नवविधा भक्ती (दशक चौथा, समास दहावा)

समर्थ रामदास स्वामी यांनी ‘दासबोध’ या ग्रंथातील चौथ्या दशकात नवविधा भक्तीचे विस्तृत निरूपण केले आहे. नवविधा भक्तीच्या नऊ पायºयांपैकी ‘आत्मनिवेदन’ ही शेवटची आणि सर्वात सर्वोच्च पायरी आहे. समास १०व्या मध्ये समर्थांनी आत्मनिवेदनाचे अतिशय सखोल, तात्त्विक आणि व्यवहारी स्वरूप स्पष्ट केले आहे. खºया भक्तिमार्गाची शिकवण देणारा हा दशक या समासाने पूर्ण होतो.

यामध्ये त्यांनी आत्मनिवेदन म्हणजे काय? हे पुन्हा सांगितले आहे. ‘आत्मनिवेदन’ या शब्दाचा सोपा अर्थ म्हणजे स्वत:ला (आपल्या देहबुद्धीला आणि अहंकाराला) परमेश्वराच्या चरणी पूर्णपणे अर्पण करणे. भक्तीच्या पहिल्या आठ पायºया (श्रवण, कीर्तन, स्मरण, पादसेवन, अर्चन, वंदन, दास्य आणि सख्य) पूर्ण झाल्यानंतर साधक जेव्हा भगवंताच्या अगदी जवळ पोहोचतो, तेव्हा त्याला स्वत:च्या वेगळ्या अस्तित्वाची गरज उरत नाही.

आपल्यातील ‘मी’पणा किंवा अहंकार नष्ट करून परमात्म्याशी एकरूप होणे म्हणजेच आत्मनिवेदन होय. त्याला विवेक आणि तत्त्वज्ञानाची जोड असावी लागते. समर्थ रामदास स्वामी स्पष्ट करतात की, केवळ भावनावश होऊन आत्मनिवेदन होत नाही, तर त्यासाठी योग्य ‘विवेक’ आणि ‘ज्ञान’ आवश्यक असते.

चार देह आणि २४ तत्त्वे याठिकाणी अत्यंत महत्त्वाची आहेत. मानवी शरीरात स्थूल, सूक्ष्म, कारण आणि महाकारण हे चार देह असतात. या देहांचा आणि वस्तूमात्राचा विचार करून ‘मी कोण आहे?’ याचा शोध घेणे गरजेचे आहे. यासाठी शोध आणि निरसन हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. जेव्हा साधक तत्त्वज्ञानाचा विचार करतो, तेव्हा त्याला कळते की, हे शरीर आणि जग निसर्गाच्या तत्त्वांपासून बनले आहे. पंचमहाभूते (पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश) आणि अंत:करण चतुष्टय यांचा अभ्यास केल्यावर ‘मी’ नावाची कोणतीही स्वतंत्र वस्तू शिल्लक राहत नाही.

देव आणि भक्ताचे एकत्व समजणे आवश्यक आहे. ईश्वर हा सर्वव्यापी परमात्मा आहे आणि जीव हा त्याचाच एक अंश आहे. जेव्हा साधकाला हे ज्ञान होते, तेव्हा देव आणि भक्त यांमधील द्वैत (वेगळेपणा) संपून जाते आणि अद्वैताची अनुभूती येते. त्यामुळे आपोआपच अहंकाराचा त्याग आणि ईश्वराशी एकरूपता साधता येते.

आत्मनिवेदनात सर्वात मोठा अडथळा म्हणजे ‘अहंकार’ (देहबुद्धी) हा असतो. मनुष्य जन्माला आल्यापासून ‘हे माझे शरीर, हे माझे घर, मी अमुक एक आहे’ अशा भ्रमात जगत असतो. आत्मनिवेदन साधना या अहंकाराचे समूळ उच्चाटन करते. ज्याप्रमाणे नदी समुद्राला जाऊन मिळते, तेव्हा तिचे वेगळे नाव आणि अस्तित्व राहत नाही; ती समुद्रच बनून जाते. त्याचप्रमाणे जेव्हा भक्त भगवंताला स्वत:चे निवेदन (समर्पण) करतो, तेव्हा तो स्वत: भगवन्मय होतो.

याचे मुख्य उद्दिष्ट आणि फलश्रुती अशी आहे की, समर्थांच्या मते, आत्मनिवेदनामुळे भक्ताला खालील मुख्य गोष्टी प्राप्त होतात. त्यातील पहिली गोष्ट म्हणजे जन्म-मरण चक्रातून मुक्ती मिळते. देहाभिमान संपल्यामुळे कर्मांचे बंधन उरत नाही आणि साधक मोक्षपदाला प्राप्त होतो. दुसरे म्हणजे अद्वैत सिद्धी प्राप्त होते. ‘सोऽहं’ (ते परब्रह्म मीच आहे) या स्वरूपाचा साक्षात्कार होतो. याशिवाय त्याला परम शांती लाभते. सर्व प्रकारच्या चिंता, भीती आणि संशयाचा नाश होऊन साधक अखंड आनंदाच्या आणि शांतीच्या स्थितीत राहतो.

थोडक्यात सांगायचे तर दासबोधातील दशक ४ समास १० हा नवविधा भक्तीचा कळस आहे. समर्थ रामदास स्वामींनी या समासात केवळ कर्मकांड किंवा बाह्य भक्तीला महत्त्व न देता, ज्ञानाधिष्ठित आणि विवेकावर आधारित आत्मनिवेदनाचा मार्ग दाखवला आहे. स्वत:चा अहंकार पूर्णपणे गमावून ईश्वराच्या विराट रूपात विलीन होणे, हीच खरी भक्तीची आणि मानवी जीवनाची परमसीमा आहे.

श्रावण हा भक्तीचा महिना. त्या निमित्ताने या चौथ्या दशकावर आपण चर्चा केली. पण असंख्य वाचकांनी पूर्ण दासबोधावर अशी माहिती द्यावी अशी मागणी केल्याने पहिल्या दशकापासूनचा प्रवास आपण इथूनपुढे करणार आहोत. समर्थ रामदास स्वामींनी ‘दासबोध’ या ग्रंथात अध्यात्म, विवेक आणि व्यवहाराची सुंदर सांगड घातली आहे. दासबोधात ‘आत्मज्ञान’ (स्वत:च्या खºया स्वरूपाचे ज्ञान) या विषयाला अत्यंत मध्यवर्ती स्थान दिले आहे. दासबोधानुसार आत्मज्ञान म्हणजे काय? तर आत्मज्ञान म्हणजे केवळ पुस्तकी किंवा शाब्दिक ज्ञान नव्हे, तर ‘मी कोण आहे?’ (कोऽहम्) याचा शोध घेऊन स्वत:च्या अंतरात्म्याचा आणि परब्रह्माचा प्रत्यक्ष साक्षात्कार करून घेणे.

त्यासाठी देहबुद्धीचा त्याग महत्त्वाचा आहे. मनुष्य स्वत:ला केवळ हे शरीर (हाड-मांसाचा सांगाडा) समजतो. ‘मी अमुक आहे, माझे शरीर, माझा संसार’ या भावनेला ‘देहबुद्धी’ म्हणतात. आत्मज्ञान म्हणजे या देहबुद्धीच्या पलीकडे जाऊन आपण केवळ शरीर नसून ‘अविनाशी आत्मा’ आहोत हे ओळखणे. यातील तत्त्वज्ञान आणि विवेक काय सांगतो? तर दासबोधात समर्थ सांगता की, पंचमहाभूते (पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश) आणि चार देह (स्थूल, सूक्ष्म, कारण, महाकारण) यांचा विवेकाने विचार करून, असत्य (नश्वर) घटकांचा त्याग करणे आणि सत्य (अविनाशी परमात्मा) तत्त्वाला पकडणे म्हणजे आत्मज्ञान होय. या आत्मज्ञानाची प्राप्ती कशी होते? तर समर्थ रामदास स्वामींनी आत्मज्ञान मिळवण्यासाठी काही महत्त्वाचे मार्ग स्पष्ट केले आहेत. त्यातील प्रमुख मार्ग म्हणजे सद्गुरू कृपा. दासबोधात सद्गुरूंचे महत्त्व अपार वर्णन केले आहे. सद्गुरूंच्या उपदेशाशिवाय आणि मार्गदर्शनाशिवाय आत्मज्ञानाची उकल होऊ शकत नाही. श्रवण आणि मनन करणे. ग्रंथांचे आणि संतांच्या विचारांचे निरंतर श्रवण करणे आणि त्यावर मनापासून विचार (मनन) करणे आवश्यक आहे. विवेक आणि वैराग्य आवश्यक आहे. जगात काय शाश्वत आहे आणि काय अशाश्वत आहे, याचा सूक्ष्म विचार (विवेक) करणे आणि नश्वर गोष्टींबद्दलची आसक्ती सोडणे (वैराग्य) हा आत्मज्ञानाचा पाया आहे.

जेव्हा साधकाला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याच्या जीवन जगण्याच्या दृष्टिकोनात पूर्ण बदल होतो. द्वैतभाव संपतो. भक्त आणि देव किंवा स्वत: आणि जग यांमधील भेद मिटून अद्वैताची (सोऽहम्- ते परब्रह्म मीच आहे) अनुभूती येते. अहंकाराचा नाश होतो. आत्मज्ञानामुळे ‘मी’पणा किंवा अहंकार पूर्णपणे गळून पडतो. मोक्ष आणि परम शांती लाभते. जन्म-मरणाच्या फेºयातून मुक्ती मिळते. सर्व दु:ख, चिंता, भीती आणि संशय नष्ट होऊन साधक अखंड शांती व आनंदाच्या स्थितीत राहतो. थोडक्यात सांगायचे तर, दासबोधातील आत्मज्ञान म्हणजे केवळ संन्यास किंवा कर्म सोडणे नव्हे, तर जगात राहून, सर्व कर्तव्ये पार पाडत असतानाही स्वत:च्या निर्गुण-निराकार आत्मस्वरूपाशी अखंड जोडलेले राहणे होय.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा