समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील पाचव्या दशकातील तिसºया समासात शिष्याची लक्षणे सांगितलेली आहेत. सतगुरू तसाच सतशिष्य महत्त्वाचा असतो हे सांगताना समर्थ म्हणतात की, ज्याच्यापाशी भक्ती, विरक्ती, शांती, चांगली वृत्ती, लीनता, इंद्रियदमन, कृपा, दया आणि तृप्ती यापैकी काहीच नाही, तसेच ज्याच्यापाशी भगवंताकडे वळणारी बुद्धी नाही, त्याला भगवंत भेटत नाही. शरीराचे कष्ट करण्यास ज्याची प्रकृती योग्य नाही. धर्माच्या बाबतीत जो अतिकंजूष असतो, ज्याच्या वर्तनामध्ये सुधारणा होत नाही आणि ज्याचे अंत:करण अतिकठोर आहे, अशा माणसाला परमार्थ साधत नाही. जो लोकाशी सरळ वागत नाही. जो सज्जनांना आवडत नाही, जो रात्रंदिवस दुसºयाचे उणे पाहत राहतो, जो सदा सर्वकाळ खोटेपणाने वागतो, थापा मारतो, ज्याचे बोलणे मायावी व लपवाछपवीचे असते, ज्याच्या आचारात व विचारात मेळ नाही आणि ज्याचे कोणतेच बोलणे खरे नाही अशा माणसाला भगवंत भेटणे शक्य नाही.
याठिकाणी समर्थ म्हणतात की, विंचू व इतर विषारी प्राणी कोणालाही दंश करण्यास सतत तयार असतात. त्याप्रमाणे वाईट शब्द बोलून जो सगळ्यांच्या अंत:करणास जखमा करतो, दुसºयाला दु:ख द्यायला जो केव्हाही मनापासून तयार असतो, जो स्वत:चे अवगुण झाकून ठेवतो, पण दुसºयांना त्यांच्या दोषाबद्दल कठीण शब्द बोलतो, ज्याच्या अंगी जे गुणदोष नसतात ते जो खोटेपणाने त्याच्यावर लादतो, असा कधी शिष्य म्हणवून घेण्यास पात्र नसतो. त्याला कधी सद्गुरू भगवंत भेटू शकत नाही.
समर्थ म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा दुराचारी क्रूर माणूस दुसºयाच्या दु:खाने विरघळत नाही त्याप्रमाणे जो स्वत: अंत:करणात पापमय असतो, परंतु दुसºयाच्या हातून काही पाप घडले तर ज्याला त्याची कीव येत नाही अशा माणसाला भगवंत भेटत नाही. दुष्ट माणसाला दुसºयाचे दु:ख कळत नाही. दु:खी असलेल्या माणसाला तो अधिक दु:ख देतो. इतकेच नव्हे तर दुसºयाचे कष्ट पाहून दुर्जनाच्या मनाला उलट आनंद वाटतो. अशा माणसाला भगवंत मिळत नाही. दुर्जन माणूस स्वत:च्या दु:खाने मनात कष्टी असतोच पण दुसºयाचे दु:ख पाहून तो हसतो, त्याला बरे वाटते. अशा माणसाला अखेर यमपुरीस जावे लागते व तेथे यमराजाचे दूत त्याला मार देतात. असो, असे जे लोक बिचारे मदोन्मत्त असतात त्यांना भगवंताची भेट होत नाही. पूर्वी केलेल्या पापांमुळे त्यांची बुद्धी भगवंताकडे वळत नाही. देहाचा अंतकाळ आला म्हणजे त्यांची गात्रे अगदी क्षीण होतात आणि अगदी जवळचे नातेवाईक दूर होतात. त्यावेळी त्यांना आपल्या वाईट कर्माची जाणीव होते.
या समासात अखेरीस समर्थ म्हणतात की, जे सतशिष्य असतात ते वरील अवगुण कटाक्षाने टाळतात. संसारामध्ये सुख नाही असा अनुभव येऊन सुद्धा पढतमूर्ख प्रपंचाच्या नादी लागतात, भगवंताला सर्वस्वी विसरतात. समर्थ म्हणतात की, हे याठिकाणी सांगितलेले अवगुण ज्यांच्यामध्ये नाहीत असे सतशिष्य निराळेच असतात. त्यांची श्रद्धा घट्ट असते, त्यांच्या मनात संशयवृत्ती जागी असते, कुळाचा अभिमान ज्याच्या मागे जडलेला असतो, अशी माणसे प्रपंचालाच मनाने पुन्हा घट्ट धरून ठेविले तर तो पुन्हा दु:खच देणार हे निश्चित होय.
संसारात आपलेपणा ठेवल्याने सुख मिळाले असे आजपर्यंत कधी पाहिले नाही व ऐकलेही नाही. पण हे माहीत असून जे प्रपंचात गुंततात ते स्वत:चे नुकसान करून घेतात, स्वत:च आपले दु:ख निर्माण करतात. संसारामध्ये सुख मानणारी माणसे मंदबुद्धीची किंवा मूर्ख असतात. पढतमूर्ख जाणुनबुजून संसारातील दु:खाकडे डोळेझाक करतात. प्रपंच करायला काहीच हरकत नाही. तो खुशाल करावा. परंतु त्याबरोबरच थोडा परमार्थदेखील वाढवावा. परमार्थ अगदीच बुडवावा हे काही योग्य नाही. मागील दोन समासांमध्ये गुरुशिष्यांच्या लक्षणाचे विवेचन व वर्णन केले. आता पुढील समासात उपदेशाचे लक्षण समर्थांनी सांगितले आहे.
प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा
No comments:
Post a Comment