श्री समर्थ रामदास स्वामी रचित श्री दासबोध ग्रंथातील सहाव्या दशकातील, समास दहावा हा ‘अनिर्वाच्यनिरुपण’ या नावाने ओळखला जातो. हा अत्यंत सुंदर आणि अध्यात्मिकदृष्ट्या गाभा असलेला समास आहे. या समासाचा मुख्य विषय: ‘समाधान’ आणि त्याचे अनिर्वाच्य (शब्दरहित) स्वरूप ओळखणे आहे.
या समासातील प्रारंभी समर्थ रामदासस्वामी समाधानाबद्दलचे प्रश्न आणि शंका (ओव्या १ ते ५) उपस्थित करतात. यावेळी श्रोत्याचा प्रश्न येतो की, श्रोता गुरुजींना विचारतो की, ज्याला ‘समाधान’ (आत्मकल्याण किंवा परब्रह्माचा अनुभव) म्हणतात, त्याचे स्वरूप नेमके कसे आहे? लोक असे म्हणतात की, ते शब्दात सांगता येत नाही. मुक्याने गूळ खाल्ल्यावर जसे त्याला त्याची गोडी सांगता येत नाही, तसेच या अनुभवाचे आहे म्हणतात. ही जिज्ञासा चाळवल्याने श्रोते विचारतात की, जर प्रत्येकजण असेच म्हणत असेल की ते अगम्य आणि अनिर्वाच्य आहे, तर मग मी नेमके कोणाला आणि कसे विचारू? माझ्या मनाला ही गोष्ट पक्की पटेपर्यंत आपण मला ती समजावून सांगा.
या श्रोत्यांच्या प्रश्नावर समर्थ म्हणतात की, प्रथम आपण परब्रह्म आणि सद्गुरूची महती (ओव्या ६ ते १२) समजून घेऊ. याचा शब्द आणि अर्थ लक्षात घेतला पाहिजे. गुरू उत्तर देतात की, जे शब्दांत गवसत नाही, पण शब्दाशिवाय ज्याचे ज्ञानही होत नाही आणि ज्याची कल्पना करू जाता मन-बुद्धी थकून जाते (हिंपुटी होते), तेच परब्रह्म किंवा समाधान होय. हे वेदांचे परम रहस्य आहे आणि ते केवळ संतसमागम आणि सद्गुरूच्या कृपेनेच कळू शकते. यासाठी अगोदर स्वत:चा शोध घ्यावा लागेल. जसा गुळाची गोडी अनुभवण्यासाठी गूळच खावा लागतो, तसा आत्मसुखाचा अनुभव घेण्यासाठी स्वत:च्या मूळ स्वरूपाचा शोध घ्यावा लागतो. बुद्धीचा दृढ निश्चय करून ‘मी कोण?’ याचा शोध घेतल्यास अकस्मात समाधी लागते.
याचा पुढील टप्पा म्हणजे मीपणाचा अंत आणि त्रिपुटीचा लय (ओव्या १३ ते १७) होणे आहे. समर्थ म्हणतात की, देहाचे मिथ्यत्व लक्षात घेणे. जेव्हा माणूस आपल्या मुळाचा शोध घेऊ लागतो, तेव्हा त्याला समजते की, ज्या देहाला मी मानत होतो तो पाच भौतिक आणि मायिक (नाशिवंत) आहे. तो यापासून वेगळा असा शुद्ध आत्मा आहे. समर्थ म्हणतात की, साक्षीभाव आणि पलीकडची स्थिती लक्षात घेतली पाहिजे. सुरुवातीला ‘मी देह नाही, तर सर्वसाक्षी आत्मा आहे’ अशी जाणीव होते (हा पूर्वपक्ष आहे). पण, आत्मतत्त्व हे साक्षीपणाच्याही पलीकडे (अवस्थातीत) आहे. जेव्हा द्रष्ट्याचे द्रष्टेपणही उरत नाही, आणि ‘मी’ पणाचा अहंकार पूर्णपणे विरघळून जातो, तेव्हा खरी अनुभवाची खूण पटते. याचमुळे या समाधानाला ‘अनिर्वाच्य’ (शब्दांच्या पलीकडचे) म्हटले जाते.
समर्थ पुढे म्हणतात की, शब्द, अर्थ आणि लक्ष्यांश (ओव्या १८ ते २६) समजले पाहिजे. शब्द हे फोलकट आहेत. शब्दांच्या माध्यमातूनच अर्थ कळतो, पण एकदा अर्थ समजला की शब्दांचे प्रयोजन संपते. शब्द हे धान्यावरील ‘भूसा’ किंवा ‘फोलकटा’सारखे (तुसासारखे) असतात, तर त्यातील ‘अर्थ’ हे मूळ धान्य (सार) असते. त्याचप्रमाणे वाच्यांश आणि लक्ष्यांश हा भेद समजला पाहिजे. शब्दाचा जो वरवरचा अर्थ असतो तो ‘वाच्यांश’ (जो सोडायचा असतो), आणि त्यातून जो आंतरिक प्रचीती येते तो ‘शुद्ध लक्ष्यांश’ होय. स्वानुभव हा मन-बुद्धीच्या पलीकडचा (अलक्ष्य) असल्यामुळे त्याचे वर्णन भाषेत करता येत नाही.
यावर समर्थ सांगतात, अद्वैत स्थिती आणि मायेचा अंत (ओव्या २७ ते ३५) आवश्यक असतो. द्वैताचा अभाव म्हणजे जिथे अनुभव, अनुभविता आणि अनुभाव्य (घेणारा, देणारा आणि अनुभव) ही त्रिपुटी उरत नाही, जिथे द्वैतच शिल्लक राहत नाही, तिथे भाषेचा वापर कसा होणार? म्हणूनच तिथे मौनच श्रेष्ठ ठरते. जसे सूर्यच नसेल तर दिवस आणि रात्र कशी उरणार? तसेच माया किंवा द्वैतच मूळ नसताना ‘मला असा अनुभव आला’ असे म्हणणे म्हणजे वंध्येच्या (अपत्य नसलेल्या स्त्रीच्या) मुलाच्या गोष्टीसारखे आहे. आत्मस्वरूपात अद्वैत हेच मूलत: सत्य आहे.
यावर समर्थ स्वप्नाचे उदाहरण आणि खरी जागृती (ओव्या ३६ ते ४४) काय ते सांगतात. अज्ञानाचे स्वप्न असते. अविनाशी आत्मा आपल्या स्वरूपाचा विसर पडल्यामुळे जणू संसाराच्या आणि देहाच्या मोहात झोपला होता. त्याला स्वप्नात स्वप्न पडले (संसारदु:ख झाले) आणि तो सद्गुरूना शरण गेला. तसेच, ज्ञानाचा प्रकाश असतो. सद्गुरूकृपेने दृश्य जग भासमान (मिथ्या) असल्याचे समजले. अज्ञानरूपी निद्रा संपून जेव्हा ज्ञान झाले, तेव्हा शब्दांचे महत्त्व संपले आणि तो अनंताशी (परब्रह्माशी) एकरूप झाला. हीच खरी ‘जागृती’ होय.
यावर या समासात शिष्याचा पुनश्च प्रश्न येतो आणि अंतिम गुरुबोध (ओव्या ४५ ते ६१) प्राप्त होतो. शिष्याची विनंती आहे की, हे स्वामी, हे गुंतागुंतीचे तत्त्व मला पुन्हा एकदा अगदी सोप्या शब्दांत सांगा, जेणेकरून मला त्याची निजखूण पटेल. त्यावर समर्थ रामदास स्वामी गुरूंचे अंतिम सत्य सांगतात. गुरू म्हणतात, अजन्मा असा तो दुसरातिसरा कोणी नसून तूच आहेस. तूच हे संसाराचे स्वप्न पाहिले आहेस आणि तूच आता आत्मज्ञानाची जागृती अनुभवत आहेस. परंतु, जोपर्यंत तुझा हा विचार सुरू आहे की, ‘मला अनुभव आला’, तोपर्यंत तू पूर्ण जागा झालेला नाहीस; तू अजूनही त्या सूक्ष्म स्वप्नातच आहेस. जेव्हा अनुभवाचाही अहंकार विरघळतो आणि विवेकाची धारणाही संपुष्टात येते, ती अवस्था म्हणजे निखळ समाधान. हे समाधान शब्दांत कधीही सांगता येत नाही. ‘नि:शब्दाची हीच खरी खूण आहे’, हे तू पक्के लक्षात ठेव.
या समासात समर्थ रामदास स्वामींनी हेच स्पष्ट केले आहे की, आत्मसुख किंवा आत्मकल्याण हे केवळ पुस्तकी किंवा शाब्दिक ज्ञानाने समजणारे नाही. मन, बुद्धी, शब्द आणि अहंकार या सर्वांच्या पलीकडे जाऊन जेव्हा माणूस स्वत:च्या मूळ स्वरूपाशी (आत्म्याशी) एकरूप होतो, तो अनुभव केवळ अनुभवाचाच असतो. त्याचे वर्णन शब्दांत करणे कधीही शक्य नसते, म्हणून ते ‘अनिर्वाच्य’ आहे.
प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा
