Wednesday, September 30, 2026

दशक पाचवा : मंत्रांचा : समास दुसरा : गुरुलक्षण (१)


बºयाच वेळा गुरू आणि सद्गुरू यातील फरक आपल्याला माहिती नसतो. दासबोधाच्या पाचव्या दशकातील दुसºया समासात गुरुलक्षणाचे वर्णन समर्थ रामदास स्वामींनी केलेले आहे. समासाच्या आरंभी गुरू आणि सद्गुरू असा फरक करून गुरू सद्गुरू होऊ शकत नाहीत हे समर्थ सांगतात.


काही माणसे मोठ्या विलक्षण क्रिया करून दाखवितात. त्यांनाही गुरू म्हणतात. परंतु मोक्ष देणारे सद्गुरू ते नव्हेत. माणसांच्या समूहाची नजरबंदी करणे, चेटूक करून भुरळ पाडणे, साबरमंत्र व कोटाळे हे नाथपंथीयांचे मंत्रप्रयोग करून चमत्कार करणे, अशक्य वाटणा‍ºया गोष्टी शक्य करून दाखविणे, अनेक वनस्पतींचा व रसायनांचा औषधीप्रयोग सांगणे, इतर धातूंचे सोने बनविण्याचा मार्ग सांगणे, नजरबंदी करून ताबडतोब इच्छा पुरविण्याचा मार्ग सांगणारे असे लोकही गुरू समजले जातात. श्री समर्थांनी येथे भारतीय समाजाच्या मोठ्या दुखण्यावर किंवा रोगावर बरोबर बोट ठेवले आहे. थोडक्यात, अंधश्रद्धेवर त्यांनी प्रहार केलेला आहे. जो आत्मज्ञानी असतो आणि ते ज्ञान आपल्याला देतो तो खरा गुरू, शिवाय भारतामध्ये एवढे थोर ज्ञानी महात्मे होऊन गेले तरी सामान्य माणूस अजून जो वरील चमत्कार करतो त्यालाच साधू किंवा ज्ञानी समजतो. भारतीय समाजातील हा गैरसमज मोठा शापच आहे.

साहित्य, संगीत, रागज्ञान, गायन, नृत्य, तानापलते, अनेक वाद्ये यांचे शिक्षण देणारे लोक एक प्रकारचे गुरूच समजले जातात. काही मंत्रशास्त्री मंत्रविद्या शिकवितात, ताईत, गंडेदोरे देण्याचे शिकवितात, काही लोक पोट भरण्याची विद्या शिकवितात. ज्या जातीचा जो व्यापार असतो तो त्या जातीतील माणसांना पोट भरण्यासाठी शिकवितात. तो व्यापार शिकविणारे गुरू खरे, पण सद्गुरू नव्हेत. आपले आईबाप एका दृष्टीने आपले गुरूच असतात. पण संसारातून पैलतीराला पोहोचविणारा सद्गुरू निराळाच असतो. आपल्याला गायत्री मंत्र शिकविणारा भटजी हा एक गुरूच होतो. परंतु आत्मज्ञानावाचून संसाराच्या पैलतीराला जाता येत नाही. ते काही तो देत नाही म्हणून तो सद्गुरू नव्हे.


यानंतर समर्थ रामदास स्वामी श्री सद्गुरूची लक्षणे सांगतात. शिष्यांचे अज्ञान नाहीसे करून त्याला ब्रह्मपदी बसविण्याचे सामर्थ्य ज्याच्यापाशी असते तो खरा सद्गुरू होय. बाकीची सारी लक्षणे या मूलभूत लक्षणांतून प्रकट होतात. जो ब्रह्मज्ञानाचा उपदेश करतो, अज्ञानाचा अंधार नाहीसा करतो आणि जीवात्म्याचे परमात्म्याशी ऐक्य घडवून आणतो तो सद्गुरू असतो. हे सद्गुरूचे प्रधान लक्षण आहे. हे एक लक्षण असून इतर काही करामती नसतील तरी तो सद्गुरू राहतो. हे एकच लक्षण नसून इतर सा‍ºया करामती असतील तरी तो सद्गुरू राहात नाही.

देव आणि भक्त यांचा वियोग झालेला असतो. त्यामुळे एकीकडे जीव आणि दुसरीकडे शिव असे द्वैत निर्माण होते. तो वियोग आणि ते द्वैत नाहीसे करून देव आणि भक्त यांची गाठ घालून दोघाचे ऐक्य करून देतो तो सद्गुरू समजावा. भवरूपी वाघाने उडी घालून, गायवासराची ताटातूट केलेली पाहून ज्याला दया येते आणि जो त्यांना त्या वाघाच्या जबड्यातून सोडवितो तो सद्गुरू असतो. हा दृष्टांत फार अर्थपूर्ण आहे. गाय म्हणजे ईश्वर, वासरू म्हणजे जीव, वाघ म्हणजे अशाश्वत संसार. वास्तविक जीव निरंतर ईश्वरापाशी असावयास पाहिजे. पण मायेचा किंवा अविद्येचा आघात झाल्याने तो अशाश्वताच्या पसा‍ºयात गुरफटून जातो. अविद्येच्या तडाख्यातून सोडविणारा जर कोणी असेल तर तो सद्गुरूच असतो. जीव मायेच्या जाळ्यात अडकतात. त्या कारणाने प्रपंचातील दु:खाने दुखविले जातात, गांजून जातात. अशा दु:खी जीवांना जो मायेच्या जाळ्यातून सोडवितो तो सद्गुरू असतो. देहबुद्धीने व्यापल्यामुळे जीव ममत्व ठेवून अनेक ठिकाणी गुंतून जातो. त्यात जो अनेक दु:खे भोगतो, पण त्याचे त्याला त्यातून बाहेर पडता येत नाही. तेथे सद्गुरू मदतीला येतो. वासनारूपी नदीला महापूर आलेला असता जीव त्यामध्ये गटांगळ्या खात बुडण्याच्या बेतात येतो. अगदी दीनपणे तो मदत मागतो. त्यावेळी तेथे उडी घालून जो तारतो, बाहेर काढून वाचवितो तो सद्गुरू समजावा. या जगामध्ये राजा असो की रंक असो, प्रत्येक जण सारखे हवेपणाने वस्तूच्या मागे धावतो. जणू काय वासनेच्या प्रवाहामध्ये तो ढकलला जात असतो. वासना कधीच थांबत नाहीत, पण माणूस मात्र पाहता पाहता मृत्यूच्या छायेत सापडतो. म्हणून जबरदस्त अशा वासनेच्या पकडीतून जीवाला सोडवितो तो सद्गुरू असतो. वासनेच्या बंधनाची बेडी पडल्यामुळे जीवाला गर्भवासाचे मोठे दु:ख भोगावे लागते. आत्मज्ञान देऊन ती बेडी जो चटकन सोडवितो तो सद्गुरूसमजावा. अविद्येमुळे वासना निर्माण होते व वासनेमुळे कर्माचे कठीण बंधन जीवाला अडकवून ठेवते. कर्म भोगण्यासाठी त्याला जन्म घ्यावा लागतो. त्या मूळ अविद्येलाच ज्ञानाने नाहीशी करून पुढची दु:खपरंपरा टाळण्याचे मोठे काम सद्गुरू करतो.


समर्थ या समासात पुढे सांगतात की, अज्ञान नाहीसे करून आत्मज्ञान पदरात टाकण्याचे कार्य सद्गुरू कोणत्या रीतीने किंवा पद्धतीने करतात त्याचे वर्णन आता ऐकावे. समर्थ म्हणतात, उपदेश शब्दानेच करावा लागतो. पण अर्थ हे शब्दाचे अंतरंग असते. सद्गुरू प्रथम शब्दावरून अर्थाकडे नेतात, परमात्मा त्या अर्थाचा लक्ष्य असतो. तेच आपले सर्वस्व म्हणजे आत्मस्वरूप आहे. सद्गुरू नंतर अर्थावरून आत्मस्वरूपाकडे नेतात. अशा रीतीने स्वस्वरूपाकडे नेणारे सद्गुरू अनाथ जीवाचे विश्रांतिस्थान असतात. जीव बिचारा एकदेशी असतो. एकदेशी म्हणजे एकांगी, अपूर्ण, देश, काल परिस्थिती यांनी वेढलेला. तो परिच्छिन्न असतो, सीमित असतो. ब्रह्म सर्वदेशी, सर्वांगी, पूर्ण, स्थळ, काळ, परिस्थिती यांच्या पलीकडे व अपरिच्छिन्न असते. केवळ आपल्या उपदेशाने सद्गुरू जीवाला प्रत्यक्ष ब्रह्मस्वरूप बनवितो. त्याचे संसाराचे संकट नाहीसे करतो. सद्गुरूच्या शब्दांमागे त्याच्या तपश्चर्येचे मोठे सामर्थ्य असते. तो केवळ शब्दांनी शक्तिपात करतो. त्याचे शब्द जीवाच्या सूक्ष्म शरीरात घुसतात. जीवाची अंतरंग रचना बदलण्याइतका विलक्षण बदल तेथे घडवून आणतात. म्हणून सद्गुरूच्या शब्दांना फार मोल असते.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा


No comments: