Tuesday, November 17, 2026

मुलांना चांगले आणि वाईट यातील फरक शिकवा


असे अनेकदा म्हटले जाते की, मुलांच्या कोमल भावना समजून घेतल्या पाहिजेत. त्यांच्यावर जास्त बंधने घालू नयेत. त्यांना कोणत्याही गोष्टीसाठी नाही म्हणू नये. मात्र, मुलांसाठी काम करणाºया अनेक संस्था यावर जोर देत आहेत की, जर तुम्ही मुलाला नाही म्हटले नाही, तर त्यांना नेहमी हो म्हणण्याची सवय लागते. त्यांना ‘नाही’ हे कधीच ऐकायचे नसते. घरातसुद्धा मुलांच्या मागण्या नेहमीच पूर्ण करता येत नाहीत, कारण त्या पूर्ण करण्यासाठी संसाधने आणि वेळेची आवश्यकता असते. प्रत्येक कुटुंबाकडे मुलाची प्रत्येक इच्छा पूर्ण करण्यासाठी संसाधने आणि क्षमता असेलच असे नाही. शिवाय, मुले नेहमी घरीच राहत नाहीत. ती शाळेत जातात, इतर मुलांसोबत खेळतात आणि जसजशी मोठी होतात, तसतशी ती नोकरी किंवा स्वत:चे कामही करू लागतात. मुलाच्या आयुष्याचे हे चक्र अत्यंत आव्हानात्मक असते. जर मुलाला बाहेर जाऊन ऐकण्याची परवानगी दिली नाही, तर त्यांचा आत्मविश्वास डगमगू शकतो. ते निराश होऊ शकतात. कधी कधी, त्यांच्या नैसर्गिक विकासातही अडथळा येतो.


आपल्या देशातील अनेक अग्रगण्य उद्योगपतींनी त्यांच्या आत्मचरित्रांमध्ये लिहिले आहे की, संसाधने असली तरी, मुलांना निरोगी जीवन कसे जगावे हे शिकवण्यासाठी त्यांची प्रत्येक इच्छा पूर्ण करू नये. त्यांना कठोर परिश्रम आणि पैसे वाचवण्याचे महत्त्व शिकवले पाहिजे. आजच्या उपभोगवादी आणि स्पर्धात्मक युगात ही गरज अधिकच तीव्र झाली आहे. बाहेरील जग अनेक हो-हो म्हणणाºयांच्या सौम्यतेने भरलेले नाही. त्यांना बाहेरील जगाशी जुळवून घेण्यास मदत करण्यासाठी, वेळोवेळी ‘नाही’ म्हणणेही महत्त्वाचे आहे. जर आपण आपल्या जुन्या कौटुंबिक रचनेकडे पाहिले, तर असे म्हटले जायचे की, जर तुम्हाला तुमच्या मुलांना बिघडवायचे असेल, तर तुम्ही त्यांच्या प्रत्येक लहरीचे पालन केले पाहिजे. जर तुम्हाला त्यांना जगण्याचा योग्य मार्ग शिकवायचा असेल, तर तुम्ही त्यांची प्रत्येक मागणी पूर्ण करू नये. अनेक अभ्यास वडीलधाºयांच्या या शिकवणींना दुजोरा देतात. मानसशास्त्र आणि मज्जाशास्त्र (न्यूरोसायन्स) संबंधित अनेक अभ्यास असे सूचित करतात की, निरोगी मनाच्या विकासासाठी मुलाचे न ऐकणे आवश्यक आहे. जेव्हा मुले ऐकत नाहीत, तेव्हा ती त्या वेळी रागावलेली असली तरी, त्यावर विचारही करतात. बºयाच प्रकरणांमध्ये, ज्या गोष्टीबद्दल त्यांना काहीही सांगितले जात नाही, त्या गोष्टीवर ते पुन्हा चर्चा करत नाहीत. हे अभ्यास असेही सूचित करतात की, मुलांसोबत नेहमी एक मर्यादा आखली पाहिजे.

मुलांना काय करता येईल आणि काय नाही हे सांगणे महत्त्वाचे आहे. तसेच, पालक किंवा कुटुंबातील इतर सदस्य कोणत्या मागण्या पूर्ण करू शकतात आणि कोणत्या नाही, हे समजून घेणेही आवश्यक आहे. असे केल्याने मुले संयमी बनतात आणि इतरांच्या इच्छांचा आदर करायला शिकतात. ते कुटुंबाच्या आर्थिक परिस्थितीचा आणि ते किती खर्च करू शकतात याचाही विचार करतात. मुलांना वास्तवाची इतकी तीव्र जाणीव असते की, ते लहान वयातच ते ओळखू शकतात. ते जीवनातील आणि जगातील सत्यावरही लक्ष केंद्रित करतात. मानसशास्त्रज्ञांनी याची अनेक उदाहरणे दिली आहेत. कल्पना करा की, एक मूल बागेत खेळत आहे. अंधार पडला आहे. घरी परतण्याची वेळ झाली आहे, पण मुलाला अजूनही खेळायचे आहे. घरी परतण्याच्या उल्लेखानेच त्यांना वाईट वाटते. अशा परिस्थितीत, वाईट वाटून न घेता आणि त्यांच्या मर्यादा न समजता त्यांना कसे नाही सांगावे? याचे एक उदाहरण असे दिले आहे. मला माहीत आहे की, तुला अजून खेळायचे आहे आणि बाग सोडताना तुला वाईट वाटत आहे, पण आपण आता आणखी खेळू शकत नाही. आपल्याला घरी जायला हवे. घरी जायची वेळ झाली आहे. त्याचप्रमाणे, जर एखादे मूल काहीतरी विकत घेण्याचा हट्ट करत असेल, तर कधी कधी तुम्हाला ते समजावून सांगावे लागते, तर कधी कधी तुम्हाला कठोरपणे नाही म्हणावे लागते. आजकाल, मॉल किंवा दुकानात उभे राहून मुले जे काही मागतात ते पालकांनी विकत घेणे ही एक सामान्य गोष्ट झाली आहे. असे मूल उद्या अशी एखादी गोष्ट मागू शकते जी त्याला परवडत नाही किंवा जी त्याच्यासाठी योग्य नाही, त्यामुळे त्याला नाही म्हणावे लागेल.


आजकाल मुले अनेकदा मोबाइल फोन मिळवण्यासाठी हट्ट करतात. अनेक अभ्यासांनुसार मोबाइल फोन एका विशिष्ट वयापर्यंत मुलांसाठी हानिकारक असल्याचे दिसून आले असले तरी, अनेक पालक त्यांना तो घेऊन देतात. त्यामुळे त्यांना सांगावे लागते, आता तुला फोन मिळणार नाही. जेव्हा मुलांना हवी असलेली गोष्ट मिळत नाही, तेव्हा अनेक मुले रडतात, वस्तू इकडेतिकडे फेकतात आणि खाणेपिणे बंद करतात. अनेक पालक आपल्या मुलांच्या हट्टीपणापुढे हार मानतात. त्यांना वाटते की जर त्यांचे मूल रडले आणि खाण्यापिण्यास नकार दिला, तर त्याला इजा होईल. तथापि, आपले म्हणणे खरे करण्यासाठी हा त्यांना ब्लॅकमेल करण्याचा एक प्रकार आहे. एकदा पालकांनी हार मानली की, ते आपले म्हणणे खरे करण्यासाठी नेहमी अशाच प्रकारचा हट्ट धरतात. म्हणून, आपल्या मुलांच्या प्रत्येक हट्टाला आणि मागणीला बळी पडू नका. प्रत्येक तक्रार योग्य आहे असे म्हणून फेटाळून लावू नका; त्याचे फायदे आणि तोटे विचारात घ्या. जरी मुलांचा हेतू चुकीचा नसला तरी, ते अनेकदा स्वत:चा बचाव करण्यासाठी सबबी सांगतात आणि इतरांना दोषही देतात. खरे तर, मुले बालपणातच वागणुकीचे अनेक नमुने शिकतात. याच काळात त्यांना काय चांगले आणि काय वाईट हे शिकवले पाहिजे. आजकाल तर हे अधिकच महत्त्वाचे आहे.

No comments: