दशक पाचवा : समास पहिला : गुरुनिश्चय (१)

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधाच्या पाचव्या दशकातील पहिल्या समासात गुरुनिश्चयाबाबत वर्णन केलेले आहे. सद्गुरूचा महिमा सांगताना समर्थ म्हणतात की, श्रीसद्गुरू ब्रह्मज्ञानी पुरुष असतो. तो परमात्म्याशी अभिन्न असतो. तो चालते बोलते ब्रह्मच समजा. तो स्वरूपभूत असल्याने त्याचे वर्णन तरी कसे करणार! हे सद्गुरूराया, तुमचा जयजयकार असो! तुम्ही पूर्णकाम आहात, कारण तुमच्या वासना तृप्त झालेल्या आहेत. तुम्ही सर्वोत्तम पुरुष म्हणजे ईश्वर आहात. सर्वांच्या हृदयात राहणारे आत्मस्वरूप तुम्हीच आहात. तुमचा महिमा शब्दांनी सांगण्यासारखा नाही. म्हणून तो वर्णन करता येत नाही.

समर्थ पुढे म्हणतात की, परमात्म वस्तु अतींद्रिय व अचिंत्य आहे, अदृश्य व अलक्षण आहे, अति गूढ व दुर्लभ आहे. सद्गुरूच्या कृपेने ती वस्तु तद्रूपतेने अनुभवतो. - जे परमात्मस्वरूप वेदांना अवघड वाटते, शब्दांच्या क्षेत्रांच्या पलीकडे राहते, आणि दुर्लभ आहे ते सतशिष्याला, मात्र अगदी रोकठोक प्राप्त होते. जे परमात्मस्वरूप योगी लोकाचे खास रहस्य आहे, जे शंकराचे खास राहण्याचे ठिकाण आहे, जेथे विश्रांतीलाही खास विश्रांती मिळते, जे अतिशय गूढ आणि तसेच खोल आहे, ते ब्रह्म तुमच्या कृपेने शिष्य स्वत: आपण बनून जातो, त्याच्याशी शिष्य तदाकार बनतो. मग या अतिकठीण संसाराच्या यातायातीने तो मुळीच कष्टी होत नाही. या तीन ओव्यांमध्ये श्री समर्थांनी फार महत्त्वाच्या गोष्टी सांगितल्या.

यातील पहिली गोष्ट म्हणजे, दुर्लभ परमात्मा सतशिष्याला साक्षात अनुभवास येतो. दुसरी गोष्ट म्हणजे, ते स्वरूप अतिशय गूढ व अत्यंत समाधान देणारे आहे. तसेच, तिसरी गोष्ट अशी की, शिष्य स्वत: ते बनतो. आणि चौथी म्हणजे त्यानंतर त्याच्या जीवनात दु:ख उरत नाही.

यानंतर समर्थ गुरुशिष्यांच्या लक्षणांची प्रस्तावना करतात. ते म्हणतात की, श्रोते म्हणतात की स्वामींनी आता आमचे लाड पुरवावे आणि गुरुशिष्यांची लक्षणे सांगावी. पण, ती अशी सांगावी की त्यांचे श्रवण करून मोक्षाची तळमळ असणाºयांनी लगेच सद्गुरूला शरण जावे.

श्री समर्थांच्या काळी समाजरचनेमध्ये ब्राह्मणाला फार महत्त्व होते. तो बुद्धिमान होता व विद्येने पुढारलेला होता. वैदिक जीवनपद्धतीची परंपरा त्याने कशीतरी टिकवून धरली होती. व्यवहारामधील धर्मकर्मामध्ये त्याच्या शब्दाला फार किंमत असल्याने तो एकप्रकारे गुरुत्व मिरवीत होता. पण, भगवंताच्या बाबतीत तो मार्गदर्शन करू शकत नव्हता. उलट असे मार्गदर्शन करणा‍ºया संतांना त्याने वेडेपणाने विनाकारण विरोध केला आणि तो स्वत:चे महत्त्व घालवून बसला. संतांनी त्याला न दुखवता लोकसंग्रह केला. म्हणून या समासामध्ये श्री समर्थांनी व्यवहारात त्याचे मोठेपण मान्य केल्यासारखे दाखवून परमार्थात ते चालणार नाही, असे मोठ्या खुबीने पण स्पष्टपणे सांगितले आहे. ब्राह्मण हा सगळ्यांचा गुरू आहे. तो क्रियाहीन असला तरी म्हणजे तो ब्राह्मणधर्माने वागत नसला तरी त्यालाच अगदी मनापासून शरण जावे. अहो या ब्राह्मणांसाठी नारायणाने अवतार घेतला. विष्णूने श्रीवत्स म्हणजे भृगूने मारलेल्या लाथेची खूण मिरविली. तेथे इतरांची किंमत किती?

समर्थ म्हणतात की, ब्राह्मनांचे वचन प्रमाण मानतात. त्याच्या वचनाने शूद्रसुद्धा ब्राह्मणाच्या योग्यतेस चढतात. ब्राह्मणाच्या वचनाने, मंत्राने दगडामध्ये देवपण अवतरते. ज्याची मुंज झाली नाही तो जन्माने ब्राह्मण असला तरी नि:संशपणे शूद्रच असतो. मुंज म्हणजे दुसरा जन्म. म्हणून ब्राह्मणाला द्विज असे म्हणतात. सर्वांनी ब्राह्मणाला पूज्य मानावे अशी वेदाज्ञा आहे. ती सगळ्यांनी प्रमाण मानावी. जे वेदाच्या उलट आहे ते अप्रमाण मानावे. ते भगवंताला पण आवडत नाही. ब्राह्मणांच्या मदतीने ज्योतिषांतील योग, होम, हवन, व्रते, दाने, तीर्थयात्रा व तेथील कर्मे होतात. ब्राह्मणांवाचून कर्ममार्गांचे आचरण होणार नाही. ब्राह्मण म्हणजे मूर्तिमंत वेदच होय. ब्राह्मणालाच देव समजावा. त्याच्या वचनाने सर्व इच्छा सफल होतात. ब्राह्मणाची पूजा केली तर मन शुद्ध होते व वृत्ती भगवंताच्या ठिकाणी जडते. ब्राह्मणाचे तीर्थ घेतल्याने माणसाला उत्तम गती लाभते. लक्षभोजन घालण्यासाठी ब्राह्मणच लागतात. भगवंत फक्त अंत:करणातील शुद्ध भाव तेवढा पाहतो. इतर गोष्टींची तो किंमत ठेवीत नाही.

असे सांगून समर्थ म्हणतात, असो. ब्राह्मणाला मोठमोठे देवदेखील नमस्कार करतात. तेथे माणसांना बिचा‍ºयांना कोण विचारतो. लोकरीतीला सोडून कांही वेगळे करणे वेदाला मान्य नसते. म्हणून त्याला पाखंड म्हणतात. जे शिवाचे व विष्णुचे भक्त आहेत, त्यांची ब्राह्मणांवर श्रद्धा असते. ब्राह्मणांना पूज्य मानल्याने पुष्कळ लोक पावन झाले.

वेद परंपरेचे व लोकपरंपरेचे वर्णन आतापर्यंत झाले. ब्राह्मणांची बाजू उचलून धरावी हा कांही श्री समर्थांचा हेतू येथे नाही. लोकपरंपरेमध्ये ब्राह्मणाला गुरुत्व असताना आणखी सद्गुरू कशास हवा त्याचे कारण सांगतात. ब्राह्मणाला पूज्य मानल्याने जर मोठ्या देवापर्यंत पोहोचता येते, तर सद्गुरू कशाला करावा? त्याची जरूर काय? असा प्रश्न येतो. आपला आत्मस्वरूपाचा जो ठेवा आहे तो सद्गुरूशिवाय मिळत नाही, म्हणून सद्गुरू करावा, हे त्याचे उत्तर आहे. आपण जी धार्मिक कृत्ये करतो त्यांच्यापुरता ब्राह्मण पूज्य मानावा हेबरोबर आहे. पण, आत्मज्ञान मात्र सद्गुरूंवाचून प्राप्त होत नाही. आणि ब्रह्मज्ञान होत नाही तोपर्यंत जन्ममृत्यू कांही चुकत नाहीत व नुसते दु:ख मात्र भोगावे लागते. ब्राह्मण कितीही चांगला असला तरी तो देहबुद्धीमध्ये राहणारा सामान्य स्वार्थी माणूस असतो. तो कांही कोणाला भगवत्-स्वरूपापर्यंत पोहोचवू शकत नाही. ब्रह्मज्ञानी सत्पुरुषच ती गोष्ट करू शकतात. सद्गुरूंनी कृपा केल्याखेरीज ब्रह्मज्ञान होणे शक्य नाही. आणि ते ज्ञान नाही तोपर्यत अज्ञानी माणसे या दृश्याच्या प्रवाहांत वाहून जातात. आत्मज्ञान करून न घेता जे जे कांही माणूस करतो ते ते अज्ञानांतून होत असल्याने पुन: जन्म घेण्याचे कारण होऊन बसते, म्हणून ज्ञानी होण्यासाठी सद्गुरूंची पाउले घट्ट धरावी, सद्गुरूला शरण जाऊन ज्ञान करून देण्याबद्दल प्रार्थना करावी. भगवंताचे दर्शन व्हावे असे ज्यास खरोखर वाटते त्याने संतांची संगत धरावी. सत्संग केल्याखेरीज भगवंतापर्यंत पोहोचता येत नाही. संत हाच सद्गुरू होऊ शकतो. म्हणून सत्संग करावा असे सांगत असता सद्गुरूचा सहवास करावा हा खरा हेतू आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा