बºयाच काळानंतर, गेल्या काही दशकांमध्ये, हिंदू लोक त्यांचे सण कोणत्याही अडथळ्याशिवाय, आनंदाने आणि उत्साहाने साजरे करत आहेत, परंतु हे नाकारता येणार नाही की काही लोकांसाठी हे सण गोंधळ आणि आवाजाचे निमित्त बनले आहेत. काही सणांच्या वेळी अशी दृश्ये सर्रास पाहायला मिळतात: तासन् तास रस्ते अडवणाºया मिरवणुका, मोठा आवाज असलेले संगीत, अश्लील गाणी आणि नृत्य तसेच नागरिकांशी गैरवर्तन, यामुळे केवळ कायदा आणि सुव्यवस्थेचा प्रश्नच निर्माण होत नाही, तर या सणांचे पावित्र्यही भंग पावते. या कार्यक्रमांमध्ये कलात्मकतेचाही अभाव असतो. समाजाच्या मोठ्या वर्गातील हिंदू जीवन एका उच्च संस्कृतीच्या उदयाची वाट पाहत आहे. पुण्यातील विद्यानंद बापट आणि डीजे या प्रकरणावरून टीकाटिपण्णी, राजकारण आणि सोशल मीडियावरून मीम्स बनवण्यापेक्षा आपण विचार केला पाहिजे की, आपली परंपरा आणि संस्कृतीचे खरे स्वरूप जगासमोर आले पाहिजे.
यासंदर्भात, ही नवी उच्च संस्कृती सार्वजनिक सणांमध्येही प्रतिबिंबित होणे आवश्यक आहे. उच्च संस्कृती म्हणजे केवळ वस्तुसंग्रहालये, सभागृहे किंवा समाजाच्या एका लहान वर्गापुरती मर्यादित असलेली संस्कृती नव्हे. उच्च संस्कृती म्हणजे अशी संस्कृती, जिची अभिव्यक्ती पौराणिक कथा, सभ्यतेची प्रतीके आणि तात्त्विक सार सौंदर्यदृष्ट्या संयमित पद्धतीने प्रकट करते. एक अशी संस्कृती जी अर्थपूर्ण आणि सुसंस्कृत आहे, जी अभिरुचीला परिष्कृत करते, भावनांना उन्नत करते, ध्यान आणि संवेदनशीलता जोपासते, आणि समाजाला स्वत:बद्दल एक सन्माननीय दृष्टिकोन देते. असे नाही की लोकप्रिय संस्कृती मुळातच अश्लील असते आणि केवळ उच्चभ्रू संस्कृतीच श्रेष्ठ असते. उत्तर हरियाणाच्या रागिणीपासून ते पूर्व उत्तर प्रदेशातील कजरी किंवा चैती गायनापर्यंत किंवा मिथिलातील कोहबर आणि बुंदेली फागपर्यंत, हे सर्व भावपूर्ण आणि प्रतिष्ठित कला प्रकार आहेत.
हीच गोष्ट ब्रजच्या चरकुला नृत्य परंपरा, हरियाणाचा घुमर आणि मिथिलाच्या झिझिया नृत्य परंपरांबद्दलही म्हणता येईल. तथापि, हे खरे आहे की, अनेक लोकनृत्य आणि संगीत एकतर लुप्त होत आहेत किंवा त्यांमधील वाढत्या अश्लीलतेमुळे त्यांचे मूळ स्वरूप नष्ट होत आहे. ही परिस्थिती दु:खद आहे, कारण उच्च संस्कृती केवळ इंद्रियांना उत्तेजित करत नाही, तर त्यांना शिस्त लावते आणि उन्नत करते. हिंदू संस्कृतीच्या संदर्भात हे अधिकच महत्त्वाचे आहे, कारण हिंदू सौंदर्यदृष्टी केवळ वस्तूंना सुंदर बनवण्यापुरती मर्यादित राहिलेली नाही.
हिंदू विचारात ‘रस’ ही संकल्पना आहे, जी सामान्य भावनांना कलात्मक अनुभवांमध्ये रूपांतरित करते. भारतीय कलेच्या या वैशिष्ट्यावर जोर देताना, संस्कृती आणि कलेचे प्रणेते आनंद केंटिश कुमारस्वामी यांनी लिहिले आहे की, भारतीय कलेचा उद्देश केवळ मूर्त वस्तूंचे अनुकरण करणे नाही, तर त्याद्वारे उच्च आदर्श आणि गहन सत्ये व्यक्त करणे आहे. त्यांच्या मते, दृश्य सौंदर्य हे कलाकारासाठी शाश्वत गोष्टी व्यक्त करण्याचे एक शिस्तबद्ध माध्यम आहे.
श्री अरबिंदो यांनी कलेच्या ºहासाविषयी इशारा दिला होता. ते म्हणाले की, जर शिस्त हरवली, तर कला क्षुल्लक, भडक, कामुक, स्वस्त आणि अश्लील होऊ शकते. त्यांच्या मते, महान कलेमध्ये बुद्धी, भावना आणि चारित्र्य उन्नत करण्याची शक्ती होती. श्री अरबिंदो यांच्या मते, समाजाची सौंदर्याची जाणीव ही केवळ आवडीनिवडीची बाब नाही; ती हळूहळू त्या समाजाचे चारित्र्य बनते. काही धार्मिक उत्सवांदरम्यान होणाºया अश्लील नृत्य आणि गायनाच्या घटना श्री अरबिंदो यांच्या इशाºयाचे उदाहरण आहेत.
नुकतेच केरळमधील गुरुवायूर येथे झालेल्या जन्माष्टमी उत्सवादरम्यान सण किती सुंदर असू शकतात याचे एक सुंदर उदाहरण पाहायला मिळाले. केरळमध्ये, फुलांची सजावट, दीपप्रज्वलन, कृष्ण-गोपिका नृत्य, उरियाडी (माती फोडण्याचा विधी), मिरवणुका, भक्ती संगीत आणि पारंपरिक वाद्यवृंद यांसह हा उत्सव एक जादुई वातावरण निर्माण करत असे; उत्सव, भक्ती आणि सौंदर्य यांचा एक अद्भुत संगम. गुरुवायूरने कोणतेही आधुनिक उपाय शोधले नाहीत; तिथे पारंपरिक पद्धतींचा अवलंब करण्यात आला. या पारंपरिक घटकांचा समावेश करून, गणेश मिरवणुकीत अभंग, शास्त्रीय आणि लोकसंगीत, सुसंघटित वाद्यवृंद, ध्वज, अस्सल हिंदू प्रतीकांवर आधारित सजावट आणि पौराणिक कथांवर आधारित नाट्यप्रयोग यांचा समावेश केला जाऊ शकतो. जन्माष्टमीमध्ये नृत्य, कीर्तन, कविता, नाटक, चित्रकला, कथाकथन आणि कलात्मक रोषणाई यांचा समावेश केला जाऊ शकतो. नवरात्रीसुद्धा केवळ कानठळ्या बसवणाºया संगीतापुरती मर्यादित न राहता, सुमधुर संगीत, नृत्य, साहित्य, वेशभूषा आणि देवी परंपरेच्या अर्थाची समज असलेला नऊ दिवसांचा सांस्कृतिक उत्सव बनू शकते.
प्रश्न हा आहे की, या बदलाचे नेतृत्व कोणी करायचे? ही जबाबदारी सरकारवर सोपवता येणार नाही, तसेच नवीन संस्कृती आपोआप उदयास येईल अशी अपेक्षाही करता येणार नाही. मंदिरे, धार्मिक संस्था, सांस्कृतिक संघटना, विद्यापीठे, कलाकार आणि जागरूक सामाजिक नेतृत्वाने पुढे आले पाहिजे. मोठ्या मंदिर विश्वस्त संस्था आणि धार्मिक संघटना विशेषत: महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात, कारण त्यांच्याकडे संसाधने आणि प्रभाव दोन्ही असतात. ते संगीत, नृत्य, नाटक, चित्रकला, उत्सव, सजावट आणि मिरवणुकांमधील नवनिर्मितीला प्रोत्साहन देऊ शकतात.
सरकार आणि नगरपालिका आवश्यक सुविधा पुरवू शकतात, परंतु सर्जनशील नेतृत्व समाजातूनच पुढे आले पाहिजे. श्रीमंत भक्त आणि सांस्कृतिक विश्वस्त संस्था देखील केवळ भव्य मंडप आणि कानठळ्या बसवणाºया संगीतावर खर्च करण्याऐवजी, आपला निधी कलाकार आणि नवीन सांस्कृतिक निर्मितीला आश्रय देण्यासाठी वापरू शकतात. हिंदू सणांना गंभीर शास्त्रीय संगीत महोत्सवांमध्ये बदलणे किंवा त्यांची जागा विनोद, रंगत किंवा खेळांनी घेणे हे उद्दिष्ट नाही. आणि साध्या, सहज भक्तीपासून वंचित उत्सव असता कामा नये. त्यांना अधिक सुंदर, कल्पक आणि सौम्य बनवणे हे उद्दिष्ट असले पाहिजे. जेव्हा एखादी संस्कृती स्वत:ला व्यक्त करण्याच्या पद्धतींना गांभीर्याने घेऊ लागते, तेव्हा तिचे गांभीर्य स्पष्ट होते. हिंदू उच्च संस्कृतीच्या पुनर्रचनेने लोकांचे जीवन उन्नत करण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.
No comments:
Post a Comment