देशाचे पहिले पंतप्रधान नेहरू डावे विचार आणि समाजवाद या दोन्हींनी प्रभावित होते, परंतु त्यांनी काँग्रेस पक्षाची प्रतिमा एक मध्यममार्गी पक्ष म्हणून जपली, ज्यामुळे समाजातील सर्व स्तरांमध्ये पक्षाला पाठिंबा होता. इंदिरा गांधींनीही मध्यम मार्गाला प्राधान्य दिले. एके काळी सत्ता टिकवण्यासाठी त्यांनी डाव्यांशी हातमिळवणी केली, ही गोष्ट वेगळी. त्या बदल्यात, त्यांनी शिक्षण आणि शैक्षणिक संस्था डाव्यांच्या हाती सोपवल्या, पण त्यांना माहीत होते की, काँग्रेसची ताकद एक मध्यममार्गी पक्ष म्हणून टिकून राहण्यात आहे. इंदिरा गांधींनंतर, राजीव गांधींनीही काँग्रेसला मध्यममार्गी ठेवण्याचा प्रयत्न केला, पण त्यांचेही काही जवळचे डावे होते.
नरसिंह राव यांना आपले अल्पमतातील सरकार टिकवण्यासाठी डाव्या पक्षांचा पाठिंबा घ्यावा लागला, पण ते त्यांच्या प्रभावापुढे झुकले नाहीत आणि परिणामी, देशात परिवर्तन घडवून आणणाºया आर्थिक सुधारणा लागू करू शकले. मनमोहन सिंग यांनाही डाव्या पक्षांचा पाठिंबा घ्यावा लागला, पण ते एका विशिष्ट मर्यादेपलीकडे त्यांच्या दबावापुढे झुकले नाहीत. अमेरिकेसोबतच्या अणुकराराला डाव्या पक्षांनी केलेल्या विरोधाची त्यांनी पर्वा केली नाही.
मात्र, याच काळात काँग्रेस अध्यक्षा सोनिया गांधी यांचे ‘सुपर गव्हर्नमेंट’ म्हणून ओळखल्या जाणाºया राष्ट्रीय सल्लागार परिषदेवर डाव्यांचे वर्चस्व होते. या परिषदेत जीन ड्रेझ, हर्ष मंदर आणि अरुणा रॉय यांच्यासारख्या डाव्यांचा समावेश होता आणि मनमोहन सिंग सरकारच्या अनेक धोरणांची आखणी त्यांच्या प्रभावाखाली झाली. जेव्हा राहुल गांधींनी अधिकृतपणे आणि अनधिकृतपणे काँग्रेस पक्षाची सूत्रे हाती घेतली, तेव्हा त्यांचे सुरुवातीचे जवळचे विश्वासू सहकारी हे काँग्रेसच्या दुसºया पिढीतील तरुण नेते होते. मात्र, एकेक करून त्यांनी राहुल गांधींना सोडून दिले. डाव्या विचारसरणीच्या नेत्यांनी त्यांची जागा घ्यायला सुरुवात केली.
अण्णा हजारेंच्या आंदोलनादरम्यान कार्यकर्ते म्हणून पुढे आलेल्या योगेंद्र यादव यांच्यासोबत काँग्रेस पक्ष मोडीत काढण्यासाठी कोणतीही कसर न सोडणारे कट्टर डावे नेते प्रशांत भूषण, आता राहुल यांच्या प्रमुख सहकाºयांपैकी एक आहेत. याच योगेंद्र यादव यांनी एकदा म्हटले होते की काँग्रेसने मरावे. अलीकडच्या वर्षांत, राहुल गांधी यांच्याभोवती डाव्या विचारसरणीच्या नेत्यांचा जमाव वाढला आहे, तसेच काँग्रेस पक्षात त्यांचा प्रभावही वाढला आहे.
डाव्या विचारसरणीचे विद्यार्थी नेते कन्हैया कुमार हे बºयाच काळापासून काँग्रेसमध्ये आहेत, पण सध्या ते बाजूला पडल्याचे दिसत आहे. त्यांची जागा नेहा बोरा घेत असल्याचे दिसते. मतचोरीच्या आरोपांवर प्रकाश टाकण्यासाठी राहुल यांनी अलीकडेच आयोजित केलेल्या आंदोलनांमध्ये नेहाने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली होती. नेहाने झुरळ जनता पक्षाने आयोजित केलेल्या आंदोलनांमध्येही सक्रियपणे भाग घेतला होता. राहुल गांधी या डाव्या विचारसरणीच्या गटालाही जवळ आणत आहेत. त्यांनी विशेषत: नेहा आणि प्रशांत भूषण यांना आपल्या पत्रकार परिषदेत बोलण्याची संधी दिली. यावरून असे दिसते की, डाव्या विचारसरणीची विद्यार्थी नेत्या असलेल्या नेहावर त्यांचा जितका विश्वास आहे, तितका विश्वास ते आपल्या विद्यार्थी संघटनेच्या नेत्यांवर ठेवत नाहीत.
कन्हैया हा सीपीआय(एम)च्या विद्यार्थी संघटनेचा नेता होता, तर नेहा ही डाव्या विचारसरणीच्या विद्यार्थी संघटना ‘आयसा’ची अध्यक्ष आहे. ही संघटना सीपीआय(एम) लिबरेशनशी संलग्न आहे. ही डाव्या विचारसरणीची चळवळ हिंसक नक्षलबाडी संघर्षातून उदयास आली असे मानले जाते. या गटाने हिंसक माओवाद्यांविरुद्ध सुरक्षा दलांच्या कारवाया थांबवण्याची मागणी केली होती आणि बाटला हाऊस चकमकीत मारल्या गेलेल्या दहशतवाद्यांना न्याय मिळावा यासाठी ‘आयसा’ने एक मोर्चाही आयोजित केला होता. त्यावेळी सलमान खुर्शीद एकदा म्हणाले होते की, जेव्हा त्यांनी सोनिया गांधींना बाटला हाऊसमध्ये मारल्या गेलेल्या तरुणांचे फोटो दाखवले, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यात अश्रू तरळले होते.
सीपीआय(एमएल) लिबरेशन हा बिहारमध्ये काँग्रेसचा मित्रपक्ष आहे आणि ‘इंडिया’ आघाडीचा घटक पक्षही आहे. हे लक्षात घेणेही महत्त्वाचे आहे की, इतर देशांप्रमाणेच भारतातही इस्लामिस्ट आणि कम्युनिस्ट यांच्यात साटेलोटे आहे. या साटेलोट्यातील अनेक व्यक्ती राहुल गांधींच्या वर्तुळात सामील झाल्या आहेत. डाव्या विचारसरणीचे नेते यापूर्वीही काँग्रेसमध्ये होते, पण आता पहिल्यांदाच ते मोठ्या संख्येने दिसत आहेत, ज्यात अतिडाव्या विचारसरणीच्या लोकांचाही समावेश आहे.
समस्या केवळ एवढीच नाही की, राहुल गांधींच्या जवळच्या सहकाºयांमध्ये अतिडाव्या विचारसरणीचे लोक आहेत. समस्या ही आहे की, या अतिडाव्या विचारसरणीच्या लोकांचा प्रभाव त्यांच्या भाषणांमध्ये, धोरणांमध्ये आणि कार्यशैलीमध्ये अधिकाधिक स्पष्टपणे दिसून येत आहे. राहुल गांधींनी आपल्या परदेश दौºयांमध्ये या कट्टर डाव्या विचारसरणीच्या लोकांना भेटायलाही सुरुवात केली आहे. घटक पक्ष आणि डाव्या विद्यार्थी संघटनांच्या पाठिंब्याने ते आपल्या आंदोलनांसाठी आणि सभांसाठी गर्दी जमवू शकत असले तरी, काँग्रेसचा पाठिंबा वाढवण्याची शक्यता कमी आहे. त्यांचे लक्ष्य केवळ अंबानी आणि अदानींपुरते मर्यादित नाही. राव आणि मनमोहन सिंग सरकारांच्या आर्थिक धोरणांमध्ये सरकारी कंपन्यांच्या निर्गंुतवणुकीचा समावेश असूनही, ते सरकारी कंपन्यांच्या खासगीकरणाचे कट्टर विरोधक बनले आहेत.
डाव्यांप्रमाणेच आपल्या अयशस्वी धोरणांवर अडून बसणारे राहुल, इंदिरा गांधींनी सावरकरांच्या सन्मानार्थ टपाल तिकीट काढले होते हेही विसरले आहेत. राहुल यांच्या डाव्या विचारसरणीमुळे काँग्रेसला आपली मूळ विचारधारा सोडून देण्यास आणि एक मध्यममार्गी पक्ष म्हणून असलेली आपली प्रतिमा पूर्णपणे पुसून टाकण्यास भाग पाडले जात असल्यामुळे, जुन्या नेत्यांना बाजूला सारले जात आहे. आज काँग्रेसची अवस्था डाव्यांच्या मुठीत गेल्यासारखी झालेली आहे.
No comments:
Post a Comment