श्री समर्थ रामदास स्वामी यांनी ‘दासबोध’ या ग्रंथात मानवी स्वभावाचे, मनाचे आणि आध्यात्मिक प्रगतीचे अत्यंत सूक्ष्म व वास्तववादी विश्लेषण केले आहे. पाचव्या दशकातील हा सातवा समास ‘बद्धलक्षण’ मानवी मनातील अज्ञानाचा, प्रपंचातील आंधळ्या आसक्तीचा आणि दुर्गुणांचा एक जिवंत आरसा आहे.
परमार्थाच्या मार्गावर पुढे जाण्यापूर्वी ‘मी कुठे उभा आहे?’ आणि ‘माझ्यात कोणते दोष आहेत?’ हे ओळखणे आवश्यक असते. माणसाला स्वत:च्या बद्धतेची जाणीव करून देणे, हाच या समासाचा मुख्य उद्देश आहे. यामध्ये मानवी जीवनाचे चार वर्गीकरण (ओवी १ ते ५) मध्ये केलेले आहे. समर्थ सुरुवातीलाच सांगतात की, या अफाट चराचर सृष्टीत अपरंपार जीव जन्माला येतात. परंतु, आध्यात्मिक उन्नती किंवा मानसिक अवस्थेच्या दृष्टीने मानवी जीवांचे चार प्रमुख प्रकार पडतात. ते म्हणजे, बद्ध : जो अज्ञानात, विषयात आणि केवळ संसारात अडकलेला आहे. मुमुक्षू : ज्याला या संसारबंधनातून सुटण्याची आणि मुक्ती मिळवण्याची तीव्र इच्छा निर्माण झाली आहे. साधक : जो मोक्षासाठी आणि आत्मज्ञानासाठी योग्य ते साधन (साधना/अभ्यास) करत आहे. आणि सिद्ध : ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, जो पूर्णब्रह्माशी एकरूप झाला आहे.
या समासात समर्थ स्पष्ट सांगतात की, या चार प्रकारांशिवाय पाचवा प्रकार या जगात नाही. या समासात ते प्रथम ‘बद्ध’ जीवाची लक्षणे अगदी सविस्तर मांडतात. ते म्हणतात, बद्धाची अज्ञानांध अवस्था (ओवी ६ ते १८) या ओव्यांमधून वर्णन करतात. बद्धाची अवस्था स्पष्ट करण्यासाठी समर्थांनी अत्यंत मार्मिक उपमा दिली आहे : ‘अंधारींचा अंध जैसा’. ज्ञानाचे डोळे नसणे हे लक्षण आहे. जसे अंधारात असलेल्या आंधळ्या माणसाला दहाही दिशा शून्याकार (रिक्त) वाटतात, तशीच अवस्था बद्धाची असते. त्याच्याजवळ अज्ञानाचा अंधार असतो आणि आत्मज्ञानाचा डोळा नसतो. तसेच, सत्पुरुषांचे अज्ञान असते. असा माणूस जेव्हा एखाद्या ज्ञानी, योगी, संत किंवा वैराग्याला पाहतो, तरीही तो त्यांच्यातील श्रेष्ठत्व ओळखू शकत नाही. त्याला संत आणि सामान्य माणूस यातील फरक कळत नाही. तसेच परमार्थाची दृष्टी नसणे हे या बद्धाचे लक्षण आहे. त्याला धर्माधर्म, कर्माकर्म, शास्त्रे, सत्संग आणि परमार्थाचा सोपा मार्ग यांचा काहीही बोध होत नाही.
सर्वात मोठे अज्ञान (मुख्य लक्षण) इथे ते वर्णन करतात. ओवी १८ मध्ये समर्थ बद्धाचे सर्वात मुख्य लक्षण सांगतात — ‘जयासि नाही आत्मज्ञान । हे मुख्य बद्धाचे लक्षण ॥’ ज्याला ‘मी कोण आहे? हेच ठाऊक नाही, तो कितीही शिकलेला किंवा श्रीमंत असला तरी समर्थांच्या दृष्टीने तो ‘बद्ध’च आहे.’
त्यानंतर समर्थ बद्धाच्या ठायी असणारे मानसिक दोष व दुर्गुण (ओवी १९ ते ३५) वर्णन करतात. समर्थांनी या भागात बद्ध माणसाच्या विकृत मनोवृत्तीचा आणि षड्रिपूंच्या (काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर) प्रभावाचा पट मांडला आहे. त्याच्यामध्ये दया-क्षमाशिलतेचा अभाव असतो. बद्ध माणसाच्या अंत:करणात भूतदया, करुणा, शांती, क्षमा किंवा नम्रता नसते. अवगुणांचा अतिरेक असतो. समर्थांनी येथे ‘बहु’ (म्हणजे खूप/अतिरेक) या शब्दाचा वारंवार वापर केला आहे. बहु काम, बहु क्रोध, बहु गर्व, बहु मद, बहु लोभ, बहु दंभ, बहु निंदा, बहु द्वेष, बहु अभिमान, बहु कापट्य हे अवगुण ते दाखवतात.
याशिवाय कुविद्या व बाष्कळपणा हे त्याच्या अंगी दुर्गुण असतात. असा माणूस निरर्थक वादविवाद करण्यात, लोकांची निंदा-चहाडी करण्यात, कुतर्क करण्यात आणि स्वत:चा मोठेपणा मिरवण्यात धन्यता मानतो. त्याला वाईट कृत्ये (सुकर्माऐवजी कुकर्मे) करण्यातच आनंद मिळतो.
समर्थ म्हणतात त्याच्यावर तमोगुणाचा प्रभाव प्रचंड असतो. आळस, संशय, भ्रम, असत्कर्मे आणि उथळपणा या सर्वांनी बद्ध जीव व्यापलेला असतो. तो ‘द्रव्य-दारा’ (पैसा आणि प्रपंच) यांचे अखंड ध्यान (ओवी ३६ ते ४८) करतो. हा भाग या समासाचा सर्वात महत्त्वाचा आणि व्यावहारिक गाभा आहे. समर्थ बद्ध माणसाच्या आसक्तीचे आणि प्रापंचिक मानसिकतेचे अत्यंत अचूक वर्णन करतात. परमार्थाचा अनादर, प्रपंचाचा आदर तो करतो. बद्ध माणसाला देवाचे नाव घेणे किंवा परमार्थ करणे निरर्थक वाटते, पण संसाराच्या चिंता वाहण्यात तो रात्रंदिवस बेजार असतो.
द्रव्य आणि दारा (स्त्री/कुटुंब/पैसा) हे त्याला प्रिय असते. बद्धाच्या हातात जपमाळ असते, पण ती देवाची नसून ‘पैशाची’ असते. त्याच्या मनात २४ तास फक्त कुटुंब आणि संपत्तीचेच ध्यान चाललेले असते. या समासातील ओवी ४०-४३ मध्ये समर्थ सांगतात, डोळ्यांनी पैसा-संसार पाहावा, कानांनी त्याबद्दलच ऐकावे, काया-वाचा-मनाने केवळ संपत्ती आणि संसाराचीच भक्ती करावी. त्याच्या दृष्टीने पैसा आणि संसार हेच त्याचे तीर्थ, तोच त्याचा जप आणि तोच त्याचा मोक्ष असतो!
तो सतत विषयध्यास करत असतो. जागृत असो वा स्वप्न, त्याला विषयांव्यतिरिक्त दुसºया कशाचाही विचार सुचत नाही. क्षणाचाही निवांतपणा त्याला लाभत नाही. या समासाचा निष्कर्ष व परिवर्तनाची नांदी (ओवी ४९) पुढे समर्थ सांगतात. शेवटी समर्थ रामदास स्वामी आशेचा एक किरण दाखवतात. ते म्हणतात की, ही सर्व बद्धाची लक्षणे कायमस्वरूपी राहणारी नाहीत. जेव्हा या बद्ध जीवाला आपल्या दोषांची जाणीव होते, जेव्हा त्याला संसाराच्या असारतेची प्रचिती येते आणि सद्गुरूंचा अनुग्रह किंवा सत्संग मिळतो, तेव्हा या बद्ध माणसाचे ‘मुमुक्षू’(मुक्तीचा आकांक्षी)मध्ये रूपांतर होते. त्याची लक्षणे काय असतात, हे समर्थ पुढील समासात (समास आठवा : मुमुक्षुलक्षण) सांगतात.
व्यावहारिक आणि जीवनोपयोगी शिकवण इथे काय आहे याचा विचार केला तर हा आत्मपरीक्षणाचा आरसा आहे. हा समास वाचून आपण इतरांचे मूल्यमापन करण्यापेक्षा स्वत:चे परीक्षण केले पाहिजे. ‘माझ्या हातात परमार्थाची माळ आहे की द्रव्याची?’, ‘माझ्या मनात क्षमा-दया आहे की मत्सर-अहंकार?’ संसारात समतोल साधणे महत्त्वाचे असते. प्रपंच करू नये असे समर्थ म्हणत नाहीत, तर प्रपंचालाच सर्वस्व मानून त्यात आंधळेपणे अडकून पडणे आणि परमार्थाकडे पूर्ण दुर्लक्ष करणे (देहबुद्धीत जगणे) याला समर्थांनी बद्धता म्हटले आहे. यातून उन्नतीचा मार्ग ते दाखवतात. आपल्यातील ‘बद्धत्व’ ओळखून ‘मुमुक्षू’ बनण्याच्या दिशेने पाऊल टाकणे, हीच या समासाची मुख्य फलश्रुती आहे.
प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा
No comments:
Post a Comment