Tuesday, November 17, 2026

दासबोध : दशक ८ : समास ७ : मोक्षलक्षण


समर्थ रामदास स्वामींनी श्रीदासबोध या आपल्या ग्रंथातील दशक ८, समास ७ मध्ये मोक्षलक्षण सांगितली आहेत. हा समास म्हणजे मागील समासातील शंकेचे ‘सत्संगाने मोक्ष किती दिवसांत मिळतो? हे सांगणारा तात्त्विक व व्यावहारिक उत्तर देणारा अत्यंत महत्त्वाचा समास आहे. येथे समर्थ मोक्ष या संकल्पनेची बाह्य कालमर्यादा न सांगता, बद्ध आणि मुक्त या अवस्थांचे मूळ संकल्पात व देहबुद्धीत कसे दडलेले आहे, हे दाखवतात.


समासाच्या सुरुवातीलाच समर्थ मोक्षाची सोपी व्याख्या मांडतात. तरी बद्ध म्हणिजे बांधला। आणि मोक्ष म्हणिजे मोकळा जाला। तो संतसंगें कैसा लाधला। तेंचि ऐका॥ ३ ॥ या सूत्राभोवती संपूर्ण समास पाच टप्प्यांत गुंफला गेला आहे.

यात संकल्पाचे बंधन व जीवपण (ओव्या ४-१७) वर्णन केले आहे. मी जीव आहे, मला जन्ममरण आणि कर्मफळ भोगावेच लागेल या दृढ संकल्पातून बंधन जन्मते. पुढील जन्मी सुखाच्या आशेने केलेले सकाम दान-पुण्यही वासनेच्या साखळीतच अडकवते. नरदेहाचे महत्त्व व आत्महत्यारा हा कडक इशारा (ओव्या १८-३०) ते इथे देतात. अनेक जन्मांनंतर मिळालेला नरदेह दुर्लभ आहे. येथे विवेक ज्ञान न मिळवल्यास चौºयाऐंशी लक्ष योनींचे चक्र सुरू राहते. त्याला समर्थ आत्महत्यारा म्हणतात. तत्त्वविवेक आणि अष्टदेह-दशदेहांची मांडणी (ओव्या ३१.४३) ते इथे करतात. पंचमहाभूते, देहाची तत्त्वे, सूक्ष्म देह आणि स्थूल-सूक्ष्म-कारण-महाकारण ते विराट-हिरण्य-अव्याकृत-मूळप्रकृती या देहभेदांचे विवेचन करत समर्थ आत्म्याला या सर्वांहून साक्षी व विलक्षण ठरवतात.


चार आत्मे आणि ‘आकाशा’चे रूपक (ओव्या ४४-५५) इथे ते देतात. जीवात्मा, शिवात्मा, परमात्मा आणि निर्मळात्मा हे भेद उपाधीमुळे भासतात. जसे घटाकाश, मठाकाश, महदाकाश आणि चिदाकाश शेवटी एकच आकाश असते. तत्त्वमसि महावाक्य, स्वप्न-जागृतीचा दृष्टांत आणि मोक्षाचे स्वरूप (ओव्या ५६-६६) ते सांगतात. विवेकाने आपण आत्माच आहोत हा बोध झाला की, स्वप्नातून जागृती आल्याप्रमाणे तत्क्षणी बंधन सुटते; आत्म्यापाशी बद्ध वा मोक्ष हे दोन्ही नसतात.

इथे महत्त्वाचे रूपक व तात्त्विक बारकावे ते सांगतात. रेशमाच्या किड्याचे कोष रूपक (ओवी ९).समर्थ सांगतात की जीवाला कोणी बाहेरून साखळ्यांनी बांधलेले नाही; तो स्वत:च्या संकल्पाने व कल्पनेनेच स्वत:भोवती कोष विणतो आणि त्यात अडकतो. त्यामुळे बाहेरच्या उपायांपेक्षा आत्मनिरीक्षण व विवेक हेच खºया मुक्तीचे साधन ठरते.


दुसरे असे की, सकाम पुण्य आणि वासनेचे जाळे (ओव्या ११-१७) यावर येथे समर्थ व्यावहारिक धार्मिकतेवर बोट ठेवतात. जुने वस्त्र, तांब्याचे नाणे किंवा तुकडा देऊन पुढील जन्मी कोटीगुणाने परत मिळेल अशी अपेक्षा ठेवणे म्हणजे बंधनाचाच विस्तार आहे. मोक्ष हा देवाणघेवाणीचा व्यवहार नसून देहबुद्धी गळून पडणे आहे.

यानंतर चतुराकाश रूपक (ओव्या ४७-५५) ते स्पष्ट करतात. समासातील सर्वात सुस्पष्ट तात्त्विक चित्र येथे दिसते. घटाकाश ↔ जीवात्मा (पिंडापुरता मर्यादित भासणारा अंश) मठाकाश ↔ शिवात्मा (ब्रह्मांडातील व्यापक भासणारा अंश) महदाकाश ↔ परमात्मा (ब्रह्मांडाबाहेरील व्यापकता)चिदाकाश ↔ निर्मळात्मा (सर्व उपाधींपासून मुक्त शुद्ध स्वरूप) याबाबत ते इथे सांगतात. समर्थ म्हणतात, घट फुटला किंवा मठ दूर केला तरी आकाश वेगळे होत नाही; तसेच उपाधीचा भ्रम सरला की जीव-शिव-परमात्मा हा भेद उरत नाही.


यानंतर ते स्वप्न आणि जागृतीचा दृष्टांत (ओव्या ६१-६५) देतात. मोक्ष किती दिवसांत मिळतो, या प्रश्नाचे अंतिम उत्तर येथे मिळते. स्वप्नात अडकलेल्याला सोडवायला अनेक दिवस लागत नाहीत; जागृती येताच बंधन संपते. तसेच अज्ञाननिद्रा संपून विवेक जागृत झाला की तत्क्षणी मोक्ष अनुभवाला येतो.

आठव्या दशकातील समास ६ (‘दुश्चितनिरुपण’) आणि समास ७ (‘मोक्षलक्षण’) यांचा वैचारिक धागा समजून घेणे आवश्यक आहे. समास ६ मध्ये समर्थ दाखवतात की चित्त चंचल, आळशी किंवा दुश्चित असेल, तर श्रवण व निरुपण निष्फळ ठरते. समास ७ मध्ये ते पुढे जातात की साधक सावध होऊन श्रवण-विवेकास प्रवृत्त झाला, तर नेमका कोणता बोध त्याला मुक्त करतो, तर मी देह व जीव हा संकल्प सोडून मी साक्षी आत्मा आहे हा महावाक्यार्थ (तत्त्वमसि) उमजणे.


आजच्या काळाशी आणि वैचारिक दृष्टिकोनाशी नाते काय ते आता लक्षात घ्यावे. आजच्या काळात मोक्ष हा शब्द पारलौकिक कल्पनेपुरता मर्यादित न ठेवता मानसिक गुलामगिरीतून मुक्त होणे या अर्थानेही वाचता येतो. स्वत:च्याच गृहीतकांचा, पूर्वग्रहांचा आणि अहंकाराचा कोष (ओवी ९) माणूस स्वत:च तयार करतो. विवेक आणि साक्षीभाव म्हणजे प्रत्येक घटनेत व नात्यात तत्काळ प्रतिक्रिया न देता, वस्तुस्थितीचा निखळ शोध घेण्याची क्षमता.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा


No comments: