दासबोधातील तिसºया दशकातील नवव्या समासात समर्थ रामदास स्वामींनी मृत्यूनिरूपण केलेले आहे. मानवी जीवनाचा प्रवाह काळाच्या स्वामित्वाखाली अखंड वाहतो. मृत्यूकडे त्याची दिशा आहे. मृत्यू कसा व कुठे यायचा ते माणसाच्या कर्मानुसार ठरते, पण मृत्यू आला की, कोणीही वाचवू शकत नाही. समर्थ सांगतात की, संसार म्हणजे सारखा धावणारा स्वार आहे. संसारात मरणाची घटना आधार नाही, आजची उद्यावर ढकलता येत नाही. माणसाच्या देहाला क्षणाक्षणांचे माप लावलेले आहे, त्याचे आयुष्य क्षणाक्षणांनी संपत आहे.
जन्माला आल्यापासून काळसारखा बरोबर असतो. पुढे काय घडणार आहे ते कळत नाही. जसे ज्याचे कर्म असेल तसे माणूस स्वदेशी अथवा परदेशी देह ठेवतो. पूर्वसंचित संपूर्णपणे संपले की, मग क्षणभरही अवकाश राहत नाही. अखेरचे मिनिट संपते न संपते तोच देह सोडून जावे लागते. काळाचे दूत एकदम येतात, जीवाला मारीत सुटतात आणि पुढे घालून मृत्यूच्या मार्गाने घेऊन जातात. एकदा मृत्यूचा वेढा पडला की, माणसाला कोणीही पाठीशी घालू शकत नाही, वाचवू शकत नाही. सर्व प्राण्यांना मृत्यू जणू काय चूर्ण करून टाकतो. कोणाची पाळी आधी तर कोणाची मागून येते इतकेच. अंतकाळ ही एक जबर काठी आहे. बलवानाच्या डोक्यात देखील ती बसते. बलाढ्य महाराजेसुद्धा मृत्यूपुढे टिकत नाहीत.
यानंतर मानवी जीवनाच्या सर्व क्षेत्रांतील लहानथोर माणसे अखेर कशी मरणाधीन आहेत याचे फार सुरेख वर्णन समर्थ करतात. सबंध मानवी जीवन श्री समर्थांच्या पुढे जणू काय हात जोडून उभे आहे असे वाटते. एकदा अंतकाळ आला की, मग मृत्यू जसा विचार करीत नाही की हा क्रूर, झुंझार किंवा रणांगणावर संग्रामशूर आहे. हा रागीट, प्रतापी किंवा उग्र रूपाचा मोठा दुष्ट आहे. हा बलाढ्य, धनाढ्य किंवा सर्व गुणांनी संपन्न आहे. हा विख्यात, श्रीमंत किंवा अद्भुत पराक्रमी आहे. हा भूपती म्हणजे राजा, चक्रवर्ती म्हणजे महाराजा किंवा सम्राट किंवा युक्तीबाज किंवा मंत्रतंत्र जाणणारा आहे.
हा घोडे बाळगणारा, हत्ती बाळगणारा किंवा अनेक माणसे पदरी बाळगणारा विख्यात राजा आहे. हा लोकात श्रेष्ठ, राजकारणी किंवा स्वत: वतनदार असून अनेकांना वतने देणारा आहे. हा व्यापारधंदा करणारा किंवा हे निरनिराळ्या गावचे पुंडराजे आहेत. हा सरकारी शिक्क्याचा अधिकारी, व्यापारी, ही परदारा किंवा राजकन्या आहे. हे कार्य, हे कारण, हा उच्चवर्णीय, हा नीचवर्णीय, किंवा हा कर्मनिष्ठ ब्राह्मण आहे. हा विद्यासंपन्न, द्रव्यसंपन्न किंवा हे सभेतील मोठे पंडित आहेत, हा धूर्त, हा बहुश्रुत किंवा मोठा सज्जन पंडित आहे. हा पुराणिक, याशिक, वैदिक किंवा ज्योतिषी आहे. हा अग्निहोत्री, हा वेदांचा ज्ञाता, मंत्रयंत्र जाणणारा किंवा सारे वेद अभ्यासलेला आहे. हा शास्त्रज्ञ, वेदज्ञ किंवा सर्व जाणणारा सर्वज्ञ आहे. ही ब्रह्महत्या, गोहत्या किंवा स्त्रिया व लहान मुले यांची हत्या आहे. हा रागज्ञानी, तालज्ञानी किंवा तत्त्व जाणणारा मोठा तत्त्वज्ञानी आहे. हा योगाभ्यासी, हा संन्यासी किंवा योगबलाने काळाला फसविणारा आहे. हा सावध, सिद्ध किंवा प्रसिद्ध वैद्य व पंचाक्षरी आहे. हा गोसावी, तपस्वी, तेजस्वी किंवा मोठा अनासक्त आहे. या कशाचाही विचार इथे होत नाही.
हा ऋषीश्वर, कवीश्वर, दिगंबर किंवा समाधिस्थ आहे. हा हटयोगी, राजयोगी किंवा सदा सर्वकाळ विरक्त आहे. हा ब्रह्मचारी, जटाधारी, काहीच न खाणारा किंवा मोठा योगी आहे. हा संत, महंत किंवा हवे तेव्हा गुप्त होणारा आहे. हा स्वाधीन आहे किंवा पराधीन आहे. अशा रीतीने सर्व जीवांना मृत्यू खाऊन टाकतो. काही जीव जन्मास आल्यावर लगेच मरून जातात, काही जीव अर्धे आयुष्य जगून मरण पावतात, तर काही जण म्हातारपणी मरतात. मृत्यू हे पाहत नाही की हा बाल, तरुण, सुलक्षणी, शहाणा किंवा पुष्कळ बोलणारा आहे, हा पुष्कळांचा आधार, उदार, सुंदर किंवा चौफेर ज्ञानसंपन्न आहे. हा पुण्य पुरुष, हरिदास किंवा विशेष सत्कर्म करणारा आहे, हे मृत्यू ओळखीत नाही.
सर्व दृश्य विश्वाला मृत्यू अटळ आहे. जो जन्मास येतो तो हमखास मृत्यू पावतो. मृत्यूच्या तडाख्यांतून कोणीही सुटू शकत नाही. या सबंध दृश्य विश्वाला आज ना उद्या मृत्यूच्या मार्गांने जावे लागते. जारज, स्वेदज, उदिभज आणि अंडज असे प्राण्यांचे चार प्रकार. परा, पश्यंती, मध्यमा आणि वैखरी या चार वाणी, चौºयाऐशी लक्ष जीवांचे प्रकार हे सगळे म्हणजे जे जे जीव दृश्य विश्वात देह घेऊन जन्मास येतात त्यांना मृत्यू आल्यावाचून राहत नाही. मृत्यूला घाबरून, त्याच्या भयाने कुठे पळून जावे म्हटले तरी मृत्यू काही कधी कोणाला सोडीत नाही. वाटेल ते केले तरी मृत्यू काही चुकविता येत नाही.
समर्थ म्हणतात की, मृत्यूबद्दल केलेले हे विवेचन ऐकून श्रोत्यांनी रागावू नये. हा मृत्युलोक आहे हे सर्वजण जाणतात. सर्व लहानथोरांना याची स्पष्टपणे जाणीव आहे. पण कोणी त्याबद्दल संशय बाळगला तरी हा मृत्युलोक काही बदलणार नाही. त्यानंतर पुढील बारा ओव्यांमध्ये श्री समर्थ असे सांगतात की जीवनाच्या विविध क्षेत्रांत ज्यांनी आपला पराक्रम गाजविला, ज्यांनी जगामध्ये उलथापालथ केली. असे सर्व स्त्री-पुरुष अखेर मृत्यूने नाहीसे केले. मोठ्या वैभवाचे, आयुष्याचे, असीम प्रभावाचे पुरुष मृत्युपंथाने गेले. मोठ्या पराक्रमाचे, मोठी कपटकर्मे करणारे पुरुष गेले. मोठे शूर योद्धे युद्धामध्ये मरण पावले. मोठ्या बळाचे, फार काळ जगलेले, अनेक कुळांमधील मोठे कुळवंत राजे, सगळे गेले. पुष्कळांना पोसणारे, मोठे बुद्धी चालविणारे, मोठ्या युक्तीने तर्क करणारे, तर्कवादी, सगळे गेले. विद्येचा सागर असणारे, बळाचा डोंगर असणारे, कुबेराप्रमाणे धन असणारे, सगळे मृत्युपंथाने गेले. मोठ्या पुरुषार्थाचे, मोठ्या पराक्रमचे, मोठा व्याप सांभाळणारे कार्यकर्ते, सगळे गेले. मोठे शस्त्रधारी, मोठे परोपकारी, नाना प्रकारांनी धर्माचे रक्षण करणारे, सारे गेले. मोठ्या प्रतापाचे, मोठ्या सत्कीर्तीचे, मोठ्या नीतीचे नीतिमान राजे, सगळे गेले. मोठे मतवादी, मोठे कार्यवादी, अनेक प्रकारचे मोठमोठे वाद खेळणारे, सारे गेले. असे सारे गेले पण संत मात्र टिकले. याप्रमाणे सगळे गेले. परंतु आत्मज्ञान होऊन जे स्वस्वरूपाशी एकरूप झाले तेवढे मात्र टिकले.
- प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा
No comments:
Post a Comment