असे म्हणतात की, सामाजिक दुष्कृत्यांना धर्म नसतो. हिंसाचाराला जात नसते. सर्वोच्च न्यायालयाने अलीकडेच संवेदनशीलता दाखवली आणि संवैधानिक समानता आणि सामाजिक असमानता यांच्यातील खोल दरी भरून काढण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा हे विधान पुन्हा एकदा खरे ठरले. अजमल बेग विरुद्ध उत्तर प्रदेश राज्य या प्रकरणातील अलीकडच्या निकालात, सर्वोच्च न्यायालयाने स्पष्ट केले की, सामाजिक समस्या कधीच संपत नाहीत; उलट त्या काळाच्या धुळीने झाकल्या जातात आणि आपण इतर समस्यांवर चर्चा करण्यात गुंततो, त्यांना समकालीन आणि तातडीचे मानतो. दीर्घ संघर्षानंतर १९६१ मध्ये हुंडा प्रतिबंधक कायदा लागू झाला आणि २५ वर्षांनंतर (१९८६ मध्ये) भारतीय दंड संहितेत हुंडा बळीचा गुन्हा समाविष्ट करण्यात आला.
अलीकडेच काही महिलांकडून हुंडा प्रतिबंधक कायद्याच्या गैरवापराबद्दलच्या चर्चा इतक्या वेगाने वाढल्या आहेत की, आपण विसरलो आहोत की आजही नवविवाहित जोडप्यांना हुंड्यासाठी छळ सहन करावा लागतो. या प्रकरणात, न्यायालयाने उच्च दर्जाच्या कुटुंबात लग्न करण्याच्या परंपरेची दखल घेत, तरुणींना अनेकदा त्यांच्या जीवाने किंमत मोजावी लागते हे अधोरेखित करण्याचा प्रयत्न केला. न्यायालयाने असेही म्हटले आहे की, मुस्लीम समाजात जिथे हुंडा हा एक सामान्य नियम नाही आणि जिथे ‘मेहर’ची प्रथा प्रचलित आहे, तिथे महिलेला जाळून मारणे हे सिद्ध करते की, आपला समाज विकृतींना स्वीकारणारा आहे. आपण सतत आदर्शांपासून दूर जातो.
कायदेशीर तरतुदी आणि सामाजिक विचारसरणीत समानतेचा अभाव प्रत्येक वेळी स्पष्ट होतो. जेव्हा देशातील कायदेकर्त्यांचा असा विश्वास होता की, जर आपण महिलांना जन्मापासून समान मानले आणि त्यांना वडिलोपार्जित मालमत्तेत समान भागीदार बनवले तर हुंड्याची समस्या आपोआप नाहीशी होईल, परंतु असे झाले नाही. कौटुंबिक संबंध जपण्यासाठी, महिलांना वडिलोपार्जित मालमत्तेवरील त्यांचे हक्क मागणार नाहीत असे प्रतिज्ञापत्र देण्यास भाग पाडले जाते किंवा जर त्यांनी तसे केले तर त्यांचे कुटुंब त्यांना हा अधिकार देण्यास स्वेच्छेने नकार देतील आणि त्यांना त्यांच्या हक्कांसाठी सर्वोच्च न्यायालयात लढावे लागेल.
समाज अजूनही अर्ध्या लोकसंख्येला पूर्ण समानता देण्यास तयार नाही. म्हणूनच, हुंड्याची मागणी कायम राहते आणि नवविवाहित जोडप्यांच्या हत्येच्या घटनादेखील नोंदवल्या जातात. समाज एवढ्यावरच थांबत नाही; जेव्हा एखादी महिला गर्भधारणा करते, तेव्हा अनेक घरांमध्ये तिचे नातेवाईक आशा करतात की येणारे मूल मुलगा होईल. मुलीला अजूनही पहिले मूल म्हणून स्वीकारले जाते, परंतु दुसºया मुलावर अनेकदा अत्याचार केले जातात, ज्यामुळे अनेकदा स्त्रीभ्रूणहत्या होते. कदाचित म्हणूनच जागतिक आर्थिक संघटनेने असा अंदाज लावला आहे की, २१५० पर्यंत जागतिक स्तरावर पूर्ण लैंगिक समानता साध्य होईल, म्हणजेच त्याला आणखी १२५ वर्षे लागतील. तोपर्यंत नवविवाहित महिलांचा छळ होत राहील आणि मुलींना गर्भाशयातच मारले जाईल का? पालकांनी समाजाशी संघर्ष केला आणि त्यांना जन्म दिला तरी ते पुन्हा हुंड्याच्या भयानकतेला बळी पडतील का?
हुंडा बंदी कायदा हा एक धर्मनिरपेक्ष कायदा आहे आणि तो सर्व धर्माच्या लोकांना लागू होतो. म्हणूनच अजमल बेग प्रकरणात सर्वोच्च न्यायालयाने दिलेल्या निर्णयाने एकाच वेळी अनेक मार्गदर्शक तत्त्वे जारी केली आहेत. उदाहरणार्थ, लिंगभेद दूर करण्यासाठी शालेय अभ्यासक्रमात बदल केले पाहिजेत. सुरुवातीपासूनच संदेश असा असावा की विवाहातील दोन्ही पक्ष समान आहेत आणि कोणीही दुसºयाच्या अधीन नाही. जोपर्यंत सामाजिक समानतेच्या आधारावर संवैधानिक समानतेची ही भावना साकार होत नाही, तोपर्यंत आपण पूर्ण न्याय मिळवण्याच्या स्थितीत राहणार नाही.
सर्व राज्यांमध्ये हुंडा प्रतिबंधक अधिकाºयांची प्रभावी नियुक्ती सुनिश्चित केली पाहिजे, एवढेच नाही तर स्थानिक पातळीवर त्यांची नावे, फोन नंबर आणि ईमेल पत्ते यांसारखी माहिती व्यापकपणे प्रसारित करून त्यांना संवेदनशील बनवले पाहिजे. महिला आणि बाल कल्याण अधिकारी तसेच पोलीस आणि न्यायिक अधिकाºयांना हुंडा बळी आणि क्रूरतेच्या प्रकरणांचे सामाजिक-मानसिक पैलू समजून घेण्यासाठी आणि खºया आणि खोट्या किंवा शोषण करणाºया प्रकरणांमध्ये फरक करण्यासाठी प्रशिक्षित केले पाहिजे.
या कारणास्तव, सर्व उच्च न्यायालयांना हुंडा बळी आणि हुंडा छळाशी संबंधित प्रलंबित प्रकरणांची पुनरावलोकन करण्याचे आणि त्यांचे जलद निपटारा करण्यासाठी प्रभावी पावले उचलण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत. याचा अर्थ असा की समाजातील प्रत्येक कुटुंबाने त्यांच्या मुलांना शिक्षित करावे, त्यांना स्वावलंबी बनवण्यासाठी प्रशिक्षण द्यावे आणि समानतेच्या मजबूत रचनेवर बांधलेल्या लग्नासारख्या नातेसंबंधांचा पाया रचला पाहिजे, जेणेकरून संपूर्ण समाजाला हा संदेश मिळेल की विवाह ही एक सामाजिक संस्था आहे आणि मातृत्व ही एक सामाजिक जबाबदारी आहे. ते स्वत:हून करता येत नाही, उलट प्रत्येक व्यक्तीला स्वत:ची जबाबदारी पार पाडावी लागते. एका सुसंघटित कुटुंबात एक सुसंघटित समाज असतो. समाजातील दरी आणि मानसिक परिवर्तन घडवण्याच्या दृष्टीने न्यायालयाने उचललेले हे पाऊल महत्त्वाचे आहे.
No comments:
Post a Comment