करिअरच्या आंधळ्या शर्यतीत धापा टाकणारी तरुण पिढी

भारत हा तरुणांचा देश आहे. साहजिकच अशा देशाच्या चिंता खूप वेगळ्या आहेत. येथील बहुसंख्य लोकसंख्या ही शिक्षण, रोजगार आणि चांगल्या जीवनाची आकांक्षा बाळगते. त्यांच्या महत्त्वाकांक्षा, संधींसाठीची स्पर्धा आणि धडपड, यश मिळवण्याचा आनंद आणि ते न मिळाल्याचा राग, हे सर्व समान आहे. करिअरमधील यश, झटपट यश आणि बरेच काही मिळवण्याची इच्छा ही या युगाची मूल्ये आहेत. या परिस्थितीत शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य या दोन्हींना गंभीर आव्हानांचा सामना करावा लागत आहे. संकटाचे ढग दाटून येत आहेत. उपाय मात्र अगदीच कमी आहेत.

सरकारी नोकरीच्या संधी कमी होत आहेत. बहुतेक नोकºया खासगी क्षेत्रात आहेत. कायमस्वरूपी नऊ ते पाचच्या नोकºया आता एक स्वप्न बनल्या आहेत. त्यांची जागा गिग इकोनॉमीने (फ्रिलान्स आणि कंत्राटी काम) घेतली आहे. आर्थिक स्वातंत्र्याबद्दल तर विसरूनच जा, हे मॉडेल भविष्याबद्दल अनिश्चितता आणि आर्थिक अस्थिरतादेखील आणत आहे, ज्यामुळे मानसिक ताण आणि नैराश्य वाढत आहे आणि संकट अधिकच गंभीर होत आहे. भारताची कार्यपद्धती पूर्वी वेगळी होती. कुटुंब हे त्याचे जीवनरक्त होते. कुटुंबातील एक सदस्य नोकरी करत असे, तर बाकीचे सदस्य आपापल्या घरी, परिसरात आणि गावांमध्ये स्थानिक पातळीवर काम करत असत. कुटुंबाच्या छायेत सुरक्षितता आणि संरक्षण होते आणि मुलांमध्ये संस्कार रुजवण्यासाठी कौटुंबिक उपक्रम राबवले जात होते. नवीन व्यवस्थेने एकाच कुटुंबात अनेक कुटुंबे निर्माण केली आहेत. यामुळे एकाऐवजी चार कुटुंबे, चार स्वयंपाकघरे आणि चार व्यवस्था सांभाळण्याची गरज निर्माण झाली आहे. तुम्ही कितीही कमवा ते अजूनही अपुरेच आहे. यामुळे नवीन पिढी ईएमआयच्या दुष्टचक्रात अडकली आहे आणि नवीन व्यवस्थांची गुलाम बनली आहे. कुटुंब व्यवस्था हा भारतीय संस्कृतीचा पाया आहे. ती मूल्यांची शाळासुद्धा आहे.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेने (AI) आपल्यासमोर नवीन आव्हाने उभी केली आहेत. ते एका चांगल्या मदतनीसापेक्षा तणावाचे अधिक स्रोत बनले आहेत. AI मुळे नोकरी गमावण्याची आणि अप्रासंगिक होण्याची भीती तरुणांना वाटत आहे. ते हे संपूर्ण चित्र मोठ्या चिंतेने पाहत आहेत. नवीन कौशल्ये शिकण्याच्या दबावामुळे त्यांच्यात प्रचंड भीती निर्माण होत आहे. यामुळे साहजिकच मानसिक थकवा येत आहे. सध्या सर्वात मोठी चिंता कार्य-जीवन संतुलनाची आहे. घरून काम (वर्क फ्रॉम होम) आणि डिजिटल कनेक्टिव्हिटीने सर्व काही बदलले आहे. कामाचे तास आता जवळपास २४ तास झाले आहेत. तरुण रात्री उशिरापर्यंत ई-मेल, अहवाल आणि संदेशांना प्रतिसाद देत ‘नेहमी कार्यरत’ (always on)  राहतात. याचा परिणाम कौटुंबिक जीवन, वैयक्तिक वेळ आणि झोपेवर होतो. वाढता बर्नआऊटचा दर, अनियमित कामाचे तास, स्पर्धात्मक वातावरण आणि उद्दिष्टे पूर्ण करण्याचा दबाव, यांमुळे ही समस्या अधिकच गंभीर होते. जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) बर्नआऊटला एक व्यावसायिक आजार म्हणून मान्यता दिली आहे. ही आता भारतीय कॉर्पोरेट जगतातील एक मोठी समस्या बनली आहे.

या नव्या युगाने तरुणांना उद्योजकतेची कौशल्ये दिली आहेत. ही पिढी जोखीम पत्करणारी आणि यशाची नवी उंची गाठणारी आहे. त्यांचा मंत्र वेगळा आहे. त्यांना यशाची नवी उंची लवकर गाठायची आहे आणि ते तसे करतही आहेत. तरुण वयातील त्यांचे यश आश्चर्यकारक आहे. त्यांचे स्टार्टअप्स धुमाकूळ घालत आहेत, यशाच्या उत्तम कथा लिहित आहेत आणि प्रेरणा देत आहेत. याची दुसरी बाजू विचारात घेणेही महत्त्वाचे आहे. आपल्याला माहीत आहे की, ९० टक्क्यांहून अधिक स्टार्टअप्स विविध कारणांमुळे त्यांच्या सुरुवातीच्या वर्षांत अयशस्वी होतात. अपयशाची भीती, गुंतवणूकदारांचा दबाव आणि निधीची कमतरता या सर्वांमुळे संस्थापक आणि सुरुवातीच्या कर्मचाºयांवर मानसिक ताण येतो.

एवढ्या मोठ्या देशात दरवर्षी लाखो तरुण कामाच्या शोधात येतात. त्यांच्याकडे पदव्याही असतात, पण कौशल्यांची कमतरता असते. त्यांच्याकडे पदव्या असतात पण ते निरुपयोगी ठरतात. बाजाराची मागणी वेगळी असते, त्यांची कौशल्ये वेगळी असतात. परिणामी, उच्चशिक्षित व्यक्तींनाही चांगल्या पगाराच्या नोकºया तर सोडाच, पण पसंतीच्या नोकºया मिळवण्यासाठीही संघर्ष करावा लागतो. तरुणांच्या बहुतेक समस्या खºया आहेत. ते माहितीच्या महासागरात बुडालेले आहेत, त्यांच्यासाठी संधींची लोकशाही आहे. त्यांच्या आकांक्षा अगणित आहेत. ते माहितीच्या भाराखाली दबून गेले आहेत. माहितीच्या या विपुलतेमुळे दु:ख आणि गोंधळही निर्माण होत आहे. आकांक्षांचे आकाश जितके विशाल, तितकी संधी अधिक. यामुळे तीव्र निराशा येते. आयआयटीचे विद्यार्थी आत्महत्या करत आहेत, ही काही सामान्य गोष्ट नाही. अशा प्रतिभावान विद्यार्थ्यांचे निधन हे त्यांच्या कुटुंबीयांसाठी, देशासाठी आणि समाजासाठी एक मोठे नुकसान आहे. परीक्षांमधील अपयश, प्रश्नपत्रिका फुटणे, परीक्षांच्या सचोटीला तडा जाणे आणि गैरप्रकार रोखण्यात सरकार व प्रशासकीय यंत्रणेचे अपयश, यांमुळे तरुणांमध्ये तीव्र चिंता निर्माण झाली आहे. शिक्षणाचे खासगीकरण आणि त्यातून निर्माण झालेल्या व्यापारीकरणामुळे परिस्थितीत आमूलाग्र बदल झाला आहे. महागड्या शिक्षणाचा खर्च भागवण्यासाठी कुटुंबे कर्जात बुडत आहेत. बुद्धिमत्ता पलायनाचे (ब्रेन ड्रेनचे) संकट निश्चितपणे अस्तित्वात आहे. या देशात प्रतिभावान तरुणांना स्थान नाही, ही कल्पना समाजात खोलवर रुजलेली आहे. हे सत्य नाही, तर एक खोलवर रुजलेली धारणा आहे. या व्यवस्थेत जुगाड केल्याशिवाय तुम्ही यशस्वी होऊ शकत नाही. अशा धारणा कोणत्याही राष्ट्राच्या जीवनात योग्य नाहीत. आपण हे समजून घेतले पाहिजे की, राष्ट्रासाठीच्या आपल्या सामूहिक आकांक्षा केवळ संयुक्त प्रयत्नांतूनच पूर्ण होऊ शकतात. भारताच्या स्वातंत्र्याची आठ दशके ही अभूतपूर्व प्रगती, एकता आणि एका सशक्त लोकशाहीची साक्ष आहेत. प्रत्येक राष्ट्रासमोर आव्हाने असतात आणि त्यांचा सामना करूनच आपल्याला आपल्या समस्यांवर उपाय सापडतात. देशाची तरुण पिढी स्वत:च्या संकटांमध्येही आपल्या राष्ट्रासमोरील आव्हानांवर निश्चितपणे ठोस आणि व्यवहार्य उपाय शोधून काढेल. या तरुणांची बुद्धिमत्ता, नावीन्यता आणि आत्मविश्वास पाहून हा विश्वास सहजच दृढ होतो.