भूतानच्या पर्वतरांगांतून महापूराचा धोका: भारत किती सज्ज?

हिमालयाच्या बर्फाच्छादित शिखरांमधून उद्भवलेल्या या नैसर्गिक आपत्तीमुळे ईशान्य आणि उत्तर बंगालमध्ये चिंता वाढली आहे. भूतानमधील शिंताफू हिमनदी फुटल्याने बाहेर पडलेले पाणी नद्यांमार्फत भारताच्या दिशेने वाहत आहे. प्रशासनाने सतर्कतेचा इशारा दिला, गावे रिकामी करण्यात आली आणि बचाव पथके तैनात करण्यात आली. सध्या पाण्याची पातळी कमी होण्याची चिन्हे दिसत असली तरी, एका नवीन तात्पुरत्या तलावाच्या निर्मितीने धोक्याचा आणखी एक पैलू समोर आणला आहे.

जेव्हा हिमालयाच्या उंच शिखरांवर साचलेला बर्फ फुटतो, तेव्हा त्याचा परिणाम केवळ पर्वतांपुरता मर्यादित राहत नाही. कधीकधी हजारो फूट खाली वसलेल्या गावे, शहरे आणि शहरांमधील लोकांच्या जीवनावरही त्याचा परिणाम होतो. २९ आॅक्टोबर २०२६ रोजी भूतानमध्ये झालेल्या हिमनदी सरोवराच्या स्फोटामुळे आलेल्या पुराच्या घटनेने या धोक्याची तीव्रता पुन्हा एकदा अधोरेखित केली आहे.

भूतानच्या गासा जिल्ह्यातील लेमथांग परिसरात असलेल्या शिंताफू सरोवराच्या धरणासारख्या नैसर्गिक अडथळ्याला तडा गेल्याने मोठ्या प्रमाणात पाणी बाहेर पडले आहे. या घटनेनंतर पश्चिम बंगालमधील अलीपूरद्वार आणि कूचबिहार जिल्हे तसेच आसाममधील धुबरी आणि कोकराझार जिल्ह्यांमध्ये पूर येण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे. केंद्रीय जल आयोगाने देखील पाण्याची पातळी वाढण्याच्या शक्यतेबाबत विशेष पूर सूचना जारी केली आहे.

इंटरनॅशनल सेंटर फॉर इंटिग्रेटेड माऊंटन डेव्हलपमेंटनुसार, घटनेपूर्वी शिंताफू सरोवरात अंदाजे ६ ते ७ दशलक्ष घनमीटर पाणी होते. हे अंदाजे २,४०० ते २,८०० आॅलिम्पिक-आकाराच्या जलतरण तलावांइतके आहे. तथापि, सोडण्यात आलेल्या पाण्याच्या नेमक्या प्रमाणाचे मूल्यांकन अद्याप सुरू आहे. हे पाणी भूतानच्या मो छू नदीतून आणि पुढे पुनात्सांगछू नदी प्रणालीमार्गे भारतातील संकोश नदीत वाहत आले. भारतातील संकोश नदी पश्चिम बंगाल आणि आसामच्या सीमावर्ती भागांसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. केंद्रीय जल आयोगाच्या मते, हे पाणी सीमेवर पोहोचायला अंदाजे सहा ते आठ तास लागण्याची शक्यता होती. यामुळेच प्रशासनाने हा संभाव्य धोका गांभीर्याने घेतला आणि दक्षता वाढवली.

दरम्यान, पश्चिम बंगालच्या अलीपूरद्वार जिल्ह्यात, प्रशासनाने खबरदारीचा उपाय म्हणून अंदाजे ६,००० ते ७,००० लोकांना सुरक्षित ठिकाणी हलवले. यामध्ये नदीकिनारी आणि असुरक्षित भागांमध्ये राहणाºया कुटुंबांचा समावेश होता. मदत शिबिरांमधील ४,००० हून अधिक लोकांसाठी अन्न, शिधा, मुलांसाठी जीवनावश्यक वस्तू आणि इतर सुविधांची व्यवस्था करण्यात आली. जलपाईगुडी आणि कूचबिहारमध्येही निगराणी वाढवण्यात आली. प्रशासनाने ध्वनिक्षेपकाद्वारे लोकांना नदीकाठ आणि सखल भागांपासून दूर राहण्याचा इशारा दिला. एनडीआरएफ, एसडीआरएफ आणि नागरी संरक्षण पथके तैनात करण्यात आली.

आसामचे मुख्यमंत्री हिमंता बिस्वा सरमा यांनी धुबरी आणि कोकराझार या संवेदनशील महसूल क्षेत्रांमधील परिस्थितीवर लक्ष ठेवण्याचे निर्देश दिले. त्यांनी लोकांना संबंधित अधिकारी आणि एनडीआरएफ यांच्याशी सतत संपर्कात राहण्याचे आणि सरकारी सूचनांचे पालन करण्याचे आवाहन केले. आता संकोश नदीची पाणी पातळी कमी होऊ लागली आहे. कोकराझार जिल्हा प्रशासनानेही व्यापक पुराचा धोका कमी झाल्याचे म्हटले आहे. पश्चिम बंगालमध्ये सध्या मोठ्या नुकसानीची किंवा जीवितहानीची कोणतीही माहिती नाही. तथापि, या संपूर्ण घटनेतील सर्वात चिंताजनक बाब म्हणजे एका नवीन तात्पुरत्या तलावाची निर्मिती होणे. भूतानच्या राष्ट्रीय जलविज्ञान आणि हवामानशास्त्र केंद्राच्या मते, सिंताफू छू आणि लुंगू छू नद्यांच्या संगमाजवळ असलेल्या ताक्तसेमाखांग येथे पाणी आणि ढिगाºयांच्या प्रवाहामुळे एक नवीन तलाव तयार झाला आहे.

तज्ज्ञांच्या मते, अशा तात्पुरत्या तलावांमुळे पुन्हा पूर येऊ शकतो. जोरदार प्रवाह खडक आणि ढिगारा वाहून नेतात, ज्यामुळे नदीचा मार्ग अडवला जाऊ शकतो. जर पाण्याचा दाब वाढला आणि हा नैसर्गिक अडथळा तुटला, तर पुन्हा पूर येऊ शकतो. त्यामुळे भूतानमधील मो छू आणि पुनात्सांगछू नदीच्या खोºयांजवळ राहणाºया लोकांनाही सतर्क राहण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे.

यामुळे हा प्रश्न निर्माण होतो की, हिमालयातील हिमनदीचे तलाव का फुटत आहेत? हवामान बदल आणि वेगाने वितळणाºया हिमनद्या ही याची सर्वात मोठी कारणे मानली जातात. हिमनद्या मागे सरकल्यामुळे त्यांच्याभोवती मोठे तलाव तयार होतात. या तलावांमधील पाणी अनेकदा बर्फ, खडक आणि हिमनदीच्या ढिगाºयांच्या नैसर्गिक धरणांमागे साठवले जाते. मुसळधार पाऊस, हिमस्खलन, सरोवरात खडक कोसळणे, भूकंप आणि नैसर्गिक धरणे कमकुवत झाल्यामुळे पाण्याचा अचानक उद्रेक होऊ शकतो. या घटनेला ‘हिमनदी सरोवर स्फोट पूर’ म्हणतात. हा पूर सामान्य पुरापेक्षा अधिक धोकादायक असू शकतो, कारण तो पाण्यासोबत मोठ्या प्रमाणात खडक, चिखल आणि ढिगारा वाहून आणतो.

भूतानमधील ही घटना भारतासाठी केवळ एक स्थानिक पूर नाही. हिमालयीन राज्यांच्या आपत्ती व्यवस्थापन प्रणालींचीही चाचणी घेतली जात आहे. भारत सरकारने सप्टेंबर २०२६ मध्ये हिमालयीन राज्यांच्या (हिम सरोवर पूर) आणि हिमस्खलनासाठीच्या तयारीचा आढावा घेतला. या आढाव्यात पूर्वसूचना प्रणाली, असुरक्षित तलावांचे निरीक्षण, असुरक्षित क्षेत्रांची ओळख आणि वेळेवर स्थलांतर यावर लक्ष केंद्रित करण्यात आले. तथापि, आता अनेक महत्त्वाच्या प्रश्नांवर विचार करणे अत्यावश्यक आहे. प्रश्न असे निर्माण होतात की भूतान आणि भारत यांच्यात हिमनदी सरोवरांच्या पाण्याच्या पातळीबद्दलची रिअल-टाइम माहिती सामायिक करण्याची प्रणाली पुरेशी आहे का? आसाम, अरुणाचल प्रदेश आणि उत्तर बंगालमधील सर्व असुरक्षित नदीकिनारी गावांना वेळेवर सूचना पोहोचवण्यासाठी कोणती यंत्रणा अस्तित्वात आहे का? नदीवरील धरणे आणि जलविद्युत प्रकल्पांची सारख्या अचानक येणाºया पुरांना हाताळण्याच्या क्षमतेसाठी नियमितपणे चाचणी केली जाते का? बाधित क्षेत्रांमध्ये सुरक्षित निवारा, स्थलांतराचे मार्ग आणि प्रशिक्षित बचाव पथके पुरेशा प्रमाणात उपलब्ध आहेत का? नवीन तात्पुरत्या तलावांवर सतत लक्ष ठेवण्यासाठी आणि संभाव्य गळतीच्या घटनेत दुसरी सूचना देण्यासाठी कोणती प्रणाली अस्तित्वात आहे का?

तथापि, सीमापार समन्वय, वैज्ञानिक निरीक्षण आणि जमिनीवरील तयारी ही सर्वात तातडीची गरज आहे. भूतानमधील घटनेने हे स्पष्ट केले आहे की, हिमालयातील शिखरांवर येणाºया पुराचे धोके कोणत्याही आंतरराष्ट्रीय सीमा मानत नाहीत. आज जरी पाण्याची पातळी ओसरत असली तरी, हवामान बदलाच्या या युगात भविष्यात अशा घटना अधिक गंभीर होऊ शकतात. त्यामुळे प्रशासनापुढील खरे आव्हान पुरानंतर मदत पुरवणे हे नसून, पूर येण्यापूर्वीच प्रत्येक संभाव्य धोका ओळखून जीव वाचवणे हे आहे.