सप्तधारा एक विकसीत भारत घडवेल

भारताच्या ८०व्या स्वातंत्र्यदिनाच्या ऐतिहासिक प्रसंगी, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी लाल किल्ल्याच्या तटबंदीवरून २०४७ पर्यंत ‘विकसित भारत’ घडवण्यासाठी देशाला एक स्पष्ट, पारदर्शक आणि दूरगामी आराखडा सादर केला. स्वातंत्र्यदिन सोहळ्याच्या इतिहासात प्रथमच संपूर्ण वंदे मातरम् गाऊन देशाने आपली क्षमता बळकट करण्याचा संकल्प केला. २०२२च्या पंच प्रतिज्ञेपासून पुढे जात देशाने आता सप्तधारा (शक्तीचे सात प्रवाह) या मार्गावर वाटचाल सुरू केली आहे, जी भारताच्या आर्थिक, तांत्रिक आणि सामरिक क्षमतांना नव्या उंचीवर नेईल. सप्तधारा हा केवळ सरकारी धोरणांचा संच नाही, तर १.४ अब्ज भारतीयांच्या सामूहिक स्वप्नांचे प्रकटीकरण आहे. विकासाच्या सप्तधारेचे सात प्रमुख स्तंभ नव्या भारताचा पाया रचत आहेत.

यामध्ये सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे उत्पादन क्षेत्र आहे. ‘मेक इन इंडिया’, ‘स्वदेशी’ आणि ‘व्होकल फॉर लोकल’ या मंत्रांनी तळागाळातील उत्पादनात क्रांती घडवून आणली आहे. आपले इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादन, जे २०१४-१५ मध्ये अंदाजे १.९ लाख कोटी रुपये होते, ते २०२४-२५ पर्यंत जवळपास सहा पटीने वाढून १२ लाख कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचले आहे, ही उल्लेखनीय बाब आहे. त्याचप्रमाणे मोबाइल फोनचे उत्पादन १८,००० कोटी रुपयांवरून ५.४५ लाख कोटी रुपयांपर्यंत म्हणजे तब्बल २८ पटीने वाढले आहे. आज, भारत जगातील दुसरा सर्वात मोठा मोबाइल फोन उत्पादक देश आहे. मोबाइल फोन निर्यातीतील १२७ पटींची वाढ हे सिद्ध करते की, भारत आता आयातीवर अवलंबून नाही, तर जागतिक गरजा पूर्ण करणारा एक निर्यातदार देश बनला आहे.

कृषी आणि अन्न उत्पादन हा दुसरा घटक आहे. आपले शेतकरी भारतीय अर्थव्यवस्थेचा कणा आहेत. शेतकºयांना जागतिक निर्यात बाजारपेठेशी जोडण्याचे सरकारचे उद्दिष्ट आहे. फळबाग उत्पादन, जे २०१३-१४ मध्ये २८०.७ दशलक्ष टन होते, ते आता ३१ टक्क्यांनी वाढून ३६७.७ दशलक्ष टन झाले आहे. मत्स्य उत्पादनात अभूतपूर्व १०४ टक्क्यांची वाढ नोंदवली गेली असून, ते ९.६ दशलक्ष टनांवरून १९.५ दशलक्ष टनांवर पोहोचले आहे. कृषी-अन्न निर्यातीमध्ये प्रक्रिया केलेल्या अन्नाचा वाटा १३.७ टक्क्यांवरून २०.४ टक्क्यांपर्यंत वाढला आहे.

यानंतरचा प्रवाह आहे, तंत्रज्ञान आणि नवोन्मेष. नवीन भारत हा नवोन्मेषाचा भारत आहे. २०१४ पूर्वी देशात जेमतेम ३५० स्टार्टअप्स होते, तर आज २०२६ मध्ये भारतात २.३ लाखांहून अधिक मान्यताप्राप्त स्टार्टअप्स आहेत. युनिकॉर्न कंपन्यांची संख्या चारवरून १२० हून अधिक झाली आहे. अंतराळ क्षेत्रातील स्टार्टअप्सची संख्या एकवरून वाढून जवळपास ४४० झाली आहे. भारत आता जगातील तिसºया क्रमांकाची सर्वात मोठी स्टार्टअप परिसंस्था म्हणून ओळखला जातो आणि जागतिक नवोन्मेष निर्देशांकात ८०व्या स्थानावरून ३८व्या स्थानावर पोहोचला आहे. एआय, ६-जी, क्वांटम तंत्रज्ञान आणि डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा देशातील तरुणांना भविष्यासाठी तयार करत आहेत.

गती शक्ती हा पुढचा प्रवाह आहे. पंतप्रधान गती शक्ती योजनेंतर्गत भारतात बहुविध वाहतूक साधनांचे जाळे उभारले जात आहे. राष्ट्रीय महामार्गांची लांबी ९१,२८७ किमीवरून १,४६,००० किमीपेक्षा जास्त झाली आहे, म्हणजेच यात ६० टक्क्यांनी वाढ झाली आहे. हाय-स्पीड कॉरिडॉरचे बांधकाम ३२ पटीने वाढून ३,०५२ किमी झाले आहे. आज, भारताकडे जगातील दुसºया क्रमांकाचे सर्वात मोठे रस्ते जाळे आहे. रेल्वेचे जवळजवळ पूर्णपणे विद्युतीकरण झाले आहे, जे एकेकाळी केवळ २० टक्क्यांपर्यंत मर्यादित होते. हायड्रोजन ट्रेनच्या आगमनाने वाहतूक क्षेत्रात स्वच्छ ऊर्जेच्या युगाची सुरुवात झाली आहे.

संरक्षण शक्ती हा एक यातील महत्त्वाचा प्रवाह आहे. भारत संरक्षण उपकरणांचा आयातदार नव्हे, तर निर्यातदार बनत आहे. संरक्षण उत्पादनात जवळपास चौपट वाढ झाली आहे आणि संरक्षण निर्यात ५६ पटीने वाढून ३८,४२४ कोटी रुपयांवर पोहोचली आहे. ‘मिशन सुदर्शन चक्र’ आणि हायपरसॉनिक संरक्षण तंत्रज्ञानाने आपल्या सैन्याला अजिंक्य बनवले आहे. सशस्त्र माओवादावर प्रभावीपणे नियंत्रण मिळवण्यात आले आहे आणि देशाची रचना विस्कळीत करणाºया वैचारिक (शहरी) नक्षलवाद्यांचा सामना करण्यासाठी देश पूर्णपणे सतर्क आहे.

हरित आणि नील अर्थव्यवस्था हा महत्त्वाकांक्षी प्रवाह आहे. हवामान बदलाच्या विरोधातील जागतिक लढ्यात भारत आज आघाडीवर आहे. आपली नवीकरणीय ऊर्जा क्षमता ७६.३८ गिगावॅट्सवरून २८८.५८ गिगावॅट्सपर्यंत वाढली आहे. सौर ऊर्जा क्षमतेत तब्बल ५९ पटींनी वाढ झाली आहे. स्थापित नवीकरणीय आणि सौर क्षमतेमध्ये भारत आता जगात तिसºया क्रमांकावर आहे. २०२५च्या ऐतिहासिक शांतता कायद्याने अणुऊर्जेच्या विस्ताराचा मार्ग मोकळा केला. गॅस ग्रीडचा विस्तार ७० शहरांवरून ७०० शहरांपर्यंत झाला आहे. नील अर्थव्यवस्थेंतर्गत मत्स्यव्यवसायात १४२ टक्क्यांनी वाढ झाली आहे. इलेक्ट्रिक वाहनांची विक्रीही १.५ लाखांवरून २.५ दशलक्ष झाली आहे, ज्यामुळे स्वच्छ भारताच्या वचनबद्धतेला बळकटी मिळाली आहे. सॉफ्ट पॉवर हा एक महत्त्वाचा स्त्रोत असणार आहे. भारताची सांस्कृतिक मूल्ये जगाला मार्गदर्शन करत आहेत. युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांची संख्या ३१ वरून ४४ झाली आहे. आज जगभरात ‘आंतरराष्ट्रीय योग दिन’ साजरा केला जातो. ‘हील इन इंडिया’ आणि आयुर्वेदाने भारताच्या आरोग्यसेवा प्रणालीला जागतिक स्तरावर स्थापित केले आहे. परदेशी पर्यटकांच्या आगमनात लक्षणीय ४३ टक्के वाढ झाली आहे. वेव्हज समिटसारख्या कार्यक्रमांनी भारताची सर्जनशील आणि अ‍ॅनिमेशन/गेमिंग अर्थव्यवस्था एक सॉफ्ट पॉवर म्हणून जगासमोर आणली आहे.

दशक पहिला : समास नववा : परमार्थस्तवन

समर्थ रामदास स्वामींनी लिहिलेला ‘दासबोध’ हा अत्यंत अद्भुत असा ग्रंथ आहे. यातील स्तवननाम पहिल्या दशकातील नवव्या समासात त्यांनी परमार्थाचे स्तवन केलेले आहे. या समासात समर्थ प्रथम परमार्थाचा श्रेष्ठपणा सांगतात. ते म्हणतात, मी आता परमार्थाचे गुणवर्णन करतो. परमार्थ हे साधकांचे खरे ध्येय आहे. मानवी जीवनात उत्तमात उत्तम साध्य किंवा फल असेल तर ते म्हणजे परमार्थ हे आहे.

समर्थ इथे म्हणतात की, परमार्थ अति सोपा आणि रोकडा आहे. खरे पाहिले तर परमार्थ अत्यंत सोपा आहे. संतसमागम केला तर तो सहज वश होतो. परंतु तो प्राप्त करून घेण्याचे हे वर्म चुकल्यामुळे तो अति कठीण होऊन बसला आहे. त्याचप्रमाणे साधने नाना प्रकारची आहेत, पण ती सगळी उधारीची आहेत. म्हणजे त्यांचे फल कालांतराने मिळते. त्यासाठी वाट पाहावी लागते. पण परमार्थ हा अगदी रोकडा व्यवहार असल्याने तेथे तत्काळ फळ मिळते, लगेच ब्रह्मस्वरूपाचे साक्षात दर्शन घडते. वेदांत आणि शास्त्रात ज्या आत्मस्वरूपाचे वर्णन आहे. त्याचा एकदम प्रत्यक्ष अनुभव येतो.

या समासात रामदास स्वामी म्हणतात, तात्त्विक दृष्टीने परमार्थ ब्रह्मस्वरूपच आहे. ते स्वरूप अखंड, अक्षय, अपार व गुप्त आहे. पाहायला गेले तर परमार्थ सर्वत्र भरून आहे. पण त्याला पाहायला लागणारी दृष्टी नाही म्हणून तो अणुइतका देखील दिसत नाही. सर्वसंग टाकून एकांतात जाऊन पाहायचा प्रयत्न केला तरी तो दृष्टीस पडत नाही.

म्हणून समर्थ म्हणतात, हृदयाकाशमार्गामध्ये हृदयस्थ स्वस्वरूपापर्यंत पोचण्याचा जो गुप्त रस्ता आहे तो फक्त उत्तम योग्यांनाच माहीत असतो. सामान्य माणसांना या गुप्त व सूक्ष्म अर्थांचे ज्ञान बहुधा होत नाही. सर्व ज्ञानाचे तात्पर्य, अखंड, अक्षय आणि अपार असा हा परमार्थ काही केल्या चोराला चोरून नेता येत नाही. राजा, अग्नी आणि श्वापदे यापैकी कोणाकडूनही परमार्थाला भय नाही. असल्या भयाचा उल्लेखसुद्धा करू नये. परब्रह्म आपल्या जागेवरून उचलता येत नाही. किंवा ते आपल्या स्थानावरून ढळत नाही. कितीही काळ लोटला आणि बदलला तरी ते इकडे तिकडे चालत नाही. जिथल्या तेथे जसेच्या तसे स्थिर राहते. अशी ही आपली स्वत:ची ठेव आहे. तिच्यात कधीही पालट होत नाही. कितीही काळ गेला तरी त्यात कमीजास्तपणा होत नाही. परब्रह्म कधी झिजत नाही किंवा दिसत नाही असे होत नाही. परंतु गुरूने ज्ञानरूपी अंजन आपल्या डोळ्यात घातल्यावाचून नुसते पाहू गेले तर ते दिसत नाही.

या समासात परमार्थाचे स्तवन करताना स्वामी म्हणतात, परमार्थ अति गुह्य आहे खरे, पण जो शोधतो त्याला तो लाभतो. पूर्वी जे मोठमोठे ज्ञानी होऊन गेले त्यांचेदेखील परमार्थ हेच ध्येय होते. तो अतिशय गूढ स्वरूपाचा आहे, म्हणून त्याला परमार्थ असे म्हणतात. जे त्याचा शोध करतात त्यांना तो अर्थ सापडतो. इतरांना मात्र तो जवळ असूनही अनेक जन्म गेले तरी सापडत नाही.

परमार्थाची अपूर्वता वर्णन करताना समर्थ म्हणतात, हा परमार्थ मोठा विलक्षण आहे. त्याच्यापाशी जन्म आणि मृत्यू या कालाधीन घटनांचा मागमूस नाही. शिवाय त्याच्यामुळे सायुज्यमुक्तीची पदवी आपल्यापाशीच आपल्याला लाभते.

हे सांगत असताना इथे समर्थ ब्रह्मानुभवाचे अप्रतिम वर्णन करतात. ते सांगतात, आत्मानात्मविवेकाने माया अस्तंगत होते, नाहीशी होते. सार काय व असार काय हे विचाराला बरोबर कळते. आपल्या हृदयामध्ये ब्रह्मस्वरूप स्वच्छपणे अनुभवास येते. आपण ब्रह्म जिकडे तिकडे अनंतपणे अनुभवास येऊ लागल्याने हे दृश्य विश्व त्यामध्ये बुडून जाते. ते कोठच्या कोठे नाहीसे होते. पंचभूतांच्या अफाट फापट पसाºयाची किंमत राहत नाही.

समर्थ इथे म्हणतात की प्रपंच खोटा वाटतो. मायेचा पसारा हा केवळ कल्पनामय आहे असे वाटते आणि विवेकाच्या सामर्थ्याने शुद्ध आत्मस्वरूपाचे अंतर्यामी दर्शन घडते. आतबाहेर ब्रह्मदर्शन होण्याची अवस्था अंतर्यामी स्थिर झाली की, सर्व संशय पार नाहीसे होतात. हे सबंध दृश्य विश्व जुने, फाटलेले भोके पडलेले आणि कुजट वाटू लागते. मनातून बाहेर टाकून देण्याच्या लायकीचे वाटते.

समर्थ म्हणतात, मानवी जीवनात परमार्थाचे परम स्थान आहे. परमार्थ हा असा आहे. जो करील त्याच्या जीवनाचे ते खरे सार्थक आहे. तो मुळातच अत्यंत श्रेष्ठ, थोर, योग्य आणि शक्तिमान आहे. पुन:पुन्हा त्याला समर्थ म्हणण्याची जरूर काय! या परमार्थामुळे ब्रह्मादिकांना विश्रांती मिळते, समाधान लाभते. त्यानेच ज्ञानी पुरुष परब्रह्माशी एकरूप होऊन जातात. सिद्ध, साधू आणि महात्मे यांना परमार्थ विसावा देतो. सात्त्विक सामान्य माणसांनी जर संतसंगती धरली तर त्यांनाही शेवटी असाच विसावा मिळतो, असेच समाधान लाभते.

अखेरीस परमार्थाचे सर्वसाधारण कार्य काय आहे हे समर्थ सांगतात. परमार्थ मनुष्यजन्माचे सार्थक करतो, परमार्थच संसारातून नीटपणे पार पडतो. धार्मिक वृत्तीच्या माणसांना परमार्थच परलोकीच्या सुखाचा मार्ग दाखवितो. परमार्थ तापसांना आश्रय देतो, साधकांना आधार देतो. या भवसागरातून कसे पार पडावे हे परमार्थच सांगतो. ज्याला परमार्थ साधला तोच खरा राजा असतो. जो परमार्थ करीत नाही तो एकपरीने भिकारीच समजावा. परमार्थाची बरोबरी करील असे या जगात काही नाही.

म्हणून रामदास स्वामी म्हणतात, अनेक जन्मांचे पुण्य पदरी असेल तरच हातून परमार्थ घडतो. परमार्थ घडला म्हणजे मुख्य परमात्मस्वरूपाचा साक्षात अनुभव येतो. परमार्थ न करणारा माणूस मूर्ख समजावा. शहाण्याने परमार्थ करावाच, अशी आग्रही भूमिका समर्थ मांडतात. जो मनुष्य परमार्थ जाणतो आणि आचरणात आणतो त्याचा जन्म सार्थकी लागतो. इतर सारे लोक पापी असून केवळ कुलक्षयासाठी जन्म घेतात. भगवंतांची प्राप्ती करून न घेता जो संसारामध्ये शिणतो तो मूर्ख असतो. त्याचे तोंड पाहू नये. म्हणून चांगल्या माणसाने परमार्थाच्या नादी लागावे आणि आपल्या शरीराचे सार्थक करावे. भगवंतांची भक्ती करून आपल्या शरीराचे सार्थक करावे. त्याचप्रमाणे भगवंतांची भक्ती करून आपल्या पूर्वजांचा उद्धार करावा.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

सोयीनुसार शब्द निवडण्याची स्पर्धा

स्वातंत्र्यदिनी देशाला संबोधित करताना, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी माओवादावर चर्चा करताना, सशस्त्र माओवाद्यांना संपवण्यात मिळालेल्या यशाचा उल्लेख केला आणि म्हणाले की, सशस्त्र नक्षलवादी गेले आहेत, पण मानसिक नक्षलवादी संधी शोधत आहेत. ते हिंसा आणि अराजकतेचे मार्ग शोधत आहेत. समाजाला चुकीच्या मार्गावर खेचण्यासाठी विविध डावपेच वापरले जात आहेत.

भारतीय संदर्भात, ‘माओवाद’ हा हिंसेचा समानार्थी शब्द आहे, परंतु त्याला केवळ शस्त्रांच्या संदर्भात समजून घेणे त्याच्या व्यापक व्याप्तीला मर्यादित करते. त्याचे आव्हान केवळ बंदुकांपुरते मर्यादित नाही, तर विचारांच्या माध्यमातून समाजावर हल्ला करू पाहणाºया मानसिकतेपर्यंतही विस्तारलेले आहे.

पंतप्रधानांनी दिमागी किंवा ‘मानसिक नक्षलवाद्यां’च्या मानसिकतेचा उल्लेख केला, जी मानसिकता शस्त्रांऐवजी विचारांच्या माध्यमातून समाजावर प्रभाव टाकण्याचा आणि त्याला दिशाभूल करण्याचा प्रयत्न करते. पंतप्रधानांनी ओळखण्याचा प्रयत्न केलेल्या मानसिकतेमुळे तिला संदर्भाबाहेर पाहण्याचे आणि स्वत:च्या पूर्वकल्पनांनुसार तिचा अर्थ लावण्याचे प्रयत्न सुरू झाले आहेत. एखाद्या विधानाला समग्रपणे समजून घेण्याऐवजी त्यातील निवडक भागांवरून निष्कर्ष काढणे हा या प्रवृत्तीचाच एक भाग आहे.

एका विशिष्ट संदर्भातून एकच शब्द निवडून त्याला व्यापक अर्थ देणे, हे केवळ विधानाच्या मूळ हेतूला न्याय देण्यात अपयशी ठरत नाही, तर शब्दांची निवड आणि अर्थ लावणे हे स्वत:च्या सोयीनुसार एक वेगळा दृष्टिकोन कसा निर्माण करू शकते हे देखील दर्शवते. यात शंका नाही की, या प्रकरणात शब्दांची निवड आणि संदर्भाकडे दुर्लक्ष हे स्वत:च्या हेतूसाठी वापरले गेले.

जे स्वत:च्या फायद्याचे आणि हेतूचे होते, तेच ठळकपणे मांडले गेले, तर त्या हेतूत अडथळा आणू शकणारी कोणतीही गोष्ट मागे टाकली गेली. दुर्दैवाने शब्दांचे असे जाळे विणले गेले, ज्यात लोक अडकले आणि तेच संपूर्ण सत्य आहे असे मानू लागले.

ही काही पहिली घटना नाही. वैयक्तिक फायद्यासाठी, प्रसिद्धी किंवा कीर्ती मिळवण्याच्या इच्छेपोटी किंवा एखाद्या व्यक्तीची किंवा संस्थेची, अगदी देशाच्या लोकशाही व्यवस्थेची आणि नेतृत्वाची प्रतिष्ठा मलिन करण्यासाठी अशा प्रवृत्तींचा अवलंब केला गेला आहे. परंतु, एखाद्या घटनेची एक बाजू निवडकपणे मांडली गेली, ही केवळ चिंतेची बाब नाही. खरी चिंता ही आहे की, जेव्हा ही प्रक्रिया वारंवार घडते, तेव्हा हळूहळू स्वत:ची सद्सद्विवेकबुद्धीसुद्धा त्या निवडक तुकड्यांच्या आणि त्यातून तयार झालेल्या गृहितकांच्या चौकटीत काम करू लागते.

सत्य आणि अन्वयार्थ, संदर्भ आणि निष्कर्ष, वास्तव आणि रचलेली धारणा यांमधील फरक ओळखणे माणूस सोडून देतो. इथेच जमावशाही आकार घेऊ लागते, केवळ रस्त्यांवर किंवा समाजातच नव्हे, तर व्यक्तीच्या मनातही जिथे स्वत: विचार करण्याऐवजी ते पूर्वकल्पित कल्पनांचे अनुसरण करू लागतात. निवडक कथनाचे कदाचित सर्वात मोठे यश हे आहे की, ते व्यक्तींना हे जाणवू देत नाही की, त्यांचे विचार त्यांचे स्वत:चे राहिलेले नाहीत.

शब्दांना वैयक्तिक अर्थ देणे, वाक्ये संदर्भाशिवाय तोडणे आणि अर्धसत्य संपूर्ण सत्य म्हणून सादर करणे ही काही नवीन कला नाही, पण त्या काळात एखादी गोष्ट समाजाच्या सामूहिक चेतनेपर्यंत पोहोचायला वेळ लागायचा. आज माहितीचा वेग इतका प्रचंड आहे की, निवडलेला शब्द, वाक्य किंवा दृश्याचे सत्य आणि संदर्भ पडताळून पाहण्यापूर्वी त्याची हजारो किंवा लाखो वेळा पुनरावृत्ती होऊ शकते. वारंवार समोर येणारी गोष्ट हळूहळू केवळ ऐकीव माहिती न राहता, आपल्या समजुतीचा भाग बनू लागते.

म्हणूनच प्रश्न असा निर्माण होतो की, ज्या गोष्टीची आपण स्वत: कधीही तपासणी केलेली नाही, ती आपण इतक्या सहजपणे का स्वीकारतो? खरे तर, जे आपण वारंवार ऐकतो तेच अनेकदा पुरेसे ज्ञान मानले जाते. आपली हीच कमजोरी, विशिष्ट हेतूसाठी कथा रचणाºयांसाठी एक मोठी संधी बनते. त्यांना माहीत आहे की, सत्य जाणून घेण्यासाठी मूळ स्रोताकडे जाणाºया लोकांची संख्या सातत्याने कमी होत आहे. अशा परिस्थितीत एखादी गोष्ट केवळ एका विशिष्ट स्वरूपात वारंवार सादर करणे पुरेसे ठरते. हळूहळू हीच सादर केलेली माहिती सत्याची जागा घेऊ लागते.

निकोलस कॅर त्यांच्या ‘द शॅलोज’ या पुस्तकात स्पष्ट करतात की, माहिती मिळवणे जितके सोपे आणि जलद झाले आहे, तितकाच धोका वाढतो की आपण एखाद्या माहितीवर थांबून विचार करण्याऐवजी एका माहितीवरून दुसºया माहितीवर उडी मारू. आपल्याला अशा वैचारिक आणि सामाजिक वातावरणाची गरज आहे, जिथे खोटे कथानक रचणाºयांना जबाबदार धरता येईल, पण केवळ असत्य ओळखणे पुरेसे ठरणार नाही.

या प्रभावाचा सामना करण्यासाठी, आपण एक मजबूत बौद्धिक आणि सामाजिक वातावरण विकसित केले पाहिजे, जिथे तथ्ये, तर्क आणि पुराव्यांच्या आधारे सत्य ठामपणे मांडले जाऊ शकेल. नकारात्मकतेला केवळ नकारात्मकतेने उत्तर देता येत नाही, तर एका मजबूत वैचारिक प्रणालीने उत्तर द्यावे लागते, जी सत्याला त्याच्या संपूर्ण संदर्भासह आणि पुराव्यांसह समाजासमोर आणते.

दशक पहिला, समास आठवा: सभा स्तवन

दासबोधातील स्तवननाम या पहिल्या दशकातील आठव्या समासात समर्थ रामदास स्वामी हे सर्वात प्रथम अध्यात्मिक सभेची थोरवी सांगतात. कोणतेही कार्य सिद्धीस जाण्यासाठी आणि उत्तम प्रकारे होण्यासाठी सभेतून, चांगल्या चर्चेतून जावे लागते. कोणतीही सभा ही विचारांची आणि सर्वाेत्तम कार्याच्या सिद्धीसाठी ती ताकद असते. सभेमधून मोठे कार्य उभे राहत असते. म्हणूनच सभाशास्त्राला महत्त्व असते. अशा सभा प्रत्येक ठिकाणी होत असतात. त्याठिकाणी असलेली ताकद, शक्ती आणि अधिष्ठानाचे वर्णन समर्थ रामदास स्वामी या समासात करतात. ते म्हणतात की, आता सर्व प्रकारच्या अध्यात्मिक सभांना मी नमस्कार करतो. अशा सभेत मुक्ती सुलभ होते. तेथे ईश्वर आपण होऊन प्रेमाने तिष्ठत उभा राहतो. म्हणजे, भगवान नारदाला सांगतात की, नारदा, वैकुंठ योग्यांचे हृदय किंवा सूर्य यांचे ठिकाणी मी राहत नाही. माझे भक्त जेथे गायन करतात तेथे मी उभा असतो. मी वैकुंठात सापडत नाही, योग्यांच्या हृदयांत आढळत नाही, तर माझे भक्त ज्या ज्या ठिकाणी गातात त्या त्या ठिकाणी नारदा, मी उभा असतो. म्हणून सभा श्रेष्ठ मानावी. जेथे भक्त भगवंताचे गुणगायन करतात तेच वैकुंठ समजावे. तेथे नामघोषाचा गडगडाट आणि भगवंताचा जयजयकार गर्जत असतो.

त्यानंतर समर्थ सभेमध्ये कोणते कार्यक्रम चालतात त्याचे वर्णन करतात. प्रेमळ भक्तांचे गायन, भगवंताच्या कथा, हरिकीर्तने, वेदांचे व्याख्यान आणि पुराणांचे श्रवण हे कार्यक्रम अध्यात्मिक सभेमध्ये निरंतर चालू असतात. त्याचप्रमाणे परमेश्वराचे गुणानुवाद चालतात. परमार्थाच्या अनेक अंगांवर निरुपणे होतात व प्रश्नोत्तररूपी संवाद चालतात आणि आत्मविद्येमध्ये जे अनेक भेदाभेद आहेत त्यावर चर्चा चालते. त्यामुळे त्याबद्दल विचारमंथन होते.

या अध्यात्मिक सभेत कोण असते? तर अध्यात्मिक सभेतील सभासदांची यादीच इथे समर्थ सांगतात. ते म्हणतात की, या सभेमध्ये असलेले सभासद हे भक्त, प्रेमळ, भाविक, सखोल ज्ञानी, सात्विक, रम्य व रसाळ गाणारे, निष्ठावंत, कर्मनिष्ठ, आचारनिष्ठ, दानशील, धर्मनिष्ठ, पवित्र, पुण्यशील, शुद्ध अंत:करणाचे कृपाळू, योगी, विरक्त, उदास, नियमाने चालणारे, इंद्रियनिग्रही, तापसी, विरक्त, निस्पृह, बहुदा अरण्यात राहणारे, दंडधारी, जटाधारी, नाथपंथी, मुद्रा धारण करणारे वैष्णव, बालब्रह्मचारी, मोठे योगी, पुरश्चरण करणारे, तपस्वी, तीर्थवासी, मन जिंकणारे, महायोगी, जनात राहून जनापासून अलिप्त असणारे, सिद्ध, साधू, साधक, मंत्रयंत्र करून देणारे, एकनिष्ठ उपासक, गुणग्राही, संत, सज्जन, विद्वान, वेदज्ञ, शास्त्रज्ञ, महाजन, प्रौढ, सर्वज्ञ, निर्मळ समाधान करणारे, योगी, विद्वान, ऋषीश्वर, धूर्त, तार्किक, महाकवी, मनोजय केलेले मोठे मुनी, दिगंबर, ब्रह्मज्ञानी, आत्मज्ञानी, तत्त्वज्ञानी, पिंडज्ञानी अथवा शरीरज्ञानी, योगाभ्यासी योगज्ञानी, उदासीन, पंडित, पुराणिक, विद्वान, वैदिक, भट, यजुर्वेदी पाठक, अति चांगले असणारे, वेदांचे मोठे ज्ञाते, याज्ञीक, अग्निहोत्री, वैद्य, पंचाक्षरी, परोपकार करणारे, भूत, भविष्य आणि वर्तमान या तिन्ही काळाचे ज्ञान असणारे, बहुश्रुत, निराभिमानी, अपेक्षा नसणारे, शांतिक्षमादयाशील, पवित्र, सत्वशील, शुद्ध अंत:करणाचे ज्ञानीशील पुरुष, त्यांना पाहिले की, देवाला पहिल्यासारखे वाटावे असे, उत्तम प्रकारचे मोठ्या योग्यतेचे अनेक सभासद अध्यात्मिक सभेत असतात. अशा सभेत शाश्वत कोणते व अशाश्वत कोणते याबद्दल सदैव विचारमंथन चालते. त्यांचा थोरपणा अलौकिक असतो. त्याचे संपूर्ण वर्णन करणे अशक्यप्राय आहे.

या अध्यात्मिक सभेचा मोठा फायदा होईल हे सांगताना समर्थ म्हणतात की, अशा सभेमध्ये परमार्थाची आवड असणारे लोकच बसतात. खरा परमार्थ त्यांना ऐकायला सापडतो. त्यामुळे सहजच लोकांचा उद्धार होतो. अत्यंत धीराची आणि सत्वगुणाने भरलेली उत्तम गुणाने संपन्न अशी परमार्थप्रेमी मंडळी जेथे जमतात तेथे नित्य नवा स्वानंद भोगायला मिळतो. विद्यासंपन्न, कलासंपन्न, विशेषगुणसंपन्न, भगवंताच्या प्रेमाने संपन्न अशी चांगली माणसे जेथे एकत्र येतात. त्याचप्रमाणे प्रवृत्त, निवृत्त, प्रापंचिक, परमार्थी, गृहस्थाश्रमी, वानप्रस्थी, संन्यासी, वृद्ध, तरुण, लहान मुले, स्त्री, पुरुष, वगैरे सगळे जण ज्या सभेत बसून आपल्या हृदयात भगवंतांचे ध्यान करतात, ती परमेश्वराला प्रिय असणारी माणसे समजावी. त्यांच्या संगतीने तत्काळ समाधान मिळते. त्यांना मी नमस्कार करतो. ज्या सभेमध्ये भगवंताचे अखंड कीर्तन चालते, जेथे हरिनामाचा गजर चालतो त्या सभेला माझा नमस्कार असो. या समासात समर्थांनी सभेचे स्तवन केलेले आहे आणि त्याचे महत्त्व सांगितले आहे. कोणत्याही कार्यासाठी सभा ही किती महत्त्वाची आहे हे यातून दिसून येते.

प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा

रोजगाराभिमुख शिक्षणाचा अभाव

कौशल्य विकासावरील नीती आयोगाच्या अलीकडील अहवालातील अनेक निष्कर्ष चिंताजनक आहेत. केंद्र आणि राज्य सरकारांनी, जे आजकाल तरुणांच्या कल्याणाबद्दल चिंतित असल्याचे दिसत आहेत, त्यांनी या निष्कर्षांकडे गांभीर्याने लक्ष दिले पाहिजे. नीती आयोगाच्या अहवालानुसार, देशात निर्माण होणाºया नोकºयांच्या प्रमाणात आवश्यक असलेल्या शिक्षणामध्ये अनेक उणिवा आहेत.

या अहवालानुसार, १५ ते २९ वयोगटांतील अंदाजे ८७ दशलक्ष तरुण शिक्षण घेत नाहीत, नोकरी करत नाहीत किंवा कोणतेही प्रशिक्षण घेत नाहीत. त्यांना एनईईटी (शिक्षण, रोजगार आणि प्रशिक्षण नसलेले) म्हणून वर्गीकृत केले आहे. काही तरुण दीर्घकाळच्या नोकरीमुळे एनईईटी श्रेणीत येतात.

नीती आयोगाच्या मते, कौशल्य विकास मॉडेल केवळ प्रशिक्षणापुरते मर्यादित न ठेवता, ते रोजगार आणि करिअर विकासाशी जोडले पाहिजे. नीती आयोगाला असे आढळून आले आहे की, केवळ ८.२५ टक्के पदवीधर त्यांच्या पात्रतेनुसार काम करत आहेत. याचा अर्थ असा की, बहुतेक तरुणांना त्यांच्या क्षमतेनुसार नोकºया मिळत नाहीत. याचे कारण असे असू शकते की, व्यावसायिक जग नोकरीच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी पुरेसे तरुण तयार करू शकत नाही.

आयोगाच्या मते, समस्या केवळ बेरोजगारीची नाही, तर शिक्षण आणि रोजगारासाठी आवश्यक असलेली कौशल्ये आणि उद्योगाच्या गरजा यांच्यातील समन्वयाचा अभाव ही देखील आहे. आयोगाने अपुरा व्यावहारिक अनुभव, उद्योगांशी मर्यादित सहभाग, वरवरची इंटर्नशिप आणि अप्रेंटिसशिप, तसेच करिअर मार्गदर्शनाचा अभाव ही प्रमुख आव्हाने असल्याचे ओळखले आहे. या आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी सरकारनी पुढे आले पाहिजे. शालेय स्तरावर उद्योजकीय कौशल्ये विकसित करण्याची आणि रोजगार-केंद्रित शिक्षण देण्याची आयोगाची सूचना नवीन नाही. समस्या ही आहे की, अशा सूचना गांभीर्याने घेतल्या जात नाहीत.

विद्यार्थ्यांना शालेय स्तरापासूनच रोजगारक्षमता आणि उद्योजकता-संबंधित कौशल्यांनी सुसज्ज करणे ही काळाची गरज आहे. जरी केंद्र सरकारने २०२५-२६ या आर्थिक वर्षात विविध मंत्रालयांमार्फत कौशल्य विकास कार्यक्रमांसाठी अंदाजे ३४,००० कोटींचे वाटप केले असले तरी, नीती आयोगाच्या मते प्रशिक्षणाची उपलब्धता आणि रोजगाराचे परिणाम यांच्यात मोठी तफावत आहे.

ही तफावत भरून काढण्यात यश येणार नाही. असे दिसून येत आहे की कौशल्य विकासासाठी जबाबदार असलेल्या संस्था आपली कर्तव्ये प्रभावीपणे पार पाडण्यात अपयशी ठरत आहेत. याचा अर्थ असा की, त्या केवळ कौशल्य विकासाच्या कार्याला वरवरचा पाठिंबा देत आहेत. जोपर्यंत पात्र प्रशिक्षकांची नियुक्ती केली जात नाही, तोपर्यंत कौशल्य विकास प्रभावी ठरणार नाही. कौशल्य विकास कार्यक्रमांच्या गुणवत्तेसोबतच, प्रशिक्षकांच्या गुणवत्तेकडेही गांभीर्याने लक्ष दिले पाहिजे.

नीती आयोगाच्या मते, बीए आणि बीकॉम पदवी घेऊन नोकरी शोधणाºया तरुणांना रोजगाराच्या पुरेशा संधी मिळत नाहीत. या पदव्यांचा नोकरीशी असलेला संबंध कमकुवत आहे. अनेक विद्यार्थी सरकारी नोकºया मिळवण्यासाठी या पदव्या निवडतात. आता हे स्पष्ट झाले आहे की, बीए, बीकॉम आणि बीएससी पदव्या थेट रोजगारात रूपांतरित होत नाहीत, त्यामुळे त्यांच्या अभ्यासक्रमात सुधारणा केली पाहिजे.

सर्वसाधारण पदवी अभ्यासक्रमांना रोजगाराशी जोडण्यासाठी नोकरी-संबंधित विशेषीकरणे, उद्योग-संबंधित अभ्यासक्रम आणि कार्य-एकात्मिक पदवी कार्यक्रमांचा विस्तार करण्याची आयोगाची सूचना विनाविलंब लागू केली पाहिजे. बीकॉमसोबत अ‍ॅनालिटिक्स किंवा डिजिटल मार्केटिंग, बीएसोबत रिटेल किंवा हॉस्पिटॅलिटी आणि बीएससीसोबत अप्लाइड टेक्नॉलॉजी यांसारखे पर्याय विकसित केले जाऊ शकतात, ही एक योग्य सूचना आहे.

मुख्य आर्थिक सल्लागार व्ही. अनंत नागेश्वरन यांनी अलीकडेच सांगितले की, सॉफ्टवेअर नोकºया आणि एमबीए पदव्यांचे युग संपत आले आहे आणि वेल्डिंग, प्लम्बिंग आणि सुतारकाम यांसारख्या व्यावसायिक कौशल्यांना अधिक महत्त्व दिले पाहिजे. केवळ पदवी मिळवल्याने काहीही बदलणार नाही. त्यामुळे तरुणांनी काही कौशल्ये आत्मसात करणे अधिक चांगले आहे. त्याचप्रमाणे, अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी म्हटले आहे की, सध्याचे विद्यापीठांचे अभ्यासक्रम विद्यार्थ्यांना नोकरीसाठी किंवा उद्योजकतेसाठी पुरेसे तयार करत नाहीत.

हे खरे आहे की, सरकारला एआयच्या (एआय) व्यापक परिणामांची जाणीव आहे आणि ते आवश्यक तयारी करत आहेत, परंतु त्यांनी हे देखील ओळखले पाहिजे की एआयचा परिणाम सध्याच्या नोकºयांवर आधीच होत आहे. त्यामुळे, नोकरी शोधणाºया किंवा नवीन नोकºयांमध्ये प्रवेश करणाºया तरुणांना एआय कौशल्यांनी सुसज्ज करणे आवश्यक आहे. ही एक विडंबना आहे की, एवढी मोठी लोकसंख्या असलेल्या देशात, आपण अशी शिक्षण प्रणाली तयार करू शकलो नाही, जी विद्यार्थ्यांना एकतर नोकरीसाठी तयार करेल किंवा स्वत:चा व्यवसाय सुरू करण्यास सक्षम बनवेल.

जेव्हापासून झुरळ जनता पक्षाच्या आंदोलनामुळे शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांना राजीनामा देण्यास भाग पडले, तेव्हापासून भारतातील शिक्षणाकडे योग्य लक्ष दिले जात नाही, असे सतत वृत्त येत आहे. पण यात केवळ केंद्र सरकारचाच दोष नाही. राज्य पातळीवरही, विशेषत: उत्तर भारतात, शिक्षणाकडे पुरेसे लक्ष दिले जात नाही. अलीकडेच, जेव्हा झुरळ जनता पक्षाने राजस्थानमधील शाळांची दयनीय अवस्था उघडकीस आणली, तेव्हा राज्य सरकारने त्यांची परिस्थिती सुधारण्यासाठी निधी उपलब्ध करून दिला. हे आधी का करता आले नाही?

शालेय शिक्षण असो, कौशल्य विकास असो किंवा प्रशिक्षण कार्यक्रम असोत, सरकारांनी संपूर्ण जबाबदारी स्वीकारली पाहिजे. आज भारताचा आर्थिक विकास दर केवळ सहा ते सात टक्के आहे. या विकासाच्या अभावाचे एक कारण म्हणजे दर्जेदार आणि रोजगार-केंद्रित शिक्षणाचा अभाव. आता जेव्हा आपण एका विकसित भारताबद्दल बोलत आहोत, तेव्हा शिक्षणाकडे योग्य लक्ष न देणे ही एक गंभीर चूक ठरेल.

दशक पहिला : समास सातवा : कवेश्वरस्तवन

समर्थ रामदास स्वामींनी आपल्या दासबोधातील स्तवननाम या पहिल्या दशकातील सातव्या समासात कवेश्वरस्तवन केलेले आहे. या ठिकाणी ते प्रथम कवीच्या प्रतिभेचे सामान्य स्वरूप सांगतात. ‘जे न देखे रवी ते देखे कवी’ अशी आपल्याकडे म्हण आहे, या प्रतिभेचे माहात्म्य ते इथे सांगतात.

समर्थ म्हणतात, आता मी थोर कवींना नमस्कार करतो. कवी शब्दसृष्टीवर राजाप्रमाणे सत्ता गाजवतात. कवी म्हणजे वेदरूपाने अवतरलेला परमेश्वरच होय. कवीचे अंत:करण म्हणजे सरस्वतीचे स्वत:च्या मालकीचे राहते घरच समजावे. कवीला सरस्वती पूर्ण वश असते, ती त्याच्यापाशी सदैव राहते. नाना प्रकारच्या कलांना कवी जिवंत ठेवतो. तसेच अगदी खºया अर्थाने किती तरी शब्द कवीच्या हृदयात येऊन राहतात. कवीचा शब्दसंग्रह फार मोठा असतो. कवीचे इतके सुंदर माहात्म्य आजवर कोणी सांगिलेले नव्हते.

स्वामी या समासात म्हणतात, जगातील उत्तम मूल्यांचे ऐश्वर्य दाखवण्यासाठी, भगवंतांचे थोरपण गाण्यासाठी आणि अनेक तºहेच्या कौशल्याने संतांची कीर्ती सांगण्यासाठी कवी जन्मास येतात. कवी हे शब्दरूपी रत्नांचे समुद्र असतात. त्यांच्यापाशी सुंदर शब्दांचा साठा असतो. कवींच्या अंत:करणरूपी सरोवरांत मुक्त पुरुष मोकळेपणे विहार करतात. मुक्त पुरुषाच्या विलक्षण अवस्थेची सर्वांगीण कल्पना केवळ कवीच करू शकतात. बुद्धीच्या विलासाचे नाना प्रकारचे खेळ करून दाखविणारे कलावंतच कवीच्या रूपाने जन्म घेतात. कवी हे अध्यात्म ग्रंथांची खाण असतात. ते खूप अध्यात्मग्रंथ लिहू शकतात. ते बोलके जिवंत चिंतामणी असतात. कवी म्हणजे श्रोत्यांना विनाकष्ट प्यायला मिळालेले कामधेनूचे अमृतासमान दूधच असते.

रामदास स्वामी म्हणतात, कवीला प्रतिभेचा कल्पतरू म्हणावे, कारण हवी तेव्हा प्रतिभा त्याच्या सेवेला हजर असते. मोक्षाचा साठा बाळगणारा हा कवी सायुज्यमुक्तीचा पसरलेला मोठा विस्तारच असतो. कवी आपल्या काव्यामध्ये सायुज्यमुक्तीचे अति विस्ताराने वर्णन करतात. मृत्यूलोकापलीकडे जीवाच्या अवस्था, योगी लोकांचा पटचक्रभेदन मार्ग आणि ज्ञानमार्गाने जाणा‍ºयांचा परमार्थ हे तिन्ही अति सूक्ष्म, अतिंद्रिय आणि म्हणून अतिगुप्त असतात. कवी आपल्या शब्दसामर्थ्याने त्यांना साकार करून उघड करतो, सामान्य माणसापर्यंत पोचवतो. त्याचप्रमाणे परमात्मस्वरूप किंवा परब्रह्म अत्यंत शुद्ध, मलरहित आहे. ते त्रिगुणांच्या बाहेर असते, मायेच्या पलीकडे राहते. माणसाची कल्पना व बुद्धी तेथे लटक्या पडतात. शब्द तेथे पोचू शकत नाहीत. तरी कवी आपल्या काव्यशक्तीने त्याची खूण अचूकपणे सांगतो, ओळख करून देतो आणि त्याचे लक्षणही समजावून देतो.

समर्थ इथे म्हणतात की, कवी श्रुतीला काय सांगायचे आहे ते गूढ उकलतो. कवी भेटणे म्हणजे जणू काय परमेश्वराचा अलभ्य लाभच होणे. कवीच्या सहवासाने आत्मज्ञान सुलभ होते. यानंतर समर्थ रामदास स्वामी या समासात, व्यक्तीवर व मानवी जीवनावर कवीचे होणारे परिणाम सांगतात. ते म्हणतात, कवीच्या प्रतिभेने मुमुक्षुला नवी ज्ञानदृष्टी प्राप्त होते, साधन कोणते करावे ते साधकांना समजते, आणि सिद्धांची समाधी अवस्था स्थिर होते. कवीच्या प्रतिपादनेने स्वकर्तव्याची जाणीव होते, मनोजयाचे उपाय समजतात आणि धर्मिकांना नीतीचे वळण लागते. वैराग्याचे महत्त्व मनावर ठसून कवी माणसांना वैराग्य पाळण्यास प्रवृत्त करतात, भक्तीचे माहात्म्य वर्णन करून त्यांचा गौरव करतात आणि आचारधर्माची आवश्यक्यता सांगून धर्मरक्षण करतात. प्रेमी पुरुषाच्या प्रेमावस्था कवी शब्दांमध्ये गुंफतात, ध्यान लावणाºया साधकांना भगवंतांचा प्रत्यय अंतरी कसा येतो त्याची कल्पना देतात, आणि भक्तांचे चरित्र सांगून त्यांची कीर्ती खूप वाढवितात. वैराग्य पाळण्यास प्रवृत्त करतात, भक्तीचे माहात्म्य वर्णन करून त्यांचा गौरव करतात, आणि आचारधर्माची आवश्यकता सांगून धर्मरक्षण करतात. प्रेमी पुरुषाच्या प्रेमावस्था कवी शब्दांमध्ये गुंफतात, ध्यान लावणाºया साधकांना भगवंतांचा प्रत्यय अंतरी कसा येतो त्याची कल्पना देतात, आणि भक्तांचे चरित्र सांगून त्यांची कीर्ती खूप वाढवितात.

कवी नाना प्रकारच्या साधनांची माहिती करून देतात. अनेक प्रकारच्या साधनफलांचे वर्णन करतात आणि इतकेच नव्हे तर त्यांच्या कृपेनेच निरनिराळ्या कार्यामध्ये यशप्राप्ती होते. कवीच्या वाणीचा विलास सुरू झाला, कवी काव्य बोलू लागला म्हणजे अनेक रस निर्माण होऊन ऐकणा‍ºयांचे कान अगदी तृप्त होतात. पूर्वीच्या कवींनी रचलेली उत्कृष्ट काव्ये वाचून नंतरच्या कवींची कविताशक्ती जागी होते. विद्वान पुरुषांची योग्यता, सत्ताधारी पुरुषांची सत्ता आणि हुशार पुरुषांचे चातुर्य कवी अनेक प्रकारे वर्णन करतात. कवी नाना प्रकारचे काव्य प्रबंध रचतात. अनेक प्रकारच्या गद्य पद्यादी वाङ्मयांमध्ये कवी लेखनाच्या निरनिराळ्या धाटी, छंद, प्रास व अलंकार वापरतात. कवी त्यांचे नवेनवे प्रकार सुरू करतात. या चार चार सृष्टीला कवी एखाद्या दागिन्याप्रमाणे शोभून दिसतो. कवित्वामुळे ऐश्वर्य सजविले जाते. कवी हे सर्व निर्णयांना निश्चितपणा देतात. कवी सभेला शोभा आणतात, भाग्याला भूषण देतात, नाना प्रकारच्या सुखांचे संरक्षण करतात. अदृश्य देवांना कवी रूप देऊन दृश्य करतात. ऋषींचे महत्त्व पटवून देतात आणि नाना शास्त्रांचे सामर्थ्य, अधिकार व स्थान समजावून सांगतात. मोठमोठ्या कवींनी उत्कृष्ट काव्ये रचली नसती तर जगाचा उद्धार झाला नसता. म्हणून सबंध मानवी जीवनाला कवी हे मोठे आधार आहेत, असे स्वामी इथे सांगतात.

पूर्वीच्या समकालीन आणि पुढच्या सर्व थोर कवींना श्री समर्थ वंदन करतात. अनेक प्रकारच्या विद्या व ज्ञान थोर कवींच्या काव्याशिवाय आपल्याला मिळाले नसते. कवीमुळेच सर्व ज्ञान जगात पसरते. व्यास, वाल्मीकी इत्यादी अनेक महाकवी झाले. त्यांनीच लोकांना विवेक शिकविला. पूर्वी काव्ये केलेली होती. ती पाठ केल्याने मोठमोठ्या पंडितांना विद्वत्ता प्राप्त झाली. त्या विद्वत्तेमुळे त्यांना जगात मोठी योग्यता मिळाली. पूर्वी असे मोठमोठे कितीतरी कवी होऊन गेले. आता आहेत व पुढेही होतील. त्या सर्वांना मी नमस्कार करतो.

या समासात रामदास स्वामी म्हणतात, कवी हे चातुर्याच्या मूर्ती असतात. प्रत्यक्ष बृहस्पतीच असतात. वेद, श्रुतींनासुद्धा असे वाटते की, त्यांच्या मुखाने आपण शब्दरूपाने प्रकट व्हावे. केवळ परोपकारासाठी अनेक प्रकारचे सिद्धांत कवी आपल्या काव्यामध्ये सांगतात. पुढे स्वामी सांगतात की, कवी म्हणजे अत्यंत शुद्ध अशा परब्रह्माचे ऐश्वर्य होय. दृश्य विश्वाला अंतर्यामीपणे सांभाळणारा जो विराटपुरुष त्याची ध्यानावस्था म्हणजे हे कवी. भेदाने भरलेल्या विश्वात व्यापून देखील ईश्वर अभेद अवस्थेतच राहतो. भेदात असून भेदाचे भान त्याला नसते. ही त्याची ध्यानमग्न अवस्था. तेच कवीचे रूप असते. काव्य प्रसवताना कवी ध्यानमग्न असतो, ईश्वराशी तादात्म्य पावतो. कवी म्हणजे साकार झालेल्या भक्तीचा परिणाम असतो. आकाशाहून विशाल असणारी ईश्वराची दिव्य गुणकर्मे म्हणजे हे कवी. कविवर्णनाचे माझे विचार येथे मी पुरे करतो. महाकवी हे जगाचे म्हणजेच मानव सामाजाचे आधार असल्यामुळे त्यांना मी मनापासून साष्टांग नमस्कार करतो. असे म्हणून या समासाचे वर्णन ते पूर्ण करतात.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

नव्या युगातील वसाहतवाद

आजकाल तरुण दिवसभरात रील्स पाहण्यात किती वेळ घालवतात याचा विचार करण्याची वेळ आली आहे. बहुतेक तरुण सरासरी दोन ते चार तास रील पाहतात. या रील्सचे व्यसन इतके वाढले आहे की, अनेकांना ते जाणवतही नाही. अंगठा आपोआप फिरत राहतो. पूर्वी तंबाखूत चुना मिसळ्याच्या सहजतने अंगठा डबीत जायचा तसे आता मोबाइलमध्ये होताना दिसत आहे.

पण या समस्येचे मूळ हे आहे की, लाखो तरुण दररोज असे काही पाहण्यात तासन्तास घालवत आहेत, जे त्यांनी मुद्दाम पाहिलेले नाही. बेन अँड कंपनीच्या एका अभ्यासानुसार, अंदाजे ६० कोटी भारतीय शॉर्ट व्हिडीओ पाहतात आणि सक्रिय वापरकर्ते दिवसाला ५५ ते ६० मिनिटे घालवतात.

जर ६० कोटी लोक दिवसातून एक तास जरी देत ​​असतील, तर आपण आपल्या अंगठ्यांनी स्क्रोल करत अंदाजे ६८,००० मानवी वर्षे वाया घालवत आहोत. ज्या देशाची निम्मी लोकसंख्या २५ वर्षांखालील आहे, तिथे राष्ट्रीय उत्पादकता आणि मानसिक आरोग्यासाठी ही एक स्वाभाविकपणे गंभीर समस्या आहे हे लक्षात घेतले पाहिजे.

विज्ञान या चिंतेची पुष्टी करते. दर १५-३० सेकंदांनी बदलणारे रील्स मेंदूला भावनांच्या रोलरकोस्टरवर घेऊन जातात. एका क्षणी हास्य, पुढच्याच क्षणी राग, मग संगीत आणि मग दु:खद घटना. मानसशास्त्रज्ञ याला भावनिक ‘मायक्रो-शॉक’ म्हणतात, ज्यामध्ये डोपामाइन प्रणाली जुगाराच्या मशीनप्रमाणे वारंवार उत्तेजित होते.

चीनमधील झेजियांग विद्यापीठाच्या एका MRI अभ्यासानुसार, या रील्स मेंदूतील व्यसनाशी संबंधित केंद्रांना सक्रिय करतात, ज्यामुळे आत्म-नियंत्रण कमकुवत होते. प्राध्यापक ग्लोरिया मार्क यांच्या संशोधनानुसार, २००४ मध्ये सरासरी स्क्रीन टाइम अडीच मिनिटे होता, पण आता तो फक्त ४७ सेकंद आहे. ज्या संस्कृतीने ध्यान आणि एकाग्रतेला विज्ञानाचा दर्जा दिला, तीच संस्कृती आज आपल्या तरुण पिढीचे लक्ष हरवत असल्याचे आणि त्याचा लिलाव होत असल्याचे पाहत आहे.

आता खरा प्रश्न हा आहे की, आपली मुले काय पाहतील हे कोण ठरवते? मुले नाही, पालक नाही, शिक्षक नाही, सरकारही नाही. हे निर्णय परदेशी सर्व्हरवर बसलेल्या अल्गोरिदमद्वारे घेतले जातात, ज्यांचे ध्येय प्रेक्षकांना शक्य तितका वेळ स्क्रीनला खिळवून ठेवणे हे आहे. येथे आपण त्या उत्पादकांना आणि निर्मात्यांना सलाम केला पाहिजे जे अर्थपूर्ण सामग्री तयार करत आहेत. काही जण लहान शहरांतील मुलांना भौतिकशास्त्र शिकवत आहेत, तर काही जण शेतकºयांपर्यंत नवीन तंत्रज्ञान पोहोचवत आहेत. हे खरे राष्ट्रनिर्माते आहेत, पण आपली सर्वात मोठी चूक ही आहे की आपण बुद्धिमत्तेला महत्त्व दिलेले नाही.

ज्ञानाला नव्हे, तर मनोरंजनाला रंगमंच आणि प्रसिद्धी दिली जात आहे. त्यामुळेच तरुण पिढी त्यांच्याकडे कमी आकर्षित होते. डॉ. कलाम हे याचेच उदाहरण होते की, एक शास्त्रज्ञसुद्धा तरुणांचा सुपरस्टार बनू शकतो. पण असा आवाज किती लोकांपर्यंत पोहोचतो आणि सर्वाधिक कमाई कोण करेल, हे आपल्या नियंत्रणाबाहेरच्या अल्गोरिदमद्वारे ठरवले जाते. जेव्हा परदेशी नियंत्रक लाखो तरुणांचे लक्ष आणि आकांक्षा ठरवतात, तेव्हा ती भारतीय मानसिकतेची गुलामगिरी असते. ही नव्या युगातील वसाहतवाद आहे.

याचा पुरावा हवा असेल, तर एकाच कंपनीच्या दोन रूपांचा विचार करा. टिकटॉकची मालक कंपनी बायटडान्स चीनमध्ये त्याच अ‍ॅपची डौयिन नावाची देशांतर्गत आवृत्ती चालवते. तिथे १४ वर्षांखालील मुलांना दिवसातून फक्त ४० मिनिटे मिळतात, अ‍ॅप रात्री १० ते सकाळी ६ पर्यंत बंद असते आणि त्यातील फीड विज्ञान, वारसा आणि इतिहासावर केंद्रित असते. हीच कंपनी उर्वरित जगासाठी अधिक आकर्षक आवृत्ती उपलब्ध करून देते.

ट्रिस्टन हॅरिस यांनी याला आपल्या मुलांसाठी पालक, जगातील मुलांसाठी अफू म्हटले आहे. एका सर्वेक्षणात असे आढळून आले आहे की, अमेरिकन किशोरवयीन मुले इन्फ्लुएन्सर बनण्याचे स्वप्न पाहतात, तर चिनी किशोरवयीन मुले अंतराळवीर बनण्याचे स्वप्न पाहतात. स्पष्टपणे, ज्यांच्या हातात सूत्रे असतात, तेच आपले प्राधान्यक्रम ठरवतात.

मात्र, जग या वाढत्या धोक्याबद्दल जागे होत आहे. आॅस्ट्रेलियाने १० डिसेंबर २०२५ पासून इन्स्टाग्राम, यूट्युब आणि टिकटॉकसह दहा प्लॅटफॉर्मवर १६ वर्षांखालील मुलांच्या खात्यांवर बंदी घातली आहे आणि अंदाजे २७५ कोटी रुपयांचा दंड आकारला आहे. जवळपास ५० लाख खाती बंद करण्यात आली आहेत, तरीही दहापैकी आठ मुले कोणत्या ना कोणत्या मार्गाने प्रवेश मिळवतच आहेत. यावरून हे सिद्ध होते की, केवळ त्यांना लॉक करणे पुरेसे नाही; पायाभूत सुविधांमध्येही बदल होणे आवश्यक आहे.

युरोपियन युनियन प्रोफाइलिंग-मुक्त फीड्स अनिवार्य करते. चीनमध्ये २०२२ पासून अल्गोरिदमची सरकारी नोंदणी आवश्यक आहे आणि आम्ही २०२० मध्ये टिकटॉकवर बंदी घालण्याचे धाडस दाखवले आणि आता डीपीडीपी कायद्याचे कलम ९(३) मुलांचे प्रोफाइलिंग आणि लक्ष्यित जाहिरातींना प्रतिबंधित करते, परंतु त्याची अंमलबजावणी मे २०२७ मध्ये होणार आहे. कायदा मंजूर झाला आहे, परंतु त्याची अंमलबजावणी करणे आणि त्याला प्रभावी व परिणामकारक बनवणे ही खरी कसोटी आहे.

आता आपण काय करायला हवे? सर्वप्रथम, कलम ९(३)ची अंमलबजावणी त्वरित आणि कठोरपणे केली पाहिजे. कोणत्याही प्लॅटफॉर्मने आपल्या अल्गोरिदमचे स्वतंत्र आॅडिट करावे आणि प्रत्येक वापरकर्त्याला नॉन-अल्गोरिदमिक डायरेक्ट फीडचा पर्याय द्यावा. भारतात काय प्रदर्शित करायचे हे परदेशी गणिताने नव्हे, तर भारतीय नियमांनी ठरवले पाहिजे. दुसरे म्हणजे, चीन आणि आॅस्ट्रेलियाने केल्याप्रमाणे अल्पवयीन मुलांसाठी वेळेची मर्यादा, रात्रीचा ब्रेक आणि वयाची पडताळणी यासह ‘युथ मोड’ अनिवार्य केला पाहिजे. तिसरे म्हणजे बुद्धिमत्तेला प्राधान्य आणि फायदे दोन्ही दिले पाहिजेत.

सर्वोत्कृष्ट शैक्षणिक निर्मात्यांना राष्ट्रीय व्यासपीठ मिळाले पाहिजे आणि अल्पवयीन मुलांच्या फीडमध्ये किमान प्रमाणात शैक्षणिक सामग्री असली पाहिजे. सरकारने दूरसंचार कंपन्यांसोबत मिळून ‘शिका आणि कमवा’ मॉडेल लागू केले पाहिजे. विज्ञान, परीक्षेची तयारी आणि कौशल्यविषयक सामग्री पाहण्यासाठी डेटा स्वस्त किंवा विनामूल्य झाला पाहिजे. ज्ञान मिळवणे हे मनोरंजनापेक्षा नेहमीच स्वस्त असले पाहिजे. चौथे म्हणजे बदलाची सुरुवात घरातून झाली पाहिजे. जेवताना आणि अभ्यास करताना स्क्रीन-फ्री तास, साप्ताहिक ‘डिजिटल उपवास’ आणि व्हिडीओ-आधारित कार्यक्रम.शाळांमध्येही एकाग्रतेचा सराव केला पाहिजे.

डॉ. कलाम म्हणायचे की, तरुण पिढीची प्रज्वलित मने ही पृथ्वीवरील सर्वात शक्तिशाली संपत्ती आहेत. आज, या मनांना प्रज्वलित करण्याची किल्ली परकीय अल्गोरिदमच्या हातात पडत आहे. आपण ही किल्ली परत मिळवली पाहिजे, जेणेकरून स्क्रीन आपल्या तरुणांसाठी जगाकडे पाहण्याची एक खिडकी बनेल, त्यांना बांधून ठेवणारी बेडी नव्हे.

दशक पहिला : समास सहावा : श्रोतेजनस्तवन

समर्थ रामदास स्वामी यांचा दासबोध हा अत्यंत अद्भूत असा ग्रंथ आहे. यामध्ये त्यांनी श्रोत्यांचाही विचार केला आहे. वाचक आणि श्रोता हा अत्यंत महत्त्वाचा असतो. जे काही लिहिले आहे ते वाचणारे आणि ऐकणारे कोणी असेल तर त्या लिहिण्याला अर्थ आहे. म्हणूनच त्यांनी श्रोत्यांचेही स्तवन केलेले आहे. समर्थ म्हणतात की, हा ग्रंथ श्रावण करण्यास किती थोर श्रोते बसले आहेत ते ऐका. आता दासबोध ऐकायला बसलेल्या श्रोत्यांना मी वंदन करतो. भक्त, ज्ञानी, संत, सज्जन, विरक्त, योगी, गुणसंपन्न आणि सत्यवादी असे हे श्रोते आहेत.

पहिल्या दशकातील या सहाव्या समासात समर्थ म्हणतात की, एक जण सत्त्वगुणाचा समुद्र तर दुसरा विलक्षण बुद्धिमान, तर तिसरा शब्दरत्नांची जणू खाणच आहे. त्याच्यापाशी शब्दांचे अपार भांडार भरलेले आहे. कोणी असे की वक्ता जे बोलेल त्याचा अर्थ बरोबर समजून रस घेणारे, तर कोणी असे आहेत की प्रसंग पडला असता उत्तम वक्तृत्व गाजविणारे, तर कोणी असे अत्यंत निश्चित मताचे की कोणतीही शंका फेटाळून टाकणारे. कोणी ईश्वराचे अवतारच वाटतात. कारण ज्ञान साठवण्याची त्यांच्या बुद्धीची शक्ती अफाटच असते. प्रत्यक्ष देवच सभेत येऊन बसले आहेत असे वाटते. असे श्रोते पाहिले म्हणजे वाटते की, मूर्तिमंत शांती असलेली आणि सत्त्वगुणाने भरलेली ऋषिमंडळी सभेला आली असून, त्यांच्यामुळे सभा शोभून दिसते. श्रोत्यांना किती श्रेष्ठ मानले आहे, समर्थांनी येथे हे दिसून येते.

स्वामी म्हणतात की, त्यांच्या अंत:करणात वेदांचा खरा अर्थ सहजपणे वावरतो, त्यांच्या तोंडांत म्हणजे जिभेवर सरस्वती खेळते. काव्य, नाटक, कथा, इत्यादी साहित्य प्रकारांवर ते भाषण करू लागले तर प्रत्यक्ष बृहृस्पतीसारखे वाटतात. ते अग्निसारखे पवित्र असतात तर स्फूर्तिरूपी किरणांचे सूर्यच वाटतात. ज्याप्रमाणे सूर्यापासून प्रकाश किरणे अखंड बाहेर पडतात, त्याचप्रमाणे त्यांची स्फूर्ती सदैव जागी असते. त्यांचे ज्ञान इतके अमर्याद असते की, त्यांच्या दृष्टीने आपले हे विश्व अगदीच क्षुल्लक समजले जाते. सदैव सगळीकडे त्यांचे लक्ष असते. त्यांना त्रिकाळाचे ज्ञान असते. ते आत्मज्ञानी असून, सदैव अत्यंत अभिमानरहित असतात. सर्वज्ञ असल्यामुळे त्यांच्या नजरेखालून गेले नाही असे जगात काही उरत नाही. दृश्य आकार घेतलेल्या यच्चयावत वस्तू त्यांनी मनाने पाहिलेल्या असतात. श्रोत्यांची फार मोठी महती येथे समर्थ सांगतात.

समर्थ म्हणतात की, आपण अगदी विचार करून जे काही सांगायला जावे तर ते या श्रोते मंडळींना आधीच माहीत असते. असा अनुभव येतो. मग आपल्याकडे ज्ञातेपणा घेऊन त्यांच्यापुढे नवीन काही कसे सांगता येणार?

परंतु असे असूनही हा दासबोध आपण का सांगत आहोत हे सांगताना समर्थ म्हणतात की, भाग्यवान व ऐश्वर्य संपन्न पुरुष आपल्यासमोर जे येईल त्याचा अव्हेर करीत नाहीत. ते गुणग्राही असतात, प्रत्येकातील गुणांचे सेवन करतात. त्याचप्रमाणे दासबोधाचे श्रोते अत्यंत गुणग्राही असल्यामुळे मी मोकळेपणाने ग्रंथ सांगत आहे. ऐश्वर्य संपन्न पुरुष नेहमी उत्तम उत्तम पक्वान्ने सदा सेवन करतात. पण तोंडाची चव पालटण्याकरिता व पक्वान्नांची रुची राहण्याकरिता मधूनमधून ते साधे अन्न खातात. त्याचप्रमाणे नेहमी संस्कृत वेदांतवाड्‍:मय सेवन करणा‍ºयांनी माझा हा प्राकृत किंवा मराठी ग्रंथ केवळ रुचिपालट होण्यासाठी वाचावा. परमेश्वराची यथासांग पूजा करणे कठीण आहे हे खरे. तरी पण आपल्या शक्तीप्रमाणे आपण मनापासून त्याची पूजा करतोच. त्याची पूजा कठीण म्हणून ती करूच नये असे कोणी कुठे सांगत नाही.

हा दासबोध लिहिताना रामदास स्वामींनी घेतलेली नम्र भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. ते म्हणतात की, त्याचप्रमाणे माझे श्रोते केवळ परमेश्वरस्वरूपच आहेत. मी वाचेने दुर्बल आहे. माझी वाचा जे बडबडेल त्या ओबडधोबड शब्दांनी श्रोतेरूप परमेश्वराची पूजा मी करण्याचा प्रयत्न करतो. वास्तविक मी कसा आहे ते पाहा. माझ्यापाशी पद्धतशीर अभ्यासाने येणारी विद्वत्ता नाही, कला नाही की चातुर्य नाही. मला व्यवस्थित मांडणी केलेला ग्रंथ लिहिता येत नाही. माझ्यापाशी भक्ती, ज्ञान व वैराग्य नाही. मला सुंदर शब्दरचना करता येत नाही. माझा वाड्‍:मयप्रकार हा असा आहे. पण पूजा करणाºयाच्या प्रेमाचा रस ईश्वर सेवन करतो. म्हणून मी स्वस्थपणे ग्रंथ लिहिण्यास प्रवृत्त झालो. माझ्या शब्दरचनेकडे तो पाहणार नाही.

त्यानंतर संतरूपी श्रोत्यांना अत्यंत नम्रपणे पण आपलेपणाने समर्थ विनंती करतात की, तुम्ही श्रोते प्रत्यक्ष परमात्मस्वरूप आहात. तुमच्यापुढे माझी विद्वत्ता केव्हाही अपुरी पडेल. मी मंदबुद्धी आहे, माझे विचार प्रगल्भ नाहीत. मी तुमच्याशी सलगीने एखाद्या थोर माणसाचा मुलगा मूर्ख असला तरी जगात त्याला मोठेपणा मिळतो. त्याच न्यायाने मी हिनदीन असलो तरी तुमचा आहे. म्हणून मी तुमच्याशी इतक्या निकटपणे वागतो. वाघ आणि सिंह या भयंकर प्राण्यांना पाहून लोक घाबरून जातात. पण त्यांची पिल्ले नि:शंकपणे त्यांच्यासमोर खेळतात. त्याचप्रमाणे मी तुम्हा संतांचे लेकरू आहे. तुमच्यापुढे दासबोध सांगतो आहे. तुम्ही माझी काळजी घ्याल यात शंकाच नाही.

रामदास स्वामी अखेरीस म्हणतात की, आपले पोर काही वावगे बोलले तर मायबापांना ते सांभाळून न्यावे लागते. तसे करा म्हणून त्यांना सांगावे लागत नाही. तसे दासबोध सांगताना मी जर काही वावगे बोललो तर तुम्ही संत आपणहून ते संभाळून घ्याल हे सांगणे नलगे. माझ्या सांगण्यात जे उणे पडेल ते तुम्ही आपोआप मला संभाळून न्याल. कारण जेथे प्रेम असते, तेथे मन स्वाभाविकपणे असे वागते. माझ्या मनातील हेतू तुम्ही आपल्या मनाने ओळखावा आणि जे योग्य असेल ते करावे. पुढे येणारा विषय मनापासून लक्ष देऊन ऐकावा अशी हा दासांचा दास रामदास तुमची प्रार्थना करतो.

प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा

धोरणात्मक निर्णयांमध्ये युवकांचा वाढलेला सहभाग

आजचे युवक हे उद्याचे प्रौढ आणि भविष्यातील ज्येष्ठ आहेत. त्यांच्या वर्तमान आणि भविष्यासाठीच्या धोरणात्मक निर्णयांमध्ये त्यांचा सहभाग असला पाहिजे. युवक हा समाजाचा एक मोठा आणि शक्तिशाली घटक आहे. सत्ता आपला मार्ग स्वत:च शोधते. जर सत्तेचा योग्य वापर केला नाही तर ती विनाशकारी ठरू शकते, जरी त्यासाठी समाजाला किंवा देशाला मोठी किंमत मोजावी लागली तरी. गेल्या काही काळापासून देशात विद्यार्थी आणि तरुणांच्या आंदोलनांची लाट आली आहे. दिल्लीतील जंतरमंतर येथील बेबंद, अश्लील आणि हिंसक निदर्शने पूर्वनियोजित असली तरी, त्यात अनेक निरपराध विद्यार्थी आणि तरुणांनी सहभाग घेतला होता. याउलट रांचीचे अहिंसक विद्यार्थी आंदोलन एक आदर्श म्हणून कायम राहील. या दोन्ही आंदोलनांचे पडसाद लहान शहरांमध्येही उमटले, परंतु तरुणांना हे समजले आहे की, केवळ एका मंत्र्याच्या राजीनाम्याने त्यांच्या मूळ समस्या सुटणार नाहीत. दोष व्यवस्थेत आहे आणि म्हणूनच उपाय सत्ता बदलण्यात नसून व्यवस्था बदलण्यात आहे. पण व्यवस्था कशी बदलणार?

कोणतेही सरकार आले किंवा गेले तरी, मंत्री, खासदार आणि आमदारांचा भ्रष्टाचार, सरकारी कार्यालये आणि पोलिसांमधील उघड लाचखोरी, घराणेशाही आणि जातीयवाद बोकाळलेलाच राहतो. सत्तेवर येणारा पक्ष निष्पक्ष, न्याय्य आणि पारदर्शक निर्णयांना वाव देणारी व्यवस्था निर्माण करत नाही. सर्व पक्ष जनहिताच्या नावाखाली स्वत:च्या स्वार्थाचा पाठपुरावा करतात. विद्यार्थी आणि तरुणांच्या घुसमटीचे आणि संतापाचे हेच मूळ कारण आहे. देशाने तरुण आणि विद्यार्थ्यांची अनेक आंदोलने पाहिली आहेत. स्वातंत्र्यलढ्यादरम्यान, मोठ्या संख्येने तरुण आणि विद्यार्थ्यांनी असहकार आंदोलन (१९२०), सविनय अवज्ञा आंदोलन (१९३०) आणि भारत छोडो आंदोलन (१९४२) यांमध्ये भाग घेतला होता. ध्येय उदात्त होते, पण नेतृत्व गांधीजींच्या परिपक्व हातात होते. आपली ध्येये साध्य झाल्यावर तरुण पांगले आणि त्यांनी आपले भविष्य सुरक्षित करण्यावर व शिक्षणावर लक्ष केंद्रित केले. त्यांनी स्वत:ला सत्ता आणि निर्णय प्रक्रियेपासून दूर केले.

दुसरे मोठे विद्यार्थी/तरुण आंदोलन, समाजवादी नेते जयप्रकाश नारायण (जेपी) यांच्या नेतृत्वाखाली १९७४ मध्ये बिहारमध्ये महागाई, बेरोजगारी आणि गैरकारभाराविरोधात सुरू झाले आणि त्याला ‘संपूर्ण क्रांती’ म्हटले गेले. हे आंदोलन काँग्रेस आणि इंदिरा गांधी यांच्या गैरकारभार, हुकूमशाही आणि घटनाबाह्य कारवायांविरुद्ध होते. हे मोडून काढण्यासाठी तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी १९७५ मध्ये आणीबाणी लादली. त्यांनी विरोधी नेत्यांना तुरुंगात टाकले, प्रसारमाध्यमांवर निर्बंध लादले आणि अनेक तरुणांची नसबंदी केली, ज्यामुळे समाजात भीतीचे अभूतपूर्व वातावरण निर्माण झाले. या चळवळीतून चंद्रशेखर, कृष्णकांत, मोहन धारिया आणि रामधन यांच्यासारखे नेते उदयास आले.

या चळवळीमुळे १९७७ मध्ये जनता पक्षाचे सरकार स्थापन झाले, परंतु वैचारिक मतभेदांमुळे एकजूट राजकीय शक्तींचे विघटन झाले आणि तरुण पुन्हा आपल्या अभ्यासाकडे वळले. तिसरे युवा-विद्यार्थी जनआंदोलन, सामाजिक कार्यकर्ते अण्णा हजारे यांच्या नेतृत्वाखाली २०११ मध्ये काँग्रेस सरकारच्या भ्रष्टाचाराविरोधात आणि भ्रष्टाचार रोखण्यासाठी लोकपालच्या मागणीसाठी झाले. हे आंदोलन दिल्लीत झाले असले तरी, त्याने देशातील तरुणांमध्ये अभूतपूर्व जागृती निर्माण केली. दुर्दैवाने अरविंद केजरीवाल यांच्यासारख्या स्वार्थी मतलबी नेत्यांनी अण्णा हजारे यांना बाजूला सारून आम आदमी पक्षाची स्थापना केली, ज्याने १० वर्षांहून अधिक काळ दिल्लीवर राज्य केले आणि भ्रष्टाचाराचे नवीन मापदंड प्रस्थापित केले. तरुणांची पुन्हा एकदा फसवणूक झाली. या तीनही आंदोलनांचे नेतृत्व गांधी, जेपी आणि अण्णा हजारे यांच्याकडे होते, ज्यांना सक्रिय राजकारणात येण्याची कोणतीही महत्त्वाकांक्षा नव्हती.

‘झुरळ जनता पक्षा’च्या तथाकथित ‘जेन-झी’ आंदोलनाचे नेतृत्व परदेशातून अचानक प्रकट झालेल्या अभिजीत दीपके यांनी इंटरनेट माध्यमांद्वारे केले. ‘जेन-झी’च्या नावाखाली चालवलेले हे आंदोलन, भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांच्या विरोधात होते. आंबेडकरांनी २५ नोव्हेंबर १९४९ रोजी संविधान सभेतील आपल्या अंतिम भाषणात म्हटले होते, ‘आपण आता क्रांतीच्या हिंसक पद्धती सोडून दिल्या पाहिजेत. आपण सविनय कायदेभंग, असहकार आणि सत्याग्रह यांसारख्या असंवैधानिक पद्धतीही सोडून दिल्या पाहिजेत. जेव्हा समस्या सोडवण्यासाठी घटनात्मक मार्ग उपलब्ध नव्हते, तेव्हा अशा असंवैधानिक पद्धती योग्य ठरत होत्या, परंतु जेव्हा घटनात्मक मार्ग उपलब्ध असतात, तेव्हा अशा असंवैधानिक पद्धतींना कोणतेही समर्थन नसते. डॉ. आंबेडकरांच्या सल्ल्याविरुद्ध जाऊन विरोधी पक्षांनी राजकीय फायद्यासाठी अशा आंदोलनांना पाठिंबा दिला. अनेक भोळे विद्यार्थी सीजेपी आणि विरोधी पक्षांच्या जाळ्यात अडकले. वास्तविक पाहता, तरुणांचा संताप एका ७५ वर्षे जुन्या, सडलेल्या व्यवस्थेवर होता, जिथे शिक्षण आणि रोजगारात श्रम, प्रतिभा आणि गुणवत्तेचे स्थान संकुचित होत आहे, तर दुसरीकडे राजकीय हस्तक्षेप, घराणेशाही, भ्रष्टाचार आणि अकार्यक्षमता निवडुंगाप्रमाणे वाढत आहेत.

आज, राजकीय पक्ष तरुणांशी संवाद साधत आहेत. हे स्वागतार्ह आहे, परंतु पूर्वी सत्तेत राहिलेले पक्षही आता आरोपीच्या पिंजºयात उभे राहतील. तरुण त्यांना प्रश्न विचारतील आणि त्यांच्या गैरकारभाराची आठवण करून देतील. केवळ संवादापुरते मर्यादित न राहता, पक्षांनी सत्ता संरचना, धोरणनिर्मिती, विकास, सुशासन आणि प्रशासनामध्ये तरुणांचा सहभाग सुनिश्चित केला पाहिजे. भूतकाळात विद्यापीठे आणि महाविद्यालयांमधील विद्यार्थी संघटनांवर अराजकतावादी आणि राजकीय घटकांनी ताबा मिळवल्यामुळे केवळ शैक्षणिक वातावरणच दूषित झाले नाही, तर पात्र आणि गंभीर तरुणांनाही दुर्लक्षित केले गेले. राजकारणात प्रवेश करण्याच्या संधी नाहीशा झाल्या आहेत. १९४७, १९७७ किंवा २०११-१२ च्या चुकांची पुनरावृत्ती टाळणे ही काळाची गरज आहे. राष्ट्राप्रती समर्पित आणि विकसित भारताची दूरदृष्टी बाळगणाºया प्रतिभावान तरुणांना राजकारणाकडे कसे आकर्षित करता येईल, याचा राजकीय पक्षांनी गांभीर्याने विचार केला पाहिजे.

दशक पहिला, संतस्तवननाम समास पाचवा

आपला देश विशेषत: महाराष्ट्र ही संतांची भूमी आहे. संत हे आपल्या परमार्थातील फार मोठे माध्यम आहेत. म्हणूनच दासबोधातील पहिल्या दशकातील पाचव्या समासात समर्थ रामदास स्वामी संतांचे स्तवन करतात. समर्थ म्हणतात, परमार्थाचा आधार असणाºया सज्जनांना म्हणजेच संतांना मी आता नमस्कार करतो. सूक्ष्म अशा आत्मस्वरूपाचे ज्ञान गुप्त असते. संतांच्या अस्तित्वामुळे लोकांमध्ये ते प्रकट होते. परमात्मवस्तु अतिशय दुर्लभ आहे. ती मिळणे हाच खरा अलभ्य लाभ असतो. ती दुर्लभ वस्तू संतांच्या संगतीने सुलभरीतीने लाभते.

समर्थ इथे वर्णन करतात की, खरे सांगायचे म्हणजे ती आत्मवस्तू अगदी उघड आहे. पण देहबुद्धीने पाहू म्हटले तर ती कोणासच दिसत नाही. ती प्राप्त व्हावी म्हणून नाना प्रकारच्या साधनांचे कष्ट केले तरी ती अनुभवाला येत नाही. अनेक वस्तू ओळखून काढणारे चांगले पारखी आत्मवस्तूच्या बाबतीत फसतात. डोळे असून देखील तेथे म्हणजे आत्मवस्तू पाहण्याच्या बाबतीत आंधळेपणाचा अनुभव येतो. पाहण्याचा प्रयत्न करीत असूनसुद्धा स्वत:पाशीच असणारी ती वस्तू माणसे पाहायला चुकतात. दिव्याच्या प्रकाशाने ती दिसत नाही. अनेक प्रकारच्या इतर प्रकाशांनी ती सापडत नाही. डोळ्यात अंजन घालून पाहू गेले तरी ती नजरेसमोर येत नाही. सोळा कळांनी पूर्ण असा पौर्णिमेचा चंद्रप्रकाश आत्मवस्तू दाखवू शकत नाही. इतकेच नव्हे तर प्रकाशाच्या सगळ्या कळा ज्याच्यापाशी आहेत असा तेजोमय सूर्य देखील ती वस्तू दाखवू शकत नाही. कोळ्याच्या अंगातून बाहेर येणारा अत्यंत बारीक धागा सूर्याच्या प्रकाशाने दिसतो. अणु व रेणूसारखे अतिशय बारीक पदार्थ सूर्याच्या प्रकाशाने दिसतात. इतकेच काय, पण केसांचे टोक चिरले तर तेसुद्धा सूर्यप्रकाशाने दिसते. हे जरी खरे असले तरी त्या प्रकाशाने आत्मवस्तू दिसू शकत नाहीत. ती वस्तू संतांच्या कृपेने साधकाला प्राप्त होते.

इथे रामदास स्वामी म्हणतात, वाणी, मन व बुद्धी यांच्या शक्तीच्या पलीकडे आत्मवस्तू आहे. आत्मवस्तूचे स्वरूप असे आहे की, तिच्यापुढे साºया शंका मावळतात, प्रयत्न वाया जातात; तर्काच्या साहाय्याने ती जाणायला गेल्यास तर्कच क्षीण होऊन जातो. तसेच विवेकाने तिचा शोध घेऊ म्हटले तर विवेक लुळा पडतो. शब्द स्फुरणे बंद पडते, आणि चंचल मनाची धडपड उपयोगी पडत नाही. पुराणांतरी असे वर्णन आहे की, शेषाला हजार तोंडे आहेत आणि प्रत्येक तोंड बोलू शकते. अर्थात, त्याचा बोलकेपणा सर्वांच्यापेक्षा अधिक आहे. परंतु परमात्मवस्तू एवढी अपार आहे की, तिचे स्वरूपवर्णन करता करता तोही थकून गप्प बसला. जगातील सर्व ज्ञान वेदाने प्रकाशात आणले असे ज्ञानी माणसे सांगतात. वेदांमध्ये नाही असे कांही नाही. असा सर्वज्ञ वेददेखील आत्मवस्तू कोणास दाखवू शकत नाही.

संतांची महती सांगताना समर्थ म्हणतात, सत्संगाने स्वानुभव येतो व ती वस्तू कळते. संतांच्या संगतीने साधकाला स्वस्वरूपाचा अनुभव येतो आणि आत्मवस्तू कशी आहे हे त्याला कळू लागते. त्या सत्संगाचा महिमा शब्दांनी सांगणारा माणूस जगात नाही. मायेच्या अंगी अनेक विचित्र व अनेक प्रकारच्या शक्ती आहेत. परंतु आत्मवस्तूची ओळख करून देण्याची कला आणि शक्ती तिच्यापाशी नाही. मायेच्या पलीकडे असणा‍ºया अनंत परमात्मवस्तूच्या प्राप्तीचा सोयीचा उपाय फक्त संतच सांगू शकतात.

इथे रामदास स्वामी संतांचे सांकेतिक वर्णनही करतात. ते म्हणतात, संत आत्मस्वरूपच असतात. आत्मस्वरूपाचे वर्णन करता येत नाही. म्हणून तेथे शब्द कामास येत नाहीत. हे जरी खरे तरी संत कसे असतात त्याचे खुणेने वर्णन करता येईल. संत परमानंदाचे स्थान, संपूर्ण सुखमय आणि संतोषाचे मूळ असतात. संतांपाशी अखंड विश्रांती व कायमची तृप्ती असते. भक्तीचे पर्यवसान झाले की संतपण येते.

संत हा तीर्थाप्रमाणें धर्माला जगवतो. संताचे अंत:करण म्हणजे आत्मस्वरूप ठेवण्याचे उत्तम भांडेच आहे. संताचा देह म्हणजे पुण्य साठविण्याची पवित्र जागाच असते. संताच्या देहरूपी मंदिरांत समाधीरूपी देवता वास करते. संतांच्या अंतरात उत्तम विचारांचे मोठे भांडार भरलेले असते. संतांचे जीवन म्हणजे सायुज्यमुक्तीचे विश्रांतिस्थात असते. काही झाले तरी संत सत्याला कधीही सोडत नाहीत. संताचे चरित्र म्हणजे सफल जीवनाचे दृश्य रूप असते. संतांची भेट होणे म्हणजेच आत्मवस्तू प्राप्त होण्याची वेळ आपणहून चालत येणे असे समजावे, हे समर्थ इथे पाचव्या समासात सांगतात.

समर्थ म्हणतात, संत मोठें श्रीमंत असतात. मोक्षरूपी संपत्तीने ते श्रीमंत बनतात. असंख्य दरिद्री जीवांना ही मोक्षलक्ष्मी देऊन संतांनी राजासारखे वैभवशाली केले, अर्थात अनेक अज्ञानी माणसांना त्यांनीं आत्मज्ञानसंपन्न केले. संत मोठे सामर्थ्यवान असतात व अत्यंत उदारपणे आपले सामर्थ्य दुस‍ºयाला साहाय्य करण्यासाठी वापरतात. ते विलक्षण दानशूर असतात. अशा संतांकडून आत्मज्ञान मिळणार नाही असे कसे होईल. अर्थात, त्यांच्याकडूनच आत्मज्ञान मिळणे शक्य असते. आजपर्यंत जगामध्ये पुष्कळ महाराजे व चक्रवर्ती राजे झाले, सध्या आहेत व पुढे होतील. परंतु यांपैकी कोणी सायुज्यमुक्ती देऊ शकणार नाही.

पहिल्या दशकातील पाचव्या समासाच्या समारोपात समर्थ म्हणतात, त्रैलोक्यात शोधले तरी सापडणार नाही असे अलौकिक दान संत देत असतात. त्या संतांचा थोरपणा कोणत्या शब्दांनी वर्णन करावा. जे परब्रह्म या दृश्य विश्वाहून निराळे आहे, वेद व श्रुती ज्याला जाणू शकत नाहीत ते परब्रह्म संतांच्या कृपेने साधकाच्या अंत:करणात प्रगट होते. हा संतांचा महिमा आहे. तो वर्णन करण्यास ज्या उपमा द्याव्या त्या सगळ्या अपु‍ºया पडतात. संतांमुळे मुख्य परमात्मा प्रगट होतो.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

आकाशाला गवसणी घालण्यास सज्ज नवी पिढी

जेन-झी सध्या चर्चेत आहे. अर्थात जंतरमंतरवर असलेली जेन-झी नव्हती, ती अंदाधुंद विचारांची माणसे होती. विरोधकांचा तो बाजार होता. आम्हीच जेन-झी आहोत असे या लोकांनी भासवून जेन-झीला वेगळे रूप देण्याचे प्रकार केला, पण खरी जेन-झी ही वेगळी आहे. कोणीतरी जेन-झीच्या कार्यशैलीसाठी मोबाइल फोनला दोष दिला, तर कोणीतरी बदलत्या मूल्यांबद्दल चिंता व्यक्त केली. एका व्यक्तीने तर हे तरुण लोक... असा उल्लेख केला. तो या जंतरमंतरचा परिणाम होता. पण यामधील हे हा शब्द मनाला अस्वस्थ करत आहे. हा शब्द आपल्याला आपल्या मुलांपासून दूर का करतो? जनरेशन गॅप पिढ्यान्पिढ्या, शतकानुशतके असते. पण जंतरमंतरच्या आंदोलनजीवींनी देशातील वातावरण बिघडवून टाकले आणि जेन-झीला बदनाम केले हे नाकारता येणार नाही.

जेव्हा देशाचे पंतप्रधान तरुणांना ‘माझ्या तरुण मित्रांनो’ असे संबोधतात, तेव्हा त्यामागे एक गहन दृष्टिकोन असतो. तो दृष्टिकोन तरुणांना आपल्यासमोर खुर्चीत बसवण्याचा नसून, त्यांना आपल्या शेजारी बसवण्याचा असतो. तो तरुणांना संवादात समान भागीदार म्हणून वागणूक देण्याचा असतो. तरुणांबद्दलची आपली सर्वात मोठी द्विधावस्था म्हणजे, आपण त्यांना ज्या कालबाह्य आणि संकुचित दृष्टिकोनातून पाहण्याचा प्रयत्न करतो तो आहे. प्रत्येक नवीन पिढी आपल्या काळाला कठीण प्रश्न विचारत आली आहे. ते विचारतात, हे असे का आहे?

जेव्हा महान स्वातंत्र्यसैनिक भगतसिंग यांनी राष्ट्राच्या स्वातंत्र्याला आपले सर्वोच्च आणि एकमेव ध्येय मानले, तेव्हा तेही तरुण होते, पण त्यांच्या मनात तीच ज्योत तेवत होती जी आजच्या तरुणांमध्ये आहे. व्यवस्था जशी आहे तशी स्वीकारण्यास तीव्र नकार देणे हे स्वाभाविक आहे. तरुणांना जाणून घ्यायचे आहे की, नियम जसे आहेत तसे का आहेत. हेच प्रश्न जुन्या पिढीलाही टोचताना दिसतात. जेव्हा आपण तरुण होतो, तेव्हा आपण विचारलेले प्रश्न आपल्या वडीलधाºयांना त्रासदायक ठरले असते. आपण या अंतराला केवळ पिढीतील अंतर म्हणतो. जनरेशन गॅप म्हणतो. पण ते कमी करण्याचा प्रयत्न झाला पाहिजे.

नवीन पिढी मोबाइलच्या पडद्यांमध्ये मग्न असल्याचा आरोप केला जातो, पण या आरोपाचा एक पैलू आपल्यावरच रोखलेला दिसतो. आपली मुले आपल्याला हातात पुस्तक घेऊन पाहतात का? जेवताना स्मार्टफोन आपल्यापासून दूर असतात का? आपण त्यांना कधी गावातील रस्त्यांवर  फिरायला घेऊन गेलो आहोत का? आपल्या आजीच्या आठवणींमध्ये दडलेल्या कौटुंबिक गोष्टी आपण त्यांना सांगितल्या आहेत का? आपण स्वत:ला एक कठीण प्रश्न विचारला पाहिजे की, आपण त्यांच्यासाठी मोबाइल फोनच्या पलीकडचे जग किती सुंदर आणि आकर्षक बनवले आहे? त्यामुळे मुलांकडे नुसती तक्रार करणे खूप सोपे आहे, पण त्यांच्यासमोर एक खरे आणि प्रेरणादायी उदाहरण म्हणून उभे राहणे अत्यंत कठीण आहे. कौटुंबिक संवाद महत्त्वाचा आहे.

अर्थात त्यांचा दृष्टिकोन आपल्यापेक्षा वेगळा आहे, त्यांची अभिव्यक्तीची भाषा वेगळी आहे आणि त्यांची उत्सुकताही वेगळी आहे. ते त्यामागील तर्क विचारतील आणि विचारतील का? आणि आपण त्या ‘का’ या शब्दाला घाबरता कामा नये. आपण त्यांना परंपरांमागील गहन तत्त्वज्ञान समजावून सांगितले पाहिजे, त्यांना धर्माच्या मूळ तत्त्वाची ओळख करून दिली पाहिजे आणि केवळ पुस्तकी ज्ञानाने नव्हे, तर कृतीतून आपली संस्कृती दाखवली पाहिजे.

झेन-झीला केवळ रील्स बनवण्यापुरते आणि पाहण्यापुरते मर्यादित ठेवणे अन्यायकारक ठरेल. हीच तरुण पिढी आजही सीमांवर दक्षतेने उभी आहे. हेच तरुण बुद्धिबळाच्या पटावर आपल्या बौद्धिक पराक्रमाने जगाला चकित करत आहेत. डी. गुकेशसारखे तरुण भारताच्या नव्या प्रतिभेची एक गौरवशाली ओळख निर्माण करत आहेत, ही एक अशी कामगिरी आहे ज्याचा संपूर्ण देशाला अभिमान आहे. हे तरुण तंत्रज्ञान, विज्ञान आणि उद्योजकता या क्षेत्रांमध्ये सातत्याने नवनवीन मार्ग खुले करत आहेत. सगळेच जंतरमंतरवर गेलेले भरकटलेले नाहीत. जंतरमंतरवर होते ते या जेन-झी पैकी एक टक्का पण नव्हते. त्यामुळे धान्यात जसे खडे असतात तसे हे भरकटलेले जंतरमंतरवर गेले. पण आपल्याला चांगल्या जेन-झीकडे लक्ष दिले पाहिजे.

नवीन पिढी केवळ स्वत:चाच विचार करत नाही, तर त्यांना इतर मानवांच्या वेदना आणि दु:खही खोलवर समजून घ्यायचे आहे. पर्यावरण संरक्षणाची गंभीर चिंता असो, मुक्या प्राण्यांचे आणि पक्ष्यांचे हक्क असो, तरुणांमधील मानसिक आरोग्याच्या समस्या असो, समाजात समान संधींची मागणी असो किंवा दुर्बळ आणि असहाय्यांच्या पाठीशी उभे राहणे असो, आजचे तरुण या सर्व संवेदनशील विषयांवर अधिक सहजतेने आणि ठामपणे आपले मत मांडतात.

आधीच्या काळात गोष्टी कशा होत्या, ही जुनीच कहाणी त्यांना सतत सांगण्याची आपल्याला गरज नाही. आपले नाते उपदेशक आणि श्रोता असे नसावे, तर ते परस्पर संवादाचे असावे. म्हणूनच, हो, ते जेन-झी आहेत, पण ते ‘हे ​​लोक’ नाहीत. ती आपलीच मुले आहेत. साहजिकच, ते जे काही म्हणतील ते नेहमीच बरोबर असेल असे नाही, जसे आमच्या काळात आम्ही सांगितलेली प्रत्येक गोष्ट बरोबर नव्हती. आमच्याप्रमाणेच तेही त्यांच्या आयुष्यात अनेक चुका करतील.

पण आपण हे समजून घेतले पाहिजे की, या देशाचा पुढचा प्रवास याच कणखर खांद्यांवर अवलंबून असेल. त्यांची परीक्षा घेण्याऐवजी, आपल्या पूर्ण ताकदीनिशी त्यांच्या पाठीशी उभे राहा. मुलांशी संवाद वाढवा. त्यांचे काळजीपूर्वक ऐका, त्यांच्या भावना समजून घ्या आणि त्यांच्यावर पूर्ण विश्वास ठेवा. कारण भविष्याला भूतकाळाच्या जुन्या साच्यात कधीही घडवता येत नाही. नेहमी लक्षात ठेवा की, भारताची पुढची कहाणी इतर कोणीही नाही, तर हेच हात लिहिणार आहेत.