रंगभूमीवरचा नाना

नाना पाटेकर हे कायम प्रेक्षक आणि कलाकारांचे, सहकलाकारांसाठी नानाच असतात. त्याला वय नसते. जसे आपण आपल्या लाडक्या देवाला, आईला अरे तुरे संबोधून जवळ जातो, तसेच काहीसे समीकरण नानाबाबत आहे. त्यामुळे नाट्यसृष्टीत वयाने लहान मोठा कोणीही असला तरी त्यांच्यासाठी तो नाना असतो. नानासाहेब, नाना सर म्हणून कोणी त्याला संबोधत नाही. नानालाही ते कधी आवडले नाही. कलाकाराला वयच नसतं असं त्याचं म्हणणं होतं. आपल्याकडे हिंदी, मराठी किंवा कोणत्याही चित्रपटसृष्टीत मराठी रंगभूमीवरून आलेल्या कलाकारांचा नेहमीच दबदबा राहिलेला आहे. रंगभूमीवरचा कलाकार आहे आणि त्यातून मराठी रंगभूमीवरचा आहे म्हटल्यावर त्याचा दराराच असतो, आदर असतो. त्यामुळे चित्रपटसृष्टी कितीही गाजवली तरी त्याचा पाया असलेल्या रंगभूमीवरचा नाना मला अधिक आवडतो. अनेक जण रंगभूमीचा वापर रूपेरी पदार्पणासाठी करतात, पण मराठी कलाकारांचे पाय कायम रंगभूमीशी प्रामाणिक राहतात. रंगभूमी हे त्यांचे प्रेम असते.

नाना पाटेकरांनी कधी नाटकाच्या भूमिकेची लांबी रुंदी मोजली नाही. त्या भूमिकेत आपण कसे परफेक्ट आहोत हे सिद्ध करून दाखवले. म्हणून अनिल बर्वे लिखित आणि विजयाबार्इंनी दिग्दर्शित केलेल्या हमिदाबाईची कोठी या नाटकात नाना लक्षात राहतो. स्वत: अभिनयाचे विद्यापीठ असलेल्या विजयाबाई, भारती आचरेकर, नीना कुलकर्णी आणि अशोक सराफ असे दिग्गज असताना नानाचे वेगळेपणही आणि या नाटकातील त्याची समरसता उठून दिसते. अशोक सराफ आणि नाना पाटेकर हे दोन गुंडे, दलाल अगदी अस्सल वाटतात. सत्तारच्या तुलनेत छोटी भूमिका असली तरी लुक्काची नानानी साकारलेली भूमिका अत्यंत चोख आणि लक्षवेधी ठरते. रंगभूमीवरचा सहज वावर आणि संवादफेक ही अत्यंत चपखल राहते ती यासाठीच.

नानाची आणखी एक महत्त्वाची भूमिका म्हणजे महासागर या नाटकातील. जयवंत दळवी यांचे हे गाजलेले नाटक. या नाटकातही विक्रम गोखले, भारती आचरेकर, मंगेश कुलकर्णी, मोहन भंडारी, मच्छिंद्र कांबळी आणि उषा नाडकर्णी हे दिग्गज कलाकार होते. प्रत्येकाची शैली ही वैशिष्ट्यपूर्ण. पण यातील दिगू किंवा दिगंबर ही भूमिका ज्या सहजतेने नानानी केलेली आहे त्याला तोड नाही. मध्यमवर्गीय चाळ संस्कृतीत राहणारा, इन्श्युरन्सचे काम करणारा सामान्य माणूस. घरकामाने गांजलेली दोन, तीन मुलांची आई असलेली बायको, घरात सोळी विधवा आई आणि एक वेडसर विक्षिप्त भाऊ याचे कुटुंब सांभाळत असताना श्रीमंत मित्र असलेल्या विक्रम गोखलेच्या अलिशान कुटुंबाची श्रीमंती. यातील संघर्ष, मानसिकता, मोहमयी जीवन याचे असंख्य कंगोरे या नाटकात दिसतात. ते नानानी प्रचंड मेहनतीने पण सहजपणे दाखवले आहेत. ती भूमिका बघताना अरे हे मी माझ्या जवळच कुठेतरी पाहिले आहे. अशी विक्षिप्त माणसं असतात याची जाणिव या अभिनयातून होते. माणसाचं मन अथांग असते, महासागरासारखे. त्याचा थांगपत्ता कुणालाच लागत नाही. त्याचा वेध घेणारे आणि आपल्याकडे नाही ते हवे म्हणून धावणाºया मनाचा वेध घेणारे नाटक नानानी अचूक केले आहे. किंबहुना या नाटकात या सगळ्या कलाकारांची अभिनयाची जुगलबंदीच पाहायला मिळते. पार्टीतील विक्रम गोखलेचे अंदाधुंद वागणे, भारती आचरेकरचे नटणे-मुरडणे आणि श्रीमंतीचे प्रदर्शन, या वातावरणात गुदमरणारा सामान्य माणूस नानानी दाखवला आहे. तर दीर्घकाळ पॉज घेऊन संशयाने विक्रम गोखलेनी पाहणे यातूनही प्रेक्षक सुन्न होतात. जयवंत दळवींची लेखणी महान की यात दिग्दर्शकाची कमाल जास्त आहे की, कलाकारांनी ओतलेली जान हा न सुटणारा प्रश्न नाटक पाहताना पडतो. कथानक आणि नाना बाहेर पडताना हुरहुर लावत लक्षात राहतात, हीच त्या अभिनयाची ताकद आहे.

जयवंत दळवी यांच्याच आणखी एका नाटकात नानानी केलेली भूमिका चांगलीच गाजली. त्या नाटकाचे नाव पुरुष : या नाटकात चंद्रकांत गोखले, उषा नाडकर्णी, रिमा लागू आदी कलाकार होते. लेखक जयवंत दळवी यांनी लिहिलेले हे नाटक रंगभूमीवर मैलाचा दगड ठरले. ‘पुरुष’ या मराठी नाटकात नाना पाटेकर यांनी अत्यंत गाजलेली आणि भयावह अशी ‘गुलाबराव’ या भ्रष्ट व अहंकारी नेत्याची भूमिका साकारली होती. एक अत्यंत सत्तांध, क्रूर, शोषक आणि पुरुषी अहंकाराने भरलेला राजकीय नेता नानानी रंगवलेला होता. जो नाना महासागर या नाटकात पापभिरु सामान्य माणसाची भूमिका करतो तोच इथे या नाटकात गुलाबराव हा मुख्य खलनायक आहे. तो नायिका ‘अंबिका’ नाटकात ही भूमिका रीमा लागू यांनी केली होती. हिच्यावर अत्याचार करतो आणि तिला स्वत:च्या सत्तेच्या व पुरुषी वर्चस्वाच्या बळावर दाबण्याचा प्रयत्न करतो. नाना पाटेकर यांनी आपल्या आक्रमक संवादफेकीने आणि कसदार अभिनयाने ‘गुलाबराव’ हा रंगमंचावर जिवंत केला होता. त्यांचे हे काम मराठी रंगभूमीच्या इतिहासातील सर्वात प्रभावी खलनायकी भूमिकांपैकी एक मानले जाते. या नाटकाचे दिग्दर्शनही विजया मेहता यांनीच केले होते आणि नाना पाटेकर यांनी या नाटकाचे १८०० पेक्षा जास्त प्रयोग केले होते.

रंगभूमीवर विविध भूमिका साकारायचे काम नानानी केले. एका पठडीतील भूमिकेत तो कधी अडकून पडला नाही. त्यामुळे त्याला विविध व्यक्तिरेखांचे कंगोरे समजत गेले. विजय तेंडुलकर यांचे पाहिजे जातीचे १९७६ साली आलेले नाटक हे तितकेच ताकदवान होते. या नाटकात महिपतीची भूमिका नानानी केलेली होती. नाना पाटेकर यांच्या बरोबरच विहंग नायक विजय तेंडुलकरांची कन्या सुषमा तेंडुलकर हिनेही लक्षवेधी अशी भूमिका इथे केलेली होती. जातीव्यवस्थेविरोधात लढणाºया स्वाभीमानी नायकाची ही भूमिका अत्यंत सहजपणे साकारताना नानामधला अंगार दिसून येत होता.

कलाकार असला तरी त्याच्या सगळ्याच भूमिका यशस्वी होतात असे नाही. १९८६च्या सुमारास अंकुश, प्रतिघात या एन चंद्राच्या चित्रपटांमुळे नाना चांगलाच प्रसिद्धीच्या झोतात होता. त्यावेळी आलेले आई शपथ हे नाटक मात्र नानाच्या कारकिर्दीतील सगळ्यात अपयशी नाटक म्हणून नोंदवले गेले. नानाच्या नावावर हाऊसफुल तिकीटविक्री झालेल्या नाटकातील कथानक आणि संवाद प्रेक्षकांना न आवडल्यामुळे आणि अत्यंत कंटाळवाणे असलेले हे नाटक प्रेक्षकांनी साफ नाकारले. नाना समोर असताना प्रेक्षक नाटक न आवडल्याने उठून गेले. ही कोणत्याही नटसम्राटासाठी शोकांतिका असते. म्हणूनच नानानी कदाचित त्यानंतर आपले पूर्ण लक्ष चित्रपटांकडे वळवले. पण अभिनयाचा हा बुलंद आवाज रंगभूमी गाजवणारा ठरला होता. आज मराठी रंगभूमी त्याला मुकली आहे.