श्रीसमर्थ रामदास स्वामींनी रचलेल्या ‘श्रीदासबोध’ या ग्रंथातील दशक आठव्यामधील समास तिसरा हा पण ‘सूक्ष्मआशंकानिरुपण’ नावाने आहे. हा अध्यात्म, माया आणि सृष्टीच्या उत्पत्तीविषयी सखोल चर्चा करणारा अत्यंत महत्त्वाचा समास आहे. या समासाचा सारांश आणि गाभा लक्षात घेतला पाहिजे.
या समासात प्रारंभी समर्थ अद्वैत आणि द्वैताचा दृष्टांत (ओवी १ ते ८) भ्रमाची उदाहरणे सांगतात. समर्थ विविध दृष्टांतांद्वारे हे स्पष्ट करतात की, मूळ वस्तू एक असताना भासामुळे दुसरीच वस्तू भासते. जसे- दोरीमुळे साप भासणे, जळामुळे तरंग दिसणे, शिंपल्यामुळे रुपे (पांढरट चकाकी) दिसणे, सोन्यामुळे वेगवेगळे अलंकार भासणे. यातील अद्वैत आणि द्वैत समजून घेतले पाहिजे. हे सर्व भास तात्त्विकदृष्टीतून मिथ्या किंवा केवळ कल्पित आहेत. अद्वैताच्या ठिकाणी मूळत: द्वैत नसतेच, परंतु साधकाला समजावण्यासाठी किंवा बोलताना द्वैताचा आश्रय घ्यावाच लागतो. या समासात समर्थ भ्रमाचा सिद्धांत मांडतात. समर्थ आपल्याला हे पटवून देतात की, मूळ वस्तू एकच असते, पण आपल्या अज्ञानामुळे किंवा भ्रमरूपी भासामुळे ती वेगळी भासते. जसे अंधारात दोरी असते पण आपल्याला साप (भुजंग) भासतो; किंवा समुद्रात पाणी असते पण लहरींचा भास होतो. म्हणून द्वैत आणि अद्वैताची सांगड घालता आली पाहिजे. तात्त्विकदृष्ट्या ‘परब्रह्म’ हे एकमेवाद्वितीय (अद्वैत) आहे, तेथे द्वैताला (दुसºया वस्तूला) स्थान नाही. परंतु, साधकाला अद्वैताचे ज्ञान समजवून सांगण्यासाठी किंवा अध्यात्मावर चर्चा करण्यासाठी भाषेच्या आणि संवादाच्या पातळीवर ‘द्वैत’ (मी आणि ब्रह्म किंवा दृश्य आणि अदृश्य) मानावेच लागते. द्वैताचा आश्रय घेतल्याशिवाय अद्वैताचे निरुपण करणे अशक्य आहे.
इथे समर्थ मूळमाया आणि ईश्वरी शक्ती (ओवी ९ ते २४)मूळपुरुषाची निर्मिती याची माहिती देतात. समर्थ म्हणतात की, हे दृश्य विश्व आणि त्याची रचना अत्यंत विचित्र आहे. या अनंत ब्रह्मांडाचा विस्तार करणाºया परमेश्वराला, सर्वकर्त्याला ‘मूळपुरुष’ किंवा ‘मूळमाया’ असे म्हणतात. जीव, शिव आणि देव म्हणजे काय ते समजले पाहिजे. अविद्या उपाधीमुळे त्याला ‘जीव’ म्हटले जाते, मायेच्या उपाधीने तो ‘शिव’ ओळखला जातो आणि मूळ प्रकृती किंवा मूळमायेच्या योगाने त्यालाच ‘परमात्मा’ किंवा ‘देव’ म्हटले जाते. ही सर्व नामावली केवळ उपाधीनुसार आहे. समर्थ इथे मूळमाया आणि ईश्वरी शक्तीचे स्वरूप समजावून सांगतात. परमात्मा आणि मूळपुरुष ओळखले पाहिजे. या अनंत ब्रह्मांडाची निर्मिती करणारा सर्वकर्ता जो ईश्वर आहे, त्यालाच ‘मूळपुरुष’ किंवा ‘मूळमाया’ म्हटले जाते. त्याला फक्त उपाधीनुसार नामावली दिली जाते. जसे की जेव्हा चेतना अविद्या उपाधीने युक्त असते, तेव्हा त्याला ‘जीव’ म्हणतात. जेव्हा ती मायेच्या उपाधीने युक्त असते, तेव्हा त्याला ‘शिव’ म्हटले जाते. आणि जेव्हा ती मूळ प्रकृतीशी जोडलेली असते, तेव्हा त्याला ‘परमात्मा’ किंवा ‘देव’ असे म्हणतात. हा सर्व सखोल अर्थ केवळ अनुभवी आणि संतसमागमात राहिलेले साधकच समजू शकतात.
यानंतर या समासात समर्थ निराकारात मूळमायेची उत्पत्ती (ओवी २५ ते ५४)वायूचा दृष्टांत देतात. समर्थ म्हणतात की, ज्याप्रमाणे निश्चल आकाशात अचानक चंचल वायू उत्पन्न होतो आणि पुन्हा आकाशातच विलीन होतो, त्याचप्रमाणे निश्चल परब्रह्माच्या ठिकाणी अकस्मात ‘स्फूर्ती’ रूपाने मूळमाया उत्पन्न होते. या मायेचे स्वरूप समजून घेतले पाहिजे. माया ही केवळ नजरबंदीच्या खेळासारखी चंचल आणि मिथ्या आहे. जसे ढग येतात आणि जातात पण आकाशाला काहीही होत नाही, तसेच निर्गुण ब्रह्मामध्ये माया भासते तरीही निर्गुण ब्रह्म जसेच्या तसे अलिप्त व शाश्वत राहते. या समासात समर्थ निराकारातून मूळमायेची आणि जगाची उत्पत्ती होते हे दाखवतात. वायूचा दृष्टांत देऊन समर्थ सांगतात की, ज्याप्रमाणे अथांग, निश्चल आकाशात अचानक चंचल वायू उत्पन्न होतो आणि पुन्हा आकाशातच लीन होतो; त्याचप्रमाणे निश्चल परब्रह्माच्या ठिकाणी अकस्मात पहिली ‘स्फूर्ती’ म्हणजेच मूळमाया उत्पन्न होते. माया म्हणजे नजरबंदी असते. माया ही केवळ नजरबंदीच्या खेळासारखी आहे. ज्याप्रमाणे ढग येतात, आकाशाला झाकल्यासारखे वाटते आणि नंतर ढग विरघळून जातात, पण त्यामुळे आकाशाच्या स्वरूपात कोणताही फरक पडत नाही. आकाश जसेच्या तसे मोकळेच राहते. त्याचप्रमाणे या निर्गुण परब्रह्मावर मायेचा खेळ चालतो, जग भासते, पण मूळ ब्रह्म मात्र नेहमी अलिप्त, शाश्वत आणि निर्विकार राहते.
यानंतर या समासात समर्थ रामदास स्वामी हे पंचमहाभूतांचा विस्तार आणि श्रोत्यांची शंका (ओवी ५५ ते ६७) पंचभूतिक सृष्टी याची चर्चा करतात. समर्थ म्हणतात की, मूळमायेचे प्रथम चळण म्हणजेच वायूची गती होय. या सूक्ष्म तत्त्वांतूनच हळूहळू जडत्व प्राप्त होऊन आकाश, वायू, तेज, जल आणि पृथ्वी ही पंचमहाभूते व्यक्त होतात. स्वर्ग, मृत्यू, पाताळ या संपूर्ण सचराचर सृष्टीत या पंचमहाभूतांचाच विस्तार आहे.
या समासात शेवटची शंका श्रोता उपस्थित करतो. समास संपताना श्रोता एक महत्त्वाची शंका उपस्थित करतो. ‘मूळमाया ही जर गुणातीत (गुणापरती) आहे, तर मग तिच्यापासून तमोगुणाच्या योगाने पंचमहाभूते कशी निर्माण झाली?’ या प्रश्नाचे सविस्तर उत्तर समर्थ पुढील चौथ्या समासात देणार आहेत.
प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा
No comments:
Post a Comment