दासबोधातील पाचव्या दशकातील तिसरा समास हा शिष्यलक्षणाचा आहे. त्याबाबत सविस्तर सांगताना समर्थांनी फार महत्त्वाची लक्षणे सांगितली आहेत. येथून पुढे चौदा-पंधरा ओव्यांमध्ये श्री समर्थांनी खºया व लायक शिष्याची खूप लक्षणे सांगितली आहेत. त्यापैकी दोन मुख्य म्हणजे, एक सद्गुरूच्या वचनावर संपूर्ण विश्वास आणि दुसरे सद्गुरूला मनापासून शरण जाणे. लहान मूल जसे आई सांगेल ते सर्वस्वी खरे मानते व तिच्यावर सर्वस्वी अवलंबून राहते, तसेच सत्शिष्याने सद्गुरूच्या बाबतीत केले पाहिजे. मोठेपणी अशी बालवृत्ती साधणे यासारखी परमार्थात भाग्याची दुसरी गोष्ट नाही. कल्याणस्वामी आणि श्रीरामकृष्ण परमहंस या दोघांची अगदी लहान मुलाप्रमाणे मनोवृत्ती होती. दोघांनी परमार्थ हाताबोटावर खेळवला. अभ्यासाने व साधनेने ही दोन्ही लक्षणे अंगी आणणे खात्रीने शक्य आहे. दृढ निश्चयाने व चिकाटीने सद्गुरूच्या मार्गदर्शनाप्रमाणे चालले मात्र पाहिजे.
सद्गुरूच्या वचनावर संपूर्ण विश्वास हे सत्शिष्याचे मुख्य लक्षण आहे. सद्गुरूला जो अगदी अनन्यपणे शरण असतो तोच खरा उत्तम शिष्य होय. सत्शिष्याचे व्यक्तिमत्त्व (म्हणजे पर्सनॅलिटी) एका विशिष्ट प्रकारचे असले पाहिजे. तो शांत व विनित असावा. त्याचे सर्वभाव सद्गुरूच्या ठिकाणी स्थिर झालेले असावेत. त्याचे मन सद्गुरूच्या शब्दांना अत्यंत सूचनक्षम असावे. त्याचे सर्व अवधान सद्गुरूभोवती केंद्रित व्हावे. आणि सद्गुरूबद्दल त्याच्या अंतर्यामी अत्यंत आत्मीयता असावी. अशा शिष्याचे मन मेणासारखे मऊ संस्कारक्षम बनते. मग आत्मज्ञान प्रकट होण्यास जरूर असलेली अंतरीची अवस्था सद्गुरू त्या मनामध्ये विनासायास संचारित करू शकतो.
या ठिकाणी समर्थ असे आत्मज्ञानाच्या सूचना सहज ग्रहण करणारे अविरोधी मन तयार होण्यासाठी पुढील गुण सांगतात. ते म्हणतात, शिष्य निर्मळ, आचारशील, अगदी विरक्त आणि चुकीबद्दल वाईट वाटणारा असावा. शिष्य निष्ठावंत, शुचिष्मंत आणि सर्व बाबतीत नियमाने वागणारा असावा, शुचिष्मंत म्हणजे पवित्र आचरणाचा. त्याच्या हातून शक्यतो पाप घडू नये. शिष्य अति उद्योगी, मोठा तत्पर आणि अतिंद्रिय वस्तूवर लक्ष केंद्रित करण्याचे मनोबल असणारा असावा. अमूर्तामध्ये संचार करण्याचे सामर्थ्य अंगी आणल्याखेरीज आत्म्याचे अनुसंधान साधत नाही. शिष्य अति धीराचा, अति उदार, परमार्थाविषयी अति तत्पर असावा. परमार्थ साधण्यासाठीच त्याने जगावे. शिष्य परोपकारी, निर्मत्सरी असावा, ग्रंथाचा अभ्यास करताना शब्दार्थाच्या अंतरंगात शिकणारा असावा, ग्रंथकर्त्याचा खरा आशय बरोबर आकलन होणारा असावा. शिष्य अति शुद्ध, अति सावध आणि खूप उत्तम गुणांनी संपन्न असावा. शिष्य स्वतंत्र विचार- शक्ती असलेला, प्रेमळ भक्त आणि नीतीमर्यादा पाळणारा असावा. शिष्य युक्तिबाज, बुद्धिमान आणि चांगल्या वाईटाचा बरोबर विचार करणारा असावा. युक्तिबाज म्हणजे हिकमती किंवा अडचणीतून माग काढणारा. शिष्य धाडसी, निश्चयाने व्रत सांभाळणारा आणि उत्तम कुळातील पुण्यशील असावा. शिष्य सात्त्विक, भगवंतांना भजणारा आणि मनापासून साधना करणारा साधक असावा. शिष्य खरा विश्वास ठेवणारा, शरीराचे कष्ट सोसणारा आणि परमार्थ कसा वाढवावा याचे बरोबर ज्ञान असणारा असावा. शिष्य स्वतंत्र, जगाचा मित्र आणि सर्व गुणांनी संपन्न सत्पात्र असावा.
समर्थ म्हणतात, शिष्य ब्रह्मविद्येचा अभ्यास करणारा, भगवंतांचे खरे खरे अस्तित्व मानणारा आणि अति शुद्ध अंत:करणाचा असावा. शिष्य अविवेकी नसावा, गर्भश्रीमंत नसावा. तो संसार दु:खाने दु:खी झालेला व त्या दु:खाने जीवनात पोळलेला असावा. गर्भश्रीमंत माणूस वरवरचे जीवन जगतो. जीवनातील सुखाची बाजू तेवढी त्याने पाहिलेली असते. जीवनाचे उघडेनागडे स्वरूप प्रकट करणारी दु:खाची बाजू त्याने अनुभविली नसल्याने या दृश्य जीवनाच्या पलीकडे असणाºया दिव्य जीवनाकडे त्याची प्रवृत्ती होत नाही. शिवाय सत्शिष्य कायाक्लेशी असावा असे नुकतेच सांगितले आहे. गर्भश्रीमंताला देहाचे कष्ट करण्याची व सोसण्याची सवय नसते, शक्ती नसते. त्याला सद्गुरूची सेवा साधणे कठीण असते.
म्हणून जो संसाराच्या दु:खानी गांजलेला आहे. शारीरिक व मानसिक तापांनी किंवा आधीव्याधींनी पोळलेला आहे तोच परमार्थ करण्यासाठी खरा योग्य बनतो. दृश्याचे प्रेम सुटल्य़ाखेरीज भगवंतांकडे लक्ष लागत नाही. विवेकाने दृश्याचे अशाश्वतपण ओळखून आपली वृत्ती भगवंतांकडे वळविणारी माणसे फारच क्वचित आढळतात. सामान्य परमार्थ करण्यास लायक होतो असे श्री समर्थ सांगतात.
समर्थ या समासात सांगतात, संसारदु:खाने वैराग्य निपजते, त्यानंतर सद्गुरूला घट्ट धरले व साधना केली की परमार्थ साधतो. ज्याने संसारात पुष्कळ दु:ख भोगलेले असते त्याच्याच अंगी परमार्थ बाणतो. संसारातील दु:ख भोगल्याने अंत:करणात वैराग्याचा उदय होतो. ज्याला संसाराचा त्रास वाटू लागतो, संसार ही कटकट आहे असे मनापासून वाटते, त्याच्या अंत:करणात परमार्थाबद्दल विश्वास उत्पन्न होतो. मग त्या विश्वासाच्या जोरावर तो सद्गुरूची कास घट्ट धरतो. संसारात राम नाही हे पटल्यावर राम ज्याच्यापाशी आहे त्या सद्गुरूवर त्याची श्रद्धा बसते.
काही कारणाने श्रद्धा बिघडून जे लोक सद्गुरूचा आधार सोडतात ते बहुधा संसारात बुडतात. संसाराच्या मध्येच सुखदु:खरूपी मासे त्यांना खाऊन टाकतात. जीवनात नाना प्रकारच्या सुखदु:खांचे हेलकावे खात ते अश्रद्ध लोक अखेर मरून जातात. म्हणूनच जो दृढ विश्वास ठेवतो तोच सत्शिष्य समजावा. मोक्षाला लायक असणाºयाला साधकामध्ये त्याचा पहिला क्रमांक असतो. श्रद्धा ठेवणे ही एक मनाची मोठी शक्ती आहे. दृढ, घट्ट, पक्की व निश्चल श्रद्धा ठेवणे ही मानवी सर्वांत मोठी शक्ती आहे. जगात अतिबुद्धिमान माणसे भेटणे विशेष कठीण नाही. पण निश्चल श्रद्धेची माणसे भेटणे फार कठीण आहे. अशी श्रद्धा उपजली की आत्मज्ञानाची उषा उजळली असे निश्चितपणे ओळखावे. अशा दृढ श्रद्धेच्या सत्शिष्याचे मन सद्गुरूच्या बोधाने शांत होते. तो सायुज्यमुक्तीला लायक होतो. मग संसाराच्या आसक्तीने किंवा आवडीने तो कधी खेचला जात नाही.
प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा
No comments:
Post a Comment