शिवबारात संबोधून हिंदुंच्या भावना दुखावल्या

लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते राहुल गांधी यांनी निवडणूक आयोग आणि मतदार यादीच्या विशेष सघन पुनरावलोकनाशी संबंधित मुद्द्यांवरून काढलेल्या विरोधी पक्षाच्या मोर्चादरम्यान म्हटले होते की, ही शिवाची मिरवणूक आहे आणि कोणीही त्यात सामील होऊ शकते. जरी राहुल गांधींनी १२ आॅक्टोबर २०२६ रोजी दिल्लीतील आपल्या राजकीय मोर्चाला ‘शिव बारात’ संबोधून केवळ एका रूपकाचा वापर केला असला तरी, प्रश्न असा उरतो की : भगवान शिवाच्या विवाह मिरवणुकीसारख्या पवित्र धार्मिक कार्यक्रमाचा वापर राजकीय आंदोलनासाठी करणे योग्य होते का? भगवान शिव आणि माता पार्वती यांच्या दिव्य विवाहाशी संबंधित असलेल्या मिरवणुकीला राजकीय आंदोलन म्हणताना धार्मिक प्रतिष्ठा आणि लाखो भक्तांच्या भावनांचा विचार करायला नको होता का? अर्थात, एवढी विचारशक्ती राहुल गांधींमध्ये असती तर वारंवार पराभवाला सामोरे जावे लागले नसते.

निवडणूक आयोग आणि मतदार यादीच्या विशेष सघन पुनरावलोकनाशी संबंधित मुद्द्यांवर विरोधी पक्षांच्या मोर्चादरम्यान, लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते राहुल गांधी म्हणाले होते की, ही शिवाची मिरवणूक आहे आणि कोणीही त्यात सामील होऊ शकते. त्यांनी या आंदोलनाची तुलना भगवान शिवाच्या तांडवाशी (नृत्याशी) केली होती. हे आंदोलन उत्स्फूर्त आणि सर्वांसाठी खुले आहे, असे दर्शवण्याचा त्यांचा हेतू होता. तथापि, याच वक्तव्यामुळे धार्मिक चिन्हांच्या राजकीय वापरावरून वाद निर्माण झाला आहे. विश्व हिंदू परिषदेने त्यांच्या वक्तव्यावर टीका केली असून सार्वजनिक माफीची मागणी केली आहे. अर्थात, निर्लज्ज काँग्रेसवाल्यांना त्याची काही पडलेली नाही. हिंदू धर्म जेवढा बदनाम होईल यासाठी काँग्रेस सातत्याने प्रयत्न करत असते.

येथे प्रश्न केवळ एका रूपकाचा नाही, तर भारतीय समाजात विशेष आदराने पाहिलेल्या एका धार्मिक चिन्हाच्या अर्थाचा आहे. राहुल गांधींना कदाचित हे माहीत नसेल की, शिव बारात ही काही सामान्य मिरवणूक नाही. शिव पुराणातील रुद्र संहितेच्या पार्वती खंडात भगवान शिवाच्या विवाह मिरवणुकीचे सविस्तर वर्णन आहे. अध्याय ४० मध्ये शिवाच्या विवाह मिरवणुकीचा संदर्भ आहे. त्यानंतरच्या अध्यायांमध्ये लग्नाची तयारी, शिवाचे हिमालयात आगमन आणि विवाह सोहळ्याचे वर्णन आहे. अध्याय ४८ मध्ये पुरोहितांनी तारीख आणि शुभ वेळ जाहीर केल्यानंतर विवाह सोहळ्याच्या सुरुवातीचे वर्णन आहे.

शिव बारातीचे धार्मिक महत्त्व या दिव्य विवाहाशी जोडलेले आहे. त्यात शिवाचे अनुयायी, नंदी, देव आणि ऋषिमुनी यांच्या सहभागाचे वर्णन आहे. लोकपरंपरेत, भूत आणि विचित्र आकृत्यांच्या चित्रणाने या मिरवणुकीला एक वेगळी ओळख दिली आहे. हे आपल्याला शिवाच्या अशा रूपाची आठवण करून देते, जे बाह्य रूप, भव्यता आणि सामाजिक दर्जाच्या सीमा ओलांडते. त्यामुळे, शिव बारातीला केवळ लोकांची गर्दी, घोषणाबाजी किंवा राजकीय चळवळीसाठी एक सोयीस्कर रूपक मानल्यास भक्तांना अस्वस्थ वाटू शकते. धार्मिक प्रतीकाची स्वत:ची प्रतिष्ठा असते आणि ते कोणत्या संदर्भात वापरले जाते हे महत्त्वाचे असते.

याशिवाय असाही प्रश्न निर्माण होतो की, शिवाची मिरवणूक कोणत्याही दिवशी काढता येते का? हिंदू धर्मात, धार्मिक उत्सव, विवाह सोहळे आणि मिरवणुका यांचे स्वत:चे वेगळे नियम आणि परंपरा आहेत. महाशिवरात्र हा भगवान शिवाच्या पूजेसाठी समर्पित असलेला सर्वात प्रमुख सण आहे. या निमित्ताने देशभरात शिवाच्या मिरवणुका काढल्या जातात आणि शिव-पार्वतीच्या विवाहाचे चित्रण करणारे देखावे सजवले जातात. दरम्यान, धर्मग्रंथानुसार होणाºया विवाह सोहळ्यात तारीख, पंचांग आणि शुभ मुहूर्ताला विशेष महत्त्व असते. शिवपुराणातही शिव-पार्वतीच्या विवाहाची तारीख आणि शुभ मुहूर्ताचा उल्लेख आहे. परंपरेनुसार, शिवयात्रा केवळ महाशिवरात्रीलाच काढल्या जातात आणि देशात इतर दिवशी त्या क्वचितच काढल्या जातात. स्थानिक सण किंवा मंदिरांच्या परंपरेनुसार, इतर प्रसंगीही एक सामान्य धार्मिक मिरवणूक काढली जाऊ शकते. याउलट, जर एखाद्या कार्यक्रमाचे वर्णन शिवाच्या विवाहाचा धर्मग्रंथीय विधी किंवा विशिष्ट उत्सव म्हणून केले जात असेल, तर संबंधित तारीख, विधी, शुभ वेळ आणि परंपरेचे पालन करणे अपेक्षित असते.

राहुल गांधींनी हेही समजून घेतले पाहिजे की, भगवान शिवाच्या विवाह मिरवणुकीत कोणाला ढकलण्याची, कोपर मारण्याची किंवा कोणाची मान पकडण्याची कोणतीही परंपरा नाही. शिवाच्या मिरवणुकीचे वैशिष्ट्य म्हणजे भक्ती, आदर आणि उत्सव, पुढे जाण्यासाठी इतरांना ढकलणे किंवा कोपर मारणे नव्हे. ज्या प्रकारे खुनशीपणे राहुल गांधी या मिरवणुकीत ढोपराने कार्यकर्त्याना, वरिष्ठ नेत्यांना ढोसत होते, ढकलत होते त्यातून त्यांच्यावरील गलिच्छ संस्कारांचे दर्शन घडले. काँग्रेसची काय वाताहात राहुल गांधींनी केली आहे हे दिसून आले. राहुल गांधींनी दिलेली उपमा त्यांची राजकीय वाटचाल सर्वांसाठी खुली आहे हे दर्शवण्याच्या उद्देशाने दिली असली तरी, प्रश्न असा आहे की, या उद्देशासाठी भगवान शिवाच्या विवाह मिरवणुकीसारख्या पवित्र कार्यक्रमाची निवड का केली गेली? राजकीय चळवळीत सहभागी झालेल्या जमावाची तुलना शिवयात्रेशी करणे योग्य होते का? आणि अशी तुलना शिवाच्या मिरवणुकीच्या धार्मिक प्रतिमेला एका अनियंत्रित जमावाच्या रूपात चित्रित करत नाही का?

तरीही, राहुल गांधींच्या वक्तव्यामुळे धार्मिक चिन्हांचा राजकीय वापर आणि शाश्वत परंपरांप्रति संवेदनशीलतेबद्दल एक गंभीर चर्चा सुरू झाली आहे. लोकशाहीत प्रत्येकाला राजकीय निषेध करण्याचा अधिकार आहे, परंतु तो निषेध व्यक्त करण्यासाठी लोकांच्या श्रद्धेशी संबंधित चिन्हे वापरताना त्यांच्या प्रतिष्ठेचा आदर करणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. या मर्यादा, सुसंस्कृतपणा राहुल गांधींना कधी जमणार आहे का? जोपर्यंत सभ्यता हा गुण त्यांच्यात येत नाही तोपर्यंत त्यांनी कसल्याही यशाची अपेक्षाच करू नये.