्यकता असते.

समर्थ रामदास स्वामींच्या या समासात साहित्यिक व भाषिक सौंदर्य स्पष्टपणे दिसून येते. यामध्ये त्यांनी अनेक अलंकारांची फवारणी केलेली आहे. यामध्ये दृष्टांत अलंकार आहे. समर्थ रामदास स्वामी हे ‘दृष्टांताचे कवी’ म्हणून ओळखले जातात. या समासात त्यांनी राजा-प्रजा, रोगी-वैद्य, पिशाच्च, भिकारी आणि अंधार-प्रकाश यांसारख्या अनेक लौकिक आणि दैनंदिन जीवनातील दृष्टांतांचा वापर करून गहन तत्त्वज्ञान अत्यंत सोप्या भाषेत सामान्य जनतेच्या मनावर बिंबवले आहे.

मराठी भाषेचा बाज काय आहे हे समर्थ दाखवून देतात. समर्थांची भाषा ही लोकभाषा आहे. कानडी, फारसी किंवा फार क्लिष्ट संस्कृत शब्दांपेक्षा सर्वसामान्यांना समजेल अशा अस्सल मराठी भाषेचा आणि ओघड्या रचनेचा (चौपदी रचना) वापर यात दिसून येतो. तसेच यामध्ये युक्तिवादाची शैली त्यांनी दाखवली आहे. प्रश्नोत्तर आणि तार्किक मांडणी हे या समासाचे वैशिष्ट्य आहे (उदा. ‘त्या ब्रह्मासही निर्मिता कोण आहे?’, ‘रोगापाशीं रोगी गेला... तेथें कैंचें आरोग्य त्याला?’). यामुळे वाचकाचे लक्ष आपोआप खिळून राहते. संत साहित्यात समर्थांचे साहित्य हे अत्यंत अनमोल असे आहे. त्याचे भाषासौंदर्य आणि सामर्थ्य हे खूपच सुंदर आहे, हे इथून पुढे आपल्याला सातत्याने दिसून येणार आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

दशक पाचवा : मंत्राचा : समास दहावा : सिद्धलक्षण निरुपण

मागील (नवव्या) समासाच्या शेवटी श्रोत्याने समर्थांना विचारलेला प्रश्न होता की, ‘प्रापंचिक माणसाला त्याग केल्याशिवाय परमार्थ साध्य होत नाही का?’ या शंकेचे निराकरण करून, समर्थ या ‘सिद्धलक्षण निरुपण’ समासात खरा त्याग काय असतो, संशयाचे दुष्परिणाम कोणते आणि पूर्णत्वाला पोहोचलेल्या ‘सिद्ध’ पुरुषाची लक्षणे काय असतात, याचे अत्यंत स्पष्ट आणि अंतर्मुख करणारे विवेचन करत आहेत.

समर्थ म्हणतात, प्रापंचिक साधकाचा त्याग आणि संशयाचे समाधान (ओव्या १ ते ८) या ओव्यांमधून करतात. यात सर्वात प्रथम सूक्ष्म अंतर्त्यागाबाबत ते बोलतात. समर्थ स्पष्ट करतात की, त्याग म्हणजे केवळ घरदार सोडून जंगलात जाणे नव्हे. कुबुद्धी, अज्ञान, असत् मार्ग आणि संशयाचा त्याग करणे हा सूक्ष्म ‘अंतर्त्याग’ (मनाचा त्याग) प्रापंचिक असो वा विरक्त, दोघांनाही करावाच लागतो. संसारात राहून त्याग करता येतो. वाईट मार्गाचा त्याग करून सन्मार्गाचा स्वीकार करणे, विषयांची आसक्ती कमी करणे आणि देवावर व परमार्थावर निष्ठा ठेवणे हा त्याग प्रापंचिक माणसाला सहज शक्य आहे. बाह्य त्याग (घर सोडणे) विरक्तांसाठी विशेष असला, तरी प्रापंचिक साधकालाही श्रवण, नित्यनेम आणि साधना करण्यासाठी वेळेचा व प्रपंचातील कामांचा थोडा बाह्य त्याग करावाच लागतो.

पुढच्या टप्प्यात संशयाची व्यर्थता आणि निश्चयाचे महत्त्व (ओव्या ९ ते २७) समर्थ या समासात सांगतात. ते म्हणतात, संशय हाच विनाशाचे मूळ आहे. या समासात समर्थांनी संशयावर जोरदार प्रहार केला आहे. संशययुक्त ज्ञान, संशययुक्त वैराग्य, संशयाची भक्ती, व्रत, तीर्थक्षेत्र, वाचन आणि संशयाने भरलेले जिणे हे सर्व पूर्णपणे व्यर्थ आणि निष्फळ आहे. संशयामुळे मानवी समाधानाचा पूर्ण नाश होतो. संशयी माणसाला कधीही मोक्ष किंवा शांती मिळू शकत नाही.

समर्थ म्हणतात, नि:संदेह ज्ञान हेच सिद्धाचे लक्षण आहे. निश्चयाशिवाय केलेली कोणतीही बडबड निरर्थक असते. म्हणून संदेहरहित, दृढ निश्चयाचे ज्ञान आणि त्यातून मिळणारे समाधान हेच सिद्धाचे खरे लक्षण आहे.

यानंतर मुख्य निश्चय कसा करावा? (ओव्या २८ ते ३९) याबाबत समर्थ भाष्य करतात. ते म्हणतात, मुख्य देव ओळखावा. श्रोत्याच्या प्रश्नावर उत्तर देताना समर्थ सांगतात की, खरा निश्चय म्हणजे ‘मुख्य देव कोण आहे’ हे शुद्ध विवेकाने ओळखणे. हजारो देवतांच्या वळशात न पडता, ज्याने हे सर्व चराचर निर्माण केले आहे त्या निर्गुण परमात्म्याला ओळखावे.

‘अहं ब्रह्मास्मि’ (आत्मनिश्चय) हे लक्षात घेतले पाहिजे. ‘मी केवळ हे हाडामांसाचे शरीर (देह) आहे’ हा भाव सोडून, ‘मी शुद्ध आत्मा आहे’ हा भाव दृढ करणे म्हणजे मोक्षश्रीची प्राप्ती होय. देहाभिमानामुळे संशय वाढतो; म्हणून संतसंगाने व गुरुमुखाने आपल्या आत्मस्वरूपाचा शोध घेऊन दृढ निश्चय करावा.

यानंतर समर्थ या समासात सिद्ध पुरुषाची खरी लक्षणे (ओव्या ४० ते ४५) वर्णन करतात. ते म्हणतात, गुणातीत व देहातीत अवस्था समजली पाहिजे. जो संशयातून पूर्ण मुक्त झाला आहे, ज्याचा आत्मस्वरूपाचा निश्चय कधीही ढळत नाही आणि जो ब्रह्मरूप होऊन राहिला आहे, त्याला ‘सिद्ध’ म्हणतात. या लक्षणांच्या पलीकडची स्थिती सांगताना समर्थ म्हणतात की, सिद्ध पुरुष हा देहातीत आणि गुणातीत (त्रिगुणांच्या पलीकडे) असतो. ज्या गोष्टीला डोळ्यांनी पाहता येत नाही (अदृश्य आत्मवस्तू), तिचे वर्णन शब्दांत कसे करणार? लक्षणे ही गुणांची असतात, तर सिद्ध पुरुष हा स्वयंसिद्ध, निर्मळ निर्गुण परब्रह्माशी एकरूप झालेला असतो.

या समासाचा आणि दशकाचा समारोप करताना समर्थ म्हणतात की, सिद्ध पुरुषाच्या सविस्तर ज्ञानाचे वर्णन पुढे ‘ज्ञानदशकात’ येणार असल्याने, समर्थ येथे आपले वक्तृत्व आटोपते घेतात आणि काही उणेअधिक झाले असल्यास श्रोत्यांकडे क्षमा मागून दशक पाचवा समाप्त करतात. म्हणजे, प्रपंचात असो वा परमार्थात, संशय माणसाचे पतन करतो. कुबुद्धी व संशयाचा अंतर्त्याग करून ‘मी आत्मा आहे’ या दृढ निश्चयात स्थिर होणे आणि सर्व संशय नष्ट होऊन परमात्मस्वरूपाशी तदाकार होणे, हीच ‘सिद्ध’ अवस्था होय.

हा समास आपल्याला शिकवतो की, संसारात राहूनही कुबुद्धीचा त्याग करून, संशय बाजूला सारून, ‘मी शुद्ध आत्मा आहे’ या आत्मज्ञानाचा दृढ निश्चय करणे आणि शेवटी परब्रह्माशी तदाकार होऊन पूर्णत्व (सिद्धी) प्राप्त करणे हेच मानवी जीवनाचे अंतिम ध्येय आहे. माणूस आयुष्यभर ‘मी हे शरीर आहे, मी या कुळाचा आहे, मी धनवान आहे’ असा देहाभिमान बाळगतो. हाच सर्व दु:खाचा मूळ स्रोत आहे. याच्या विपरीत, ‘मी हा नाशिवंत देह नसून देहात असणारा अमर चैतन्य आत्मा आहे’ हा दृढनिश्चय करणे म्हणजेच खरी मोक्षप्राप्ती होय. हा निश्चय एकदा झाला की मनातील सर्व संशय कायमचे जळून खाक होतात.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा