‘दासबोध’ : दशक सहावा (भक्तिनिरुपण), समास पाचवा - मायाब्रह्मनिरुपण

श्री समर्थ रामदास स्वामींनी रचलेला ‘दासबोध’ हा ग्रंथ केवळ पारमार्थिक नाही, तर तो मानवी मनाला जागृत करणारा आणि जगण्याचे खरे तत्त्वज्ञान शिकवणारा एक दीपस्तंभ आहे. सहाव्या दशकातील हा पाचवा समास - ‘मायाब्रह्मनिरुपण’ अत्यंत महत्त्वाचा आहे. यात समर्थांनी ‘ब्रह्म’ (परमात्मा/सत्य) आणि ‘माया’ (प्रकृती/जग/असंत्य) यांच्यातील लक्षणांचा, फरकाचा आणि स्वरूपाचा अगदी सुस्पष्ट उलगडा केला आहे.

या संपूर्ण समासाचे भावार्थ आणि अंतरंग समजून घेणे फार महत्त्वाचे आहे. यात सुरुवातीला ते ब्रह्म आणि मायेचे मूलभूत स्वरूप (ओवी १ ते ३) स्पष्ट करतात. ब्रह्म निर्गुण निराकार। माया सगुण साकार। ब्रह्मासि नाहीं पारावार। मायेसि आहे॥ श्रोता आणि वक्ता यांच्या संवादातून या अध्यायाची सुरुवात होते. श्रोत्याच्या प्रश्नावरून समर्थ ब्रह्म आणि मायेचा भेद स्पष्ट करतात. ब्रह्म हे निर्गुण (गुणातीत), निराकार (आकाररहित), निर्मळ, निश्चळ आणि निरुपाधिक (कोणत्याही उपाधी किंवा बंधनांशिवाय) आहे. त्याला अंत किंवा मर्यादा (पारावार) नाही, ते अनंत आहे. माया ही सगुण (गुणांनीयुक्त), साकार (आकार असलेली), चंचळ, चपळ आणि उपाधिरूप (नाना विकारांनी व उपाधींनी भरलेली) आहे. मायेला मर्यादा आणि अंत आहे.

यात नश्वर माया आणि अविनाशी ब्रह्म (ओवी ४ ते ७) याबाबत समर्थ पुढे सांगतात. माया दिसे ब्रह्म दिसेना... माया नासे ब्रह्म नासेना। कल्पांतकाळीं॥ म्हणजे ज्या गोष्टी आपल्याला डोळ्यांना दिसतात, भासतात आणि कल्पांताच्या वेळी नष्ट होतात, ती सर्व माया आहे. माया रचली जाते, उत्पन्न होते, मरते, फुटते आणि तुटते. ती जुनी आणि जर्जर होते. याउलट, ब्रह्म कधीही दिसत नाही, भासत नाही, कारण ते इंद्रियांच्या पलीकडे आहे. कल्पांत झाला तरी ब्रह्म कधीच नाश पावत नाही; ते अविट (कधीही न संपणारे), अमर आणि शाश्वत आहे. अज्ञानी माणसाला संसाररूपी माया गोड वाटते, पण विवेकी माणसाला ब्रह्मच आवडते.

पुढे समर्थ या समासात विकार विरुद्ध निर्विकार (ओवी ८ ते १०) याबाबत भाष्य करतात. माया ही विकारी (बदलणारी, विकारांनी युक्त) आहे, नाना रूपे धारण करते, पंचभौतिक (पाच महाभुतांची बनलेली) आणि असार (सार नसलेली, पोकळ) आहे. ती लहान व मर्यादित आहे. ब्रह्म हे निर्विकारी, अरूप (रूप नसलेले), शाश्वत एकच, सारभूत आणि विशाळ (अनंत) आहे. माया सर्व काही हालचाली करते, घडवते, तर ब्रह्म अकर्ता (काहीही न करणारा साक्ष) आहे.

विवेक आणि साधन (ओवी ११ ते १४) म्हणजे काय, तर सकळ माया विस्तारली। ब्रह्मस्थिति आच्छादिली। परी ते निवडून घेतली। साधुजनीं॥ ज्याप्रमाणे दुधात पाणी मिसळलेले असते किंवा पाण्यात शेवाळ पसरलेले असते, त्यातून हंस जसा केवळ दूध निवडतो (नीरक्षीर विवेक), त्याप्रमाणे संसारी मायेच्या पसाºयाने आच्छादलेले ब्रह्म संतजन आपल्या विवेकाने वेगळे करून अनुभवतात.

आकाश आणि वसुंधरा यांचे उदाहरण आहे. ब्रह्म हे आकाशासारखे निर्मळ, सूक्ष्म, अप्रत्यक्ष व सम (समान) आहे; तर माया ही वसुंधरेसारखी (पृथ्वीसारखी) स्थूळ, गढूळ, प्रत्यक्ष आणि विषमरूप आहे. लक्ष्य विरुद्ध अलक्ष्य आणि पूर्वपक्ष विरुद्ध सिद्धांत (ओवी १५ ते १९) इथे समर्थ वर्णन करतात. ते म्हणतात की, माया ही लक्ष्य (डोळ्यांसमोर दिसणारी साध्य वस्तू), साक्ष असणारी, द्वैतभाव निर्माण करणारी (मी-तू, आपले-परके असा भेद करणारी), अनित्य (असत्) आणि कल्पांताच्या अधीन असणारी आहे. तर, ब्रह्म हे अलक्ष्य, असाक्ष (साक्षीहून पलीकडे), अपक्ष (कोणताही पक्ष किंवा दुजाभाव नसलेले), सिद्धान्त रूप (परम सत्य) आणि नित्य आहे. मायेचे निरसन (बाध) करता येते, पण ब्रह्माचे कधीही बाधन होत नाही; ते जसेच्या तसे कायम राहते.

या समासाचा सारांश आणि संतांचा महिमा (ओवी २० ते २६) सांगायचा तर जळीं असोन नातळे जळा। आकाश जैसें॥ असे सांगून समर्थ शेवटी अतिशय सुंदर दृष्टांत देतात. ज्याप्रमाणे आकाश पाण्यामध्ये असूनही पाण्यात लिप्त होत नाही (किंवा पाणी आकाशाला मलीन करत नाही), त्याप्रमाणे परमात्मा या संपूर्ण चराचर जगात, मायेमध्ये सबाह्य भरलेला असूनही त्या सर्व उपाधींपासून पूर्णपणे निराळा आणि अलिप्त राहतो. अशा या माया आणि ब्रह्माचा विवेक जो मनुष्य समजून घेतो, तो जन्म-मरणाच्या चक्रातून सुटतो.

हा विवेक आणि मोक्ष प्राप्त करून देण्याचे काम केवळ संत करतात. ज्या संतांच्या कृपेने माणसाच्या अंत:करणात प्रत्यक्ष जगदात्मा (परमात्मा) प्रकट होतो, त्या संतांचा महिमा अपार आणि अवर्णनीय आहे. हा समास आपल्याला ‘दृष्य ते माया आणि अद्रुष्य/सत्य ते ब्रह्म’ हा विवेक शिकवतो. जगात वावरत असताना संसारी मायेच्या मोहजालात न अडकता, तिच्यापलीकडे असणाºया शाश्वत अशा आत्मतत्त्वाची (ब्रह्माची) ओळख करून घेणे आणि संतांच्या संगतीने आत्मिक मुक्ती मिळवणे, हाच या समासाचा मूळ संदेश आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा