दशक तिसरा : समास आठवा : आधिदैविक ताप

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील तिसºया दशकातील स्वगुणपरीक्षा या दशकातील आठव्या समासात आधिदेविक तापाबाबत वर्णन केले आहे. समर्थ म्हणतात की, मागील दोन समासांत आध्यात्मिक आणि आधिभौतिक ताप सांगितले. आता आधिदैविक ताप सांगतो, ते सावधपणे ऐका.

इथे समर्थ म्हणतात की, आपल्या चांगल्या-वाईट कर्माप्रमाणे आपण मेल्यानंतर आपल्याला ज्या यमयातना किंवा स्वर्ग-नरक यांचे भोग भोगावे लागतात त्यांना आधिदैविक ताप असे म्हणतात. श्री समर्थांचे सांगणे हे आहे की, मानवी समाजात अनेक शक्ती वावरतात. त्यापैकी एक किंवा अनेक शक्ती माणसाला वश होऊ शकतात. त्याचा उपयोग करून त्याने केवळ स्वार्थ साधणे हीच अनीती व हाच अन्याय असतो. अशा माणसाला या जगातील सुखसोयी मिळतात हे उघड दिसते. परंतु मृत्युनंतर त्याचा वचपा निघतो हे कोणी विसरू नये. माणसांना त्याच्या चांगल्या-वाईट कर्मांनी मरणानंतर यमयातना, स्वर्ग-नरक, असे अनेक भोग भोगावे लागतात. त्यांना आधिदैविक ताप असे म्हणतात. माणूस मदांध होऊन अविचारी बनतो, अविचाराने तो अनेक दोष व पातके करतो. ती दु:ख देणारी असल्याने यमयातना भोगाव्या लागतात.

समर्थ म्हणतात की, अंगबळ, द्रव्यबळ, मनुष्यबळ, शासनबळ, अशा निरनिराळ्या शक्तींच्या जोरावर माणूस वाईट कर्म करतो. खरोखर मनुष्य नीती बाजूस सारतो आणि करू नये ते करतो. मग यमयातना भोगताना त्याचा जीव कासावीस होतो. माणूस अतिस्वार्थबुद्धीने अंध बनतो, त्यात अतिलोभ आणि वाकडी बुद्धी ठेवतो. मग त्यांच्या बळाने पुढील गोष्टी करतो. निर्वाहाचे साधन जी जमीन तिची हद्द वाढविणे, दुसºयाचे द्रव्य, बायको व इतर वस्तू पळविणे किंवा लांबविणे, सदा मस्तवालपणे, उन्मत्तासारखे वागणे, जीवाचा नाश करणे, समाजविध्वंसक कर्म करणे, इत्यादी म्हणून असे कर्म करण‍ाºया माणसाला यमयातना भोगाव्या लागतात. नीतिन्यायाची मर्यादा सोडून वागले तर गावाचा स्वामी त्याला शासन करतो. देशाच्या स्वामीला राजा शासन करतो. राजा जर नीतिन्यायाने वागत नसेल तर देव त्याला शासन करतो. राजाला यमयातना भोगाव्या लागतात. जो राजा अनीतीने स्वार्थ साधतो, तो पापी बनून राहतो, त्याचे पाप संचात जाते म्हणून तो मेला व राज्य संपले की त्याला नरकवास मिळतो. राजाने राजाला आवश्यक ती नीतिमर्यादा सोडली की, त्याला यम शासन करतो. पण यमाने नीतिमर्यादा सोडली तर देवगण धावून येतो व त्याला शासन करतो. भगवंताने अशी ही मर्यादा घालून दिली आहे, म्हणून सर्वांनी नीतीने वागावे. नीतिन्याय झुगारून वागल्यास यमयातना भोगाव्या लागतात.

यानंतर समर्थ या समासात मरणोत्तर भोगांचे तंत्र कोणते ते सांगतात. ते म्हणतात की, देव यमदेवतेला प्रेरणा देऊन तिच्या द्वारे जीवाला भोग हे भोग भोगायला लावतो. म्हणून त्यांना आधिदैविक म्हणतात. यमयातनांचा हा ताप फार दु:सह व दुर्गम आहे. शास्त्रांमध्ये यमदंड व यमयातना यांचे अनेक प्रकार सांगितले आहेत. तो भोग कधीही चुकविता येत नाही. यासाठी त्याला आधिदैविक म्हणतात. माणूस जी नाना प्रकारची दुष्कर्मे करतो त्यांचे सगळे दोष त्याच्या सूक्ष्म शरीरात साठविलेले असतात. त्या दोषांनुसार त्याला यमयातनेचे क्लेश सोसावे लागतात. शास्त्रामध्ये त्याचे सविस्तर वर्णन आढळते. मरणोत्तर लोकांत पाप-पुण्याची शरीरे असतात. मनुष्य मेल्यावर त्याचा सूक्ष्म देह त्याच्या पाप-पुण्यानुसार त्या शरीरात घालून मग त्याला त्याच्या पापाची व पुण्याची फळे भोगावी लागतात. ज्याच्या पदरी पुण्य पुष्कळ त्याला स्वर्गसुखाचे विलास पुष्कळ तर ज्याच्या पदरी पाप पुष्कळ त्याला नरकयातनांचे क्लेश पुष्कळ होतात. असे शास्त्रात सांगितले आहे, त्यावर अविश्वास धरू नये. त्यामध्ये तथ्य आहे.

यमयातना म्हणजे काय क्लेश असतात याचे वर्णन स्वामी इथे करतात. जे वेदाज्ञा पाळीत नाहीत, हरिभक्ती करीत नाहीत त्यांना यमयातना भोगाव्या लागतात. अक्षोम नावांच्या नरकांत अगणित जुने किडे वळवळ करीत असतात. पापी माणसाला यम त्यामध्ये हातपाय बांधून फेकतो. काही पापी जीवाना कुंभपाकात टाकतात. कुंभपाक म्हणजे अगदी लहान तोंडचे पण आत मोठी जागा असलेले मडक्यासारखे कुंड. त्या कुंडात अत्यंत उकाडा व दुर्गंधी असते. जीवाला तापलेल्या भूमीवर भाजतात, जळत असलेला लाकडी खांब पोटावर फिरवतात, अनेक प्रकारचे चाप लावतात. यांच्या शिक्षेमध्ये मारण्याचे प्रकार पुष्कळ आहेत. क्लेश देण्याची साधने यामापाशी पुष्कळ आहेत. पापी माणसांना त्याच्या यातना भोगाव्या लागतात. या जगात मार देण्याचे पुष्कळ प्रकार आहेत. पण यमयातना त्याच्यापेक्षा सोसण्यात अधिक कठीण असते. तेथील मार थांबतच नाही.

चार जण चार बाजूंनी खेचतात. कोणी झोके देऊन पडतात, ताणतात, मारतात किंवा फरफटत ओढून नेतात. तेथे उठवत नाही, बसवत नाही, रडवत नाही, एकामागून एक यातनासारख्या चालू असतात. जीव तेथे रडतो, मोठ्याने गळा काढतो, गहिवरतो, फुसफुसतो, तेथील धक्काबुक्कीने घाबरतो, सारखी झुरणी लागल्याने हाडांचा सापळा उरतो, तरी झीज चालूच राहते. कठोर बोलून कठोर मार देतात. यमयातनेचे असे अनेक प्रकार आहेत. पापी माणसांना त्यांचा त्रास भोगावा लागतो. मागील समासांत राजा ज्या शिक्षा देतो त्या सांगितल्या. पण यमाच्या शिक्षा त्याहून पुष्कळ आहेत. यमयातना प्रचंड आहेत, भयंकर आहेत, फार अकराळ विकराळ आहेत. आध्यात्मिक, आधिभौतिक आणि त्याहून विशेष असा आधिदैविक हे तीन ताप थोड्या लक्षणांसहित समजण्यासाठी म्हणून इथे सांगितले आहेत.

- प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा