दासबोध : दशक ६ : समास ६ : सृष्टीकथन

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील सहाव्या दशकातील सहाव्या समासात सृष्टीकथन केलेले आहे. या समासात समर्थांनी ‘सृष्टी सत्य की मिथ्या?’ (ही जगतातली दृश्य सृष्टी खरी आहे की खोटी/मायेचा खेळ आहे?) या अत्यंत महत्त्वाच्या अध्यात्मिक विषयावर गुरू-शिष्य संवादाच्या माध्यमातून सविस्तर प्रकाश टाकला आहे.

या समासात सृष्टीची उत्पत्ती आणि संशयाची सुरुवात (ओव्या १ ते ७) मधून ते करतात. इथे प्रश्न उपस्थित करतात की, सृष्टी निर्माण होण्यापूर्वी फक्त परब्रह्म होते, त्यावेळी सृष्टीचा मागमूसही नव्हता. मग आता ही दिसणारी सृष्टी नेमकी सत्य आहे की मिथ्या (खोटी)? असा प्रश्न श्रोता (शिष्य) सर्वज्ञ वक्ता (गुरू) याला विचारतो. (१-३) त्याला शास्त्रवचनाचा दाखला देत ते उत्तर देतात. गीतेमध्ये ‘जीवभूत: सनातन:’ (जीव सनातन आहे) असे वचन आहे, ज्यामुळे सृष्टीला सत्यत्व प्राप्त होते; तर दुसरीकडे ‘यद्दृष्टं तन्नष्टं’ (जे दिसते ते नाश पावते) या वचनानुसार सृष्टी मिथ्या ठरते. मग यापैकी नेमके काय खरे मानावे? (४-५)

इथे अज्ञानामुळे संभ्रम निर्माण होतो. सृष्टीला सत्य म्हणावे तर तिचा नाश होतो आणि मिथ्या म्हणावे तर डोळ्यांसमोर प्रत्यक्ष दिसते. समाजात सज्ञान आणि अज्ञान असे दोन्ही प्रकारचे लोक असल्याने प्रत्येकाचे मत वेगवेगळे असते, ज्यामुळे संशयाचे निरसन होत नाही. (६-७)

म्हणून समर्थ अज्ञानाचे मत आणि मूर्तिपूजेचे महत्त्व (ओव्या ८ ते १४) सांगतात. अज्ञानी लोकांचे मत असते की, अज्ञानी लोक म्हणतात की, ही सृष्टी शाश्वत (कायमस्वरूपी) आहे आणि देव, धर्म, तीर्थ, व्रत हे सर्व सत्यच आहे. त्यावर ज्ञानी पुरुष (सर्वज्ञ) असे मानणाºयांना ‘अज्ञानी’ किंवा ‘मूर्ख’ ठरवून म्हणतात की, ज्यांना ब्रह्माचे मर्म कळले नाही, त्यांच्यासाठीच मूर्तिपूजा असते. प्रलय झाला तरी जे उरते तेच खरे ब्रह्म होय. (८-९) त्यानंतर तीर्थयात्रा आणि सद्गुरूची महती सांगितली आहे. त्यावर अज्ञानी माणूस विचारतो की, जर सृष्टी मिथ्या आहे, तर मग तू स्वत: संध्यास्नान, गुरुभजन, तीर्थाटन कशाला करतोस? यावर गुरुगीतेचा दाखला देत ज्ञानी सांगतो की, तीर्थक्षेत्रांच्या निमित्ताने तिथे जमलेल्या ब्राह्मणांच्या संगतीत तत्त्वज्ञान व तत्त्वबोध होतो. सद्गुरूची उपासना कशी करावी? तर प्रथम सद्गुरूला ओळखून त्यांनी स्वानुभवाने मिळवलेला परमानंद आपण विवेकाने स्वत: प्राप्त करून घ्यावा. (१०-१३)

या समासात समर्थ गीतेतील वचनांचा अर्थ व वाक्यभेद (ओव्या १५ ते ३०) करतात. इथे शिष्याचा आक्षेप आहे. शिष्य आक्षेप घेऊन म्हणतो की, भगवद्गीता तर भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितली आहे. गीतेत श्रीकृष्णांनीच स्वत:ला श्रेष्ठ मानले आहे, मग तू त्यांना अज्ञानी कसे म्हणतोस? (१५-१६) या वाक्यभेदाचा खुलासा करताना समर्थ सांगतात, वक्ता समजावून सांगतो की, श्रीकृष्णांनी गीतेत जी वचने दिली आहेत त्यांचा खरा अर्थ तुला समजलेला नाही. उदा. श्रीकृष्ण म्हणतात की, ‘अश्वत्थ: सर्ववृक्षाणां’ (सर्व वृक्षांत पिंपळ मी आहे). पण, प्रत्यक्षात पिंपळाचे झाड तोडल्यास ते तुटते, जाळल्यास जळते. कारण, पिंपळ हा नाशिवंत आहे, तर भगवंताचे मूळ स्वरूप शस्त्राने तुटत नाही व अग्निने जळत नाही. तसेच, श्रीकृष्ण म्हणतात, ‘इन्द्रियाणां मनश्चास्मि’ (इंद्रियांत मन मी आहे). पण, याचा अर्थ मनाच्या चंचल ऊर्मींना आवर घालू नये असा होत नाही. लोकांना साधनामार्ग समजून सांगण्यासाठी लहान मुलांना जसे ‘ओनामा’ शिकवावा, तसे हे लौकिकदृष्ट्या समजावून सांगितले आहे. (१९-२४) त्यानंतर या समासात वेद-शास्त्रांचा समन्वय यावर उहापोह आहे. वेद, शास्त्र, स्मृती यांच्या वचनांमध्ये वरवर विरोधाभास वाटतो, पण सद्गुरूंच्या वचनांशिवाय व त्यांच्या मार्गदर्शनाशिवाय या वादाचा व संशयाचा खरा निवाडा कधीही होत नाही. म्हणून वादविवाद सोडून संतांच्या सानिध्यात ‘संवाद’ साधावा, म्हणजे स्वानुभवाने ब्रह्मानंद प्राप्त होतो. (२५-३०) या समासात पुढे कल्पनेचा खेळ आणि खोट्या देवांचा भ्रम (ओव्या ३१ ते ४६) यावर समर्थ बोलतात. कल्पनेचा विस्तार म्हणजे एका कल्पनेच्या पोटी अनंत सृष्टी उत्पन्न होतात व नाश पावतात. माणसाने आपल्या कल्पनेने दगड, माती, धातू, काष्ठ (लाकूड) इत्यादींच्या मूर्ती बनवून त्यांना देव मानले आहे. (३१-३७) अज्ञानाची अंधश्रद्धा असते. एखादा पाषाणाचा देव फुटला किंवा चोरीला गेला, तर भक्त दु:खी होतो, रडतो. नर्मदा-गंडकी नदीच्या तीरावर लक्षावधी गोटे (बाण/शालीग्राम) पडले आहेत. कोणी रेशमाचा देव करतो, तर कोणी मातीचे लिंग पूजतो. भक्त आपल्या मनाचा निग्रह करून म्हणतात की, आमचा देवच खरा आहे आणि संकटात आमचे मनोरथ पूर्ण करतो. (३८-४३) ही सगळी मायेची भ्रमंती आहे. पण, समर्थ

स्पष्ट करतात की, हे सर्व धातू, पाषाण, माती व चित्रांचे खेळ आहेत. ही केवळ मायेची भ्रमंती आहे. जगातली ही सर्व सृष्टी कोटिगुणांनी मिथ्या आहे, असे वेद, शास्त्र, पुराणे आणि साधू-संत एकमताने सांगतात. (४४-४६) यानंतर या समासात समर्थ अष्टसृष्टी आणि सगुणाचा आधार (ओव्या ४७ ते ६०) काय ते सांगतात. शाश्वत देव आणि आठ सृष्टी कोणत्या? तर, सृष्टी निर्माण होण्यापूर्वी, सृष्टी असताना आणि सृष्टीचा संहार झाल्यावरही आदि आणि अंत असणारा एकच देव शाश्वत आहे. एका कल्पनेमुळे आठ प्रकारच्या सृष्टी निर्माण होतात. त्यांची नावे म्हणजे, कल्पनेची सृष्टी, शाब्दिक सृष्टी, प्रत्यक्ष (डोळ्यांना दिसणारी) सृष्टी, चित्रलेप सृष्टी, स्वप्नसृष्टी, गंधर्वसृष्टी ,ज्वरसृष्टी आणि दृष्टीबंधन सृष्टी (५०-५३) या आठ सृष्टी आहेत.

सगुणातून निर्गुणाची प्राप्ती करणे महत्त्वाचे असते. या सर्व सृष्टी नाशिवंत आहेत. परंतु, जोवर हा निश्चय दृढ होत नाही, तोवर साधकाने सगुणाची भक्ती करावी. सगुणाच्या आधारानेच संतसंगती व सारासार विचाराने निर्गुणाची प्राप्ती होते. (५४-५६) त्यानंतर अतिताची अनुभूती घ्यावी. शेवटी शिष्याला पडलेल्या अंतिम प्रश्नाचे (जरी हे दृश्य अवघे मिथ्या आहे, तरी डोळ्यांना प्रत्यक्ष का दिसते?) उत्तर देताना समर्थ म्हणतात की, ही सृष्टी मिथ्या आहे हे जाणूनही व्यवहारात सगुणाचे रक्षण करावे, ही अनुभवाची खरी खूण केवळ अनुभवी संतच जाणतात. (५७-६०) थोडक्यात सांगायचे तर या समासात समर्थ रामदासस्वामींनी भौतिक सृष्टी ही केवळ मायेचा आणि कल्पनेचा खेळ (मिथ्या) असल्याचे सांगत, संसारातील कर्मे व सगुणाची उपासना सांभाळून आत्मज्ञानाची (निर्गुणाची) प्रचिती कशी घ्यावी, याचे अत्यंत मार्मिक मार्गदर्शन केले आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा