‘दासबोध’ : दशक सातवा, समास सातवा - ‘साधनप्रतिष्ठानिरुपण’

समर्थ रामदास स्वामींनी आपल्या दासबोधातील सातव्या दशकातील सातव्या समासात साधनप्रतिष्ठानिरुपण केलेले आहे. या समासात प्रारंभी ते आत्मवस्तूचे वर्णन करताना येणारी मर्यादा (ओव्या १ ते ८)मध्ये सांगतात. इथे प्रथम शंका उपस्थित केली जाते. समर्थांकडे श्रोता शंका मांडतो की, परब्रह्म हे निर्विकल्प आहे. त्याला कोणताही आकार, रंग, रूप किंवा गुण नाही. मग मनाला ज्याचे कधी दर्शनच झाले नाही, त्याचे मन कसे करणार? किंवा त्याची कल्पना करायला गेल्यास मन गोंधळून शून्याकार होते. याचा अर्थ असा की, परब्रह्म हे डोळ्यांना दिसत नाही आणि मनालाही भासत नाही. ते काळे, पिवळे, निळे किंवा पांढरे असे काहीही नाही; ते सर्व रंगांच्या पलीकडचे आहे. अशा अचिंत्य, अव्यक्त आणि निर्गुण परमपुरुषाला ओळखावे कसे, हा श्रोत्यांचा मोठा प्रश्न आहे.

यासाठी ‘मीपणा’ आणि संशयाचा पाश (ओव्या ९ ते ३२) ओळखला पाहिजे. इथे समर्थ द्वैताची अडचण दाखवतात. परब्रह्माचे ध्यान करू गेले की ‘मी आणि ब्रह्म’ असे द्वैत मनात उठते. जर द्वैताच्या भीतीने ध्यान करणे सोडून दिले, तर पुन्हा अज्ञानाचा आणि संशयाचा अंधार पसरतो. याला शास्त्रांचा आधार काय? तर समर्थ स्पष्ट करतात की, वेद आणि पुराणांनी (उदा. गुरुगीता, अवधूतगीता, हंसगीता, चतु:श्लोकी भागवत, योगवासिष्ठ इ.) सांगितलेले अद्वैतज्ञान कधीही मिथ्य (खोटे) नाही. जे लोक आत्मज्ञानाला मिथ्य मानतात, त्यांचे जीवन खरोखरच पतनाकडे जाते.

समर्थ म्हणतात ‘मीपणा’ (अहंकार) हाच परमार्थाचा शत्रू (ओव्या ३३ ते ५०) आहे. समर्थ ‘मीपणाचे’ दुष्परिणाम अत्यंत प्रभावी शब्दांत मांडतात. इथे भक्ती व वैराग्य आटतात. जोपर्यंत माणसाच्या अंत:करणात ‘मी’ (अहंकार) असतो, तोपर्यंत आत्मवस्तू गवसत नाही. मीपणामुळे भक्ती आणि वैराग्याचे बळ नाहीसे होते. तसेच प्रपंच व परमार्थ दोन्ही बुडतात. मीपणामुळे माणसाची मैत्री तुटते, प्रीती संपते, कलह वाढतात आणि शेवटी त्याचे यश, कीर्ती व प्रताप नष्ट होतात. समाधानाची गुरुकिल्ली काय ते जाणले पाहिजे. भगवंताला किंवा कोणालाही हा मीपणा सहन होत नाही. त्यामुळे जो निरभिमान वृत्तीने ‘मीपणा’ सोडून देतो, तोच खरा समाधानी माणूस होय. या समासात समर्थ रामदास स्वामी ‘मीपणा’चे दुष्परिणाम सांगतात. समर्थ ‘मीपणा’चे अतिशय मार्मिक वर्णन करतात. मीपणामुळे आत्मवस्तू आकळत नाही, भक्ती आणि वैराग्य गाळतात. प्रपंच आणि परमार्थ दोन्ही बुडतात. यश, कीर्ती, मैत्री, प्रीती नष्ट होऊन कलह आणि विकल्प वाढतात. भगवंताला किंवा कोणालाही हा मीपणा सहन होत नाही. त्यामुळे जो निरभिमान वृत्तीने मीपणा सोडतो, तोच खºया अर्थाने समाधानी होतो.

या समासात साधना कशी असावी? - ‘अकर्तृत्व’ आणि ‘विदेह स्थिती’ (ओव्या ५१ ते ७१) यावर समर्थ भाष्य करतात. यासाठी ते राजाचे उदाहरण इथे देतात. समर्थ अतिशय सुंदर दृष्टांत देतात. जसा राजा आपल्या राजपदावर आरूढ झालेला असतो, तो स्वत: कोणतीही धावपळ किंवा शारीरिक श्रम करत नसला तरी त्याच्या एका सत्तेने संपूर्ण राज्याचा कारभार चालत असतो. तसेच, माणसाने ब्रह्मरूप होऊन (अकर्ता राहून) जगातील व्यवहार व साधने करावीत. साधना आणि देहबुद्धी समजून करावी. साधन हे देहाकडून घडत असते, पण आत्मज्ञानी पुरुष स्वत:ला देह मानत नाही. तो देहात असूनही ‘विदेह’ स्थिती अनुभवतो.

यात आळसाचा धोका असतो. काही लोक ‘मला ब्रह्मज्ञान झाले आहे, मग मी कशाला साधना करू?’ असा विचार करून आळशी बनतात आणि ब्रह्मज्ञानाच्या नावाखाली विषयभोगात अडकतात. साधन सोडल्यामुळे मुक्तपणाच्या अभिमानात ते उलट अधिकच बद्ध होतात. ब्रह्मादिक देवसुद्धा नित्य साधना करत असतात.

या समासाचा अंतिम संदेश (ओव्या ७२ ते ७४) समर्थ देतात. इथे ते अभ्यासाचे महत्त्व विषद करतात. अविद्या बाजूला सारून केवळ अभ्यासानेच पूर्ण ब्रह्मपदाची प्राप्ती होते. याची पुढील दिशा काय तर परमार्थ साधण्यासाठी नेमका कशाचा अभ्यास करावा, या प्रश्नाचे सविस्तर उत्तर समर्थ पुढील (आठव्या) समासात देणार आहेत.

थोडक्यात काय तर ‘मी ब्रह्म आहे’ असा केवळ वरवरचा अहंकार बाळगून साधनेचा मार्ग सोडणे चुकीचे आहे. कर्तेपणाचा अभिमान पूर्णपणे गळून पडून, निरंतर अभ्यास आणि विवेकाने जगणे, म्हणजेच साधनप्रतिष्ठा होय. परब्रह्म हे मनाच्या पलीकडचे आहे, पण म्हणून साधनेचा मार्ग सोडता कामा नये. कर्तेपणाचा आणि ‘मीपणाचा’ अहंकार बाजूला सारून नित्य नियमाने साधना करणे, म्हणजेच आत्मज्ञानाची खरी पायरी होय.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा