समर्थ रामदास स्वामींनी लिहिलेल्या दासबोधाच्या आठव्या दशकातील दुसरा समास हा सूक्ष्म आशंका निरूपण या नावाने ओळखला जातो. या समासात समर्थ रामदास स्वामींनी अध्यात्मातील अत्यंत कळीचा आणि गूढ प्रश्न मांडला आहे. ‘निर्गुण, अक्रिय आणि निराकार परब्रह्मापासून ही सगुण चराचर सृष्टी (माया) कशी निर्माण झाली?’
या समासाचे सार आणि विविध पक्षांचे युक्तिवाद फार छान आहेत. प्रथम श्रोत्याचा आक्षेप आणि मूळ प्रश्न येतो. तो म्हणजे, ब्रह्म आणि मायेचा प्रश्न. परब्रह्म जर निर्विकार, नित्यमुक्त आणि अक्रिय (कोणतीही कृती न करणारे) आहे, तर त्याच्यापासून ही माया आणि चराचर सृष्टी कशी उत्पन्न झाली? ही इच्छा कुणाची आहे? तर निर्गुण ब्रह्माच्या ठिकाणी कोणतीही इच्छा असत नाही. मग, या सृष्टीच्या रचनेची इच्छा कोणी धरली? देव कर्ता आहे म्हटले, तर निर्गुणपणाची बाधा येते आणि माया स्वतंत्र आहे म्हटले, तर देवाचे अस्तित्व नाकारावे लागते. हे सर्व कोडे कसे उलगडायचे?
पुढे या समासात लोकांचे विविध अनुभव आणि मते (वादांचे प्रकार) दर्शवले आहेत.
समर्थ या समासात वेगवेगळ्या विद्वानांचे आणि मतांचे खंडन-मंडन करतात. इथे पहिला पक्ष (देवाने माया केली) हा येतो. काही जण मानतात की ईश्वराच्या इच्छेनेच माया पसरली. पण, निर्गुणाला इच्छा कशी होणार, हा प्रश्न कायम राहतो. तर, दुसरा पक्ष (माया मिथ्या आहे): माया ही केवळ भासरूप (भ्रमासारखी) आहे, ती वास्तवात उत्पन्नच झालेली नाही. जसे अंधारात दोरीवर साप भासतो (विवर्तरूप).
त्याचवेळी तिसरा पक्ष (ईश्वराची अनादी शक्ती) आहे. माया प्रत्यक्ष डोळ्यांसमोर दिसते, म्हणून तिला खोटी कशी म्हणायची? ती ईश्वराचीच अनादि शक्ती आहे. तर, चौथा पक्ष (सर्वकाही ब्रह्मच आहे) असे मानतो. म्हणजे थिजलेले तूप आणि पातळ तूप जसे एकच आहे, तसेच या संपूर्ण दृश्यात केवळ ब्रह्मच भरलेले आहे. वेगळे काहीही नाही.
पण, या समासात इथे दृष्टांतांची मर्यादा आणि अंतिम विचार प्रकट होतात. समर्थ सांगतात की, परब्रह्माला दिलेले दृष्टांत (उदा. सुवर्ण आणि अलंकार, समुद्र आणि लाट) हे केवळ समजण्यासाठी असतात (एकदेशी). मूळ वस्तू पूर्ण आणि अव्यक्त आहे. शेवटी, ‘मिथ्या म्हणजे काहीच नाही, मग ते कोणी केले आणि कसे केले?’ हा पेच उरतो. कर्ताही अरूप आणि जे केले तेही मिथ्यारूप (केवळ भास) आहे.
अध्यात्मशास्त्रातील सनातन प्रश्न आणि मूळ आक्षेपहा समास एका अत्यंत मूलभूत आणि कळीच्या दार्शनिक प्रश्नाने सुरू होतो. वेदांत शास्त्रात परब्रह्माला ‘नित्यमुक्त, अक्रिय, निर्गुण आणि निराकार’ मानले गेले आहे. याचा अर्थ परब्रह्म कोणत्याही कर्मात गुंतलेले नाही, ते विकारातीत आहे आणि त्याच्या ठायी कुठलेही द्वैत नाही.अशा स्थितीत श्रोत्याच्या मनात अत्यंत स्वाभाविक शंका निर्माण होते:जर ब्रह्म पूर्णपणे निष्क्रिय आणि निर्गुण आहे, तर हे संपूर्ण चराचर विश्व (माया) कुठून आली? जर देवाने हे विश्व निर्माण केले असे म्हटले, तर निर्गुणाला ‘इच्छा’ कशी झाली? कारण, इच्छा उत्पन्न होण्यासाठी सगुण अवस्था लागते. जर माया पूर्णपणे स्वतंत्र आहे आणि तिनेच हे सर्व पसरले आहे असे मानले, तर मग भक्तांचा उद्धार करणारा परमेश्वर किंवा देव अस्तित्वातच उरत नाही.
लोकांचे विविध वाद आणि तात्त्विक मते या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी समर्थ समाजात चालणाºया विविध मतांचा आणि वादांचा परामर्श घेतात. इच्छावाद्यांचे मत असते की काही लोक मानतात की ईश्वराच्या इच्छेनेच सर्व झाले. पण, समर्थ त्यावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करतात की, निर्गुण ईश्वराला इच्छा झालीच कशी? मिथ्यात्ववादी मत असते. काही जण म्हणतात की, माया ही प्रत्यक्षात अस्तित्वातच नाही, तो केवळ एक भ्रम (मिथ्याभान) आहे. जसे अंधारात दोरीला साप समजून भीती वाटते, पण वास्तवात साप नसतो. तसेच, ही सृष्टी केवळ भासमान आहे. अनादी शक्तीवादी मत वेगळेच असते. काही अभ्यासक म्हणतात की माया प्रत्यक्ष डोळ्यांसमोर दिसते, तिला खोटे कसे म्हणावे? ती ईश्वराचीच अनादी शक्ती आहे. सर्व ब्रह्मवाद (अद्वैतवादी दृष्टिकोन) पाहिला तर काही जणांचे मत असते की वेगळे काहीही नाही, जे काही आहे ते केवळ ब्रह्मच आहे (जसे तूप थिजले वा पातळ झाले तरी त्याचे मूळ स्वरूप बदलत नाही). परंतु, समर्थ दाखवून देतात की यातील अनेक दृष्टांत हे एकदेशी (अपूर्ण) आहेत. अचळ अशा परब्रह्माला समुद्राच्या लाटांची किंवा सोन्याच्या दागिन्यांची उपमा देणे पूर्णपणे बसत नाही, कारण त्यामुळे मूळ वस्तुस्थिती समजावून सांगताना संभ्रम अधिक वाढतो.
म्हणूनच दृष्टांतांची मर्यादा आणि अंतिम निष्कर्ष असा निघतो की, समर्थांच्या मते, अध्यात्मातील परम सत्य हे मानवी बुद्धीच्या आणि तर्काच्या पलीकडचे आहे. कर्ताही अरूप आणि रचनाही मिथ्यारूप आहे. जेव्हा आपण बारकाईने विचार करतो, तेव्हा लक्षात येते की ज्या कर्त्याला (ब्रह्माला) आपण शोधत आहोत तो मुळात अरूप आहे आणि त्याने निर्माण केलेले हे विश्वही अंतिम सत्याच्या पातळीवर मिथ्या (केवळ भासरूप) आहे. जिज्ञासा आणि समाधान काय? तर माणसाचे मन नाना मतांनी भांबावून जाते. जोपर्यंत आत्मज्ञान होत नाही, तोपर्यंत मायेचा हा खेळ सत्य वाटत राहतो. म्हणूनच श्रोत्याच्या मनातील हाच सूक्ष्म संदेह आणि आक्षेप पूर्णपणे नष्ट करण्यासाठी समर्थ पुढील समासात अधिक सखोल निरूपण करण्याचे वचन समर्थ इथे देतात.
प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा
No comments:
Post a Comment