भेसळ हा एक मोठा उद्योग बनला आहे

गेल्या दोन-अडीच महिन्यांपासून अन्न आणि औषध विभागाची जबाबदारी घेतल्यापासून आयुक्त तुकाराम मुंढे हे फार चर्चेत आहेत. त्यांना राज्यातून सर्वसामान्यांकडून एवढा पाठिंबा मिळत आहे की, भेसळीपासून कोणीतरी आपला तारणहार आला आहे याची प्रत्येकाला खात्री वाटू लागली आहे. अर्थात, हे काही आज घडते आहे असे नाही. दशकानुदशके भेसळयुक्त अन्न पुरवणे हे व्यापाºयांचे काम राहिले आहे. १९७४ च्या मनोजकुमारच्या ‘रोटी कपडा और मकान’मध्ये ‘बाकी कुछ बचा तो मेहंगाई मार गयी’ या गाण्यात ‘शक्कर में ये आटे की मिलाई मार गई’ ही ओळ बरेच काही सांगून जात होती. दादा कोंडके यांनीही ‘ह्योच नवरा पाहिजे’मध्ये भेसळ करणारा धुमाळ कसे धान्यात खडे मिसळत असतो हे दाखवले आहे. कादरखानने तर भेसळ करणाºया मिलावटराम नावाची भूमिकाच केलेली होती. आपण दशकानुदशके भेसळयुक्त खातो आहे, पण त्याला रोखणारी यंत्रणा सक्षम नव्हती, कारण तिथेच फार मोठी भेसळ होती. त्यामुळे आपल्याकडे भेसळ हाच फार मोठा उद्योग बनला.

हे काही महाराष्ट्रातच घडते आहे असे नाही, तर संपूर्ण देशभर आहे. बंगळुरूला भारताची सिलिकॉन व्हॅली म्हणून ओळखले जाते. या शहराने आपली आंतरराष्ट्रीय ओळख यशस्वीपणे प्रस्थापित केली आहे, परंतु ते बºयाच काळापासून वाहतूककोंडीसाठी कुप्रसिद्ध आहे. अलीकडेच, येथील अनेक हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स आणि पब्समध्ये सडलेले आणि शिळे अन्न आढळल्याने या शहराला आणखी एक कुप्रसिद्धी मिळाली आहे. येथे तथाकथित प्रीमियम हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स आणि पब्स आहेत. अन्न सुरक्षा विभागाने अनेक हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स आणि पब्सवर टाकलेल्या छाप्यांदरम्यान, मोठ्या प्रमाणात निकृष्ट दर्जाचे, खराब झालेले अन्न आढळून आले. यामध्ये मांस, भाज्या, तेल, बेकरी आणि दुग्धजन्य पदार्थ तसेच इतर वस्तूंचा समावेश होता.

काही अन्न इतके खराब झाले होते की, ते नष्ट करावे लागले. जेव्हा प्रतिष्ठित, महागड्या हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स आणि पब्समध्ये खराब आणि शिळे अन्न वापरले जात आहे, तेव्हा सामान्य हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स आणि रस्त्यावरील स्टॉल्समधील अन्नाच्या गुणवत्तेची सहज कल्पना करता येते. बंगळुरूच्या हॉटेल्स आणि रेस्टॉरंट्समध्ये आढळलेले अनारोग्यकारक अन्न आणि पेये हा एक अपवाद आहे, असा निष्कर्ष काढणे मूर्खपणाचे ठरेल. बंगळुरूच्या हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स आणि पब्समध्ये आढळलेले असेच निकृष्ट दर्जाचे खाद्यपदार्थ देशभरातील इतर शहरांमधील अशाच आस्थापनांमध्येही आढळण्याची दाट शक्यता आहे. या आस्थापनांमधील अन्नाची तपासणी करण्यासाठी छापे टाकले तरच हे शक्य होईल. सध्या, ही केवळ एक औपचारिकता आहे. मुंबई, नवी मुंबईतही गेल्या काही दिवसांपासून धाडी पडत आहेत. पुणे-नाशिकमध्येही अनेक हॉटेलवर कारवाई केली जात आहे. पण हे लोक न्यायालयात जातात आणि न्यायालय म्हणते मच्छर मारायला तलवार का वापरता? ही भेसळखोराची पाठराखण झाली म्हणावे लागेल.

अन्न भेसळीबाबत बंगळुरूमधील परिस्थिती देशाच्या इतर भागांसारखीच आहे. महाराष्ट्राचे अन्न व औषध प्रशासन (एफडीए) आयुक्त तुकाराम मुंढे यांनी त्यांच्या भेसळविरोधी मोहिमेदरम्यान मोठ्या संख्येने हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स आणि कॅन्टीन सील केल्याच्या वृत्तांवरून याचा अंदाज येतो. कारण ते भेसळयुक्त किंवा निकृष्ट दर्जाचे अन्न तयार करून विकत होते. एफडीएच्या कारवाईनंतर बंगळुरू आणि महाराष्ट्रातील परिस्थिती सुधारेल असे कोणीही गृहीत धरू नये. हे संभव नाही, कारण देशात भेसळयुक्त आणि निकृष्ट दर्जाच्या अन्नाविरुद्धच्या मोहिमा केवळ अधूनमधूनच सुरू केल्या जातात. अशा मोहिमा सतत सुरू राहिल्या पाहिजेत, त्या केवळ तक्रारींवर आधारित किंवा मोठ्या सणांपूर्वी नसाव्यात. बंगळुरू आणि महाराष्ट्रातील प्रकरणे बाजूला ठेवली तरी, आपल्या देशात एफडीएसारख्या विभागांना सहसा सणांपूर्वी सतर्क केले जाते. जेव्हा ते या काळात भेसळयुक्त अन्नाविरुद्ध आपली मोहीम सुरू करतात, तेव्हा त्यांना अनेकदा मोठ्या प्रमाणात निकृष्ट किंवा बनावट मिठाई, खवा, दूध, चीज आणि इतर अनेक वस्तू आढळतात.

ते दिवस गेले जेव्हा कोणीही घरचे जेवण शुद्ध असल्याचा दावा करू शकत होते, कारण बाजारात मिळणारे पॅकबंद तूप, तेल, दूध, चीज, मसाले इत्यादी शुद्ध असल्याची कोणतीही खात्री नसते. या सर्वांमध्ये भेसळ होण्याची शक्यता असते आणि अनेकदा ते खरेही ठरते. यावरून हाच निष्कर्ष निघतो की, देशात भेसळ हा एक मोठा उद्योग बनला आहे. पूर्वी हा एक कुटीर उद्योग होता, पण अलीकडच्या काळात त्याचे एका मोठ्या उद्योगात रूपांतर झाले आहे. बनावट आणि निकृष्ट दर्जाचे तूप, खाद्यतेल, चीज, खवा, मसाले इत्यादींचे उत्पादन करणारे कारखाने सातत्याने उघडकीस येत आहेत.

आता परिस्थिती अशी आहे की, आपल्या देशात बनावट किंवा निकृष्ट दर्जाची औषधेसुद्धा मोठ्या प्रमाणात तयार करून विकली जात आहेत. आपल्याकडे सर्व प्रकारचे नियम आणि कायदे आहेत आणि त्यात सतत सुधारणाही केल्या जातात, परंतु एक तर त्यांची योग्य अंमलबजावणी होत नाही किंवा बहुतेक प्रकरणांमध्ये ही प्रकरणे दडपली जातात. याचे कारण असे की, जर  FDA सारखे विभाग भ्रष्टाचाराचे अड्डे बनले असतील, तर भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरण (FSSAI) ही भारत सरकारची सर्वात अकार्यक्षम संस्थांपैकी एक आहे. ही केंद्र सरकारच्या आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या अंतर्गत असलेली एक स्वायत्त घटनात्मक संस्था आहे. देशात विकल्या जाणाºया अन्न उत्पादनांची सुरक्षितता आणि गुणवत्ता सुनिश्चित करणे हे तिचे काम आहे, परंतु ती ते करण्यात अपयशी ठरत आहे.

देशात अशा सरकारी विभागांची कमतरता नाही, जे आपले मूळ उद्दिष्ट पूर्ण करण्यात अत्यंत अपयशी ठरत आहेत. याचा परिणाम असा होतो की, गुणवत्तेच्या मानकांकडे सर्वत्र दुर्लक्ष केले जात आहे. सरकारी विभागांची अकार्यक्षमता आणि बोकाळलेला भ्रष्टाचार लोकांसाठी घातक ठरत आहे, तरीही सरकारे त्याकडे लक्ष देण्यास नकार देत आहेत. भेसळयुक्त किंवा बनावट, अखाद्य उत्पादनांचे उत्पादन आणि विक्री अक्षम्य मानली जात असली तरी, अन्न आणि औषधांमधील भेसळ हा एक घोर गुन्हा आहे. हे लोकांना स्लो पॉयझनिंग देण्यासारखे आहे.

असे असूनही, देशात अन्न आणि औषधांमध्ये भेसळ करणारे बिनधास्त आणि निर्भय राहतात. त्यांना माहीत आहे की, त्यांच्या कृत्यांसाठी त्यांना शिक्षा होणार नाही. ज्या देशात निकृष्ट दर्जाचे किंवा बनावट अन्न आणि अगदी औषधेही मोठ्या प्रमाणावर तयार करून विकली जातात, तिथे निकृष्ट दर्जाच्या पायाभूत सुविधांचीही उभारणी होत आहे, याचे कोणालाही आश्चर्य वाटू नये.

प्रफुल्ल फडके/ बिटवीन द लाइन्स